દેશકાલક્રિયાસત્તાનિયત્યાદ્યાશ્ ચ શક્તયઃ । ચિદાત્મિકા એવ ચિતેસ્ સત્ત્વાત્ સમ્પતિતાસ્ સ્વતઃ
અસ્તિત્વ, નિયમ, સ્થાન, સમય અને ક્રિયા જેવી બધી શક્તિઓ ચેતનાની જ સ્વરૂપ છે; કારણ કે એ બધું ચેતનામાંથી જ ઊભું થાય છે, એટલે એ સ્વયં સ્થિર છે.
ચિચ્ ચ ચર્ચિતચેત્યેહ ચિદ્ બ્રહ્માદ્યભિધા સ્મૃતા । યથા વીચ્યભિધાર્હત્વે સ્થિતમ્ અમ્બુ તરઙ્ગિતમ્
અહીં ચેતના, જાણનાર અને જાણીતું—બધું બ્રહ્માદિ નામથી ઓળખાય છે; જેમ પાણી તરંગરૂપે દેખાય ત્યારે પણ તેને તરંગ કહીયે છીએ.
અહમ્ભાવતરઙ્ગસ્ય ચિદ્વિલાસમહામ્બુધેઃ । તરઙ્ગિતત્વમ્ ઇવ યન્ ન તાવચ્ ચેત્યતાં ગતમ્
જેમ 'હું'પણનું તરંગ માત્ર ચેતનાના મહાસાગરમાં એક લહેર છે, પણ એ હજી સુધી સ્પષ્ટ રીતે જાણી શકાય તેવું વિષય બન્યું નથી, એમ સમજવું.
તદ્ એતત્ પરમં બ્રહ્મ સત્યેશ્વરશિવાદિભિઃ । શૂન્યૈકપરમાત્માદિનામભિઃ પરિગીયતે
એ પરમ બ્રહ્મને જ જ્ઞાની લોકો એકમાત્ર સત્ય, ઈશ્વર, શિવ, શૂન્ય, એક પરમાત્મા વગેરે નામોથી ગાય છે.
એવંરૂપપદાતીતં યદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ । તન્ ન નામાર્હમ્ અમલં વિષયો ન ગિરાં ચ તત્
પરમાત્માનું સાચું સ્વરૂપ એ બધાં રૂપોથી પર છે; તેને કોઈ નામ આપી શકાય તેમ નથી, એ નિષ્કળંક છે અને શબ્દોથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે તસ્યાસ્ તલ્ લતાયા મહાચિતેઃ । ફલપલ્લવપુષ્પાદિ ન ભિન્નં તન્મયં યતઃ
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું જ મહાચેતનાની જ લતા જેવી છે; જેમ લતાના ફળ, પાંદડા અને ફૂલો એમાંથી જ બનેલા હોય છે, એમ બધું એમાંથી જ પ્રગટ્યું છે, અલગ નથી.
મહાચિચ્ચેત્યચયનાચ્ ચિદ્ ભવત્ય્ અભિધાવતી । સા જીવત્વં સ બાહ્યત્વં તદ્ અદ્વિ દ્વીવ પશ્યતિ
મહાન ચેતનામાં અનેક વસ્તુઓના સંકલનથી ચેતના પોતે જ બહાર દોડતી હોય તેમ દેખાય છે; એ જ વ્યક્તિત્વ બને છે, એ જ બહારિયતામાં રૂપાંતરિત થાય છે, અને તેથી એવું લાગે છે કે будто બે અલગ છે.
સ્વયમ્ અન્યેયમ્ અસ્મીતિ ભાવયિત્વા સ્વભાવતઃ । અન્યતામ્ ઇવ સંયાતિ સ્વસઙ્કલ્પાત્મિકાં સ્વતામ્
પોતાના સ્વભાવથી, ચેતના 'હું આ છું, એ બીજું છે' એમ કલ્પના કરે છે; અને પોતાના સંકલ્પથી, પોતાને જ બીજું હોય તેમ દેખાડે છે.
અકલઙ્કેન રૂપેણ રૂપં યત્ સ્વકલઙ્કવત્ । સંસારપતિતં પ્રાપ્ય ચેતનેનૈવ ચેતિતમ્
જે સ્વરૂપે સંપૂર્ણ શુદ્ધ છે, તે પોતાનાં જ અવગુણથી કલંકિત હોય તેમ દેખાય છે; એ સંસારમાં પડી જાય છે અને માત્ર ચેતનાથી જ અનુભવાય છે.
ચિદ્વપુસ્ સ્વયમ્ એવૈતદ્ એકતો યાતિ જીવતામ્ । ચિત્તત્ત્વસ્યાવભાસેન જીવો જીવતિ તન્મયઃ
આ ચેતનાનું સ્વરૂપ પોતે જ એક તરફથી જીવરૂપે થાય છે; ચિત્તતત્વના પ્રતિબિંબથી જીવ જીવતો રહે છે, કારણ કે તે એનું જ સ્વરૂપ છે.
આતિવાહિકદેહા ચિજ્ જીવતાં સમુપાગતા । ભાવનાત્ પઞ્ચકીભૂતા દ્રવ્યમ્ અસ્મીતિ વેત્ત્ય્ અલમ્
સૂક્ષ્મ શરીર, એટલે કે ચેતના, જીવમાં આવે છે; કલ્પનાથી તે પાંચ તત્વોથી બનેલું બને છે અને 'હું આ પદાર્થ છું' એમ જાણે છે.
તદ્ દ્રવ્યં પ્રાણિના ભુક્તમ્ આશુ ગચ્છતિ વીર્યતામ્ । તતો ઽહં પ્રાણવાઞ્ જાતો વેત્તીત્ય્ અનુભવાત્મકમ્
આ પદાર્થ જ્યારે જીવ ખાય છે, ત્યારે તે ઝડપથી શક્તિ બની જાય છે; ત્યારબાદ 'હું જીવિત છું' એવી અનુભૂતિ થાય છે, જે અનુભવ સ્વરૂપ છે.
અહન્તાદિક્રમેણાશુ પઞ્ચકાનુભવક્રમાત્ । સ્થાવરં જઙ્ગમં યદ્ યદ્ વેત્તિ તત્ તદ્ ભવત્ય્ અલમ્
અહંકાર અને બીજા ક્રમથી, તથા પાંચ તત્વોના અનુક્રમ અનુભવથી, જે સ્થાવર કે જંગમ વસ્તુ જાણે છે, એ જ વસ્તુ બની જાય છે.
કાકતાલીયયોગેન દૃઢાભ્યાસક્ષયેણ ચ । વાસનાન્તરસંશ્લેષાત્ પૂર્વમ્ આકારમ્ ઉજ્ઝતિ
યોગાયોગથી, અથવા દૃઢ અભ્યાસ નાશ પામવાથી, અને બીજી વાસનાની મિલનથી, પહેલો સ્વરૂપ છોડી દે છે.
દ્વિત્વસ્વસંવિદા દ્વિત્વમ્ એકસ્યૈવ પ્રવર્તતે । પુંસો વેતાલસમ્પર્કાદ્ વેતાલ ઇવ ભાસુરઃ
જ્યારે કોઈને દ્વિત્વની સમજ થાય છે, ત્યારે એ એક જ વસ્તુમાં પણ દ્વિત્વ દેખાય છે; જેમ કે કોઈ માણસ ભૂત સાથે સંપર્કમાં આવે તો એ પણ ભૂત જેવો દેખાય છે.
અદ્વિત્વવેદનાદ્ દ્વિત્વમ્ આત્મનો વિનિવર્તતે । ન કરોમીતિ સઙ્કલ્પાત્ પુરુષસ્યેવ કર્તૃતા
જ્યારે અદ્વિતીયતાની સાચી સમજ થાય છે, ત્યારે પોતાના અંદરનું દ્વિત્વ દૂર થઈ જાય છે; જેમ માણસ મનમાં 'હું કંઈ કરતો નથી' એવું વિચારે તો એની કરનારપણાની ભાવના પણ ઓછી થઈ જાય છે.
પરમાર્થતયા દ્વિત્વં ન કિલાત્મનિ વિદ્યતે । અવિકારાદિમત્ત્વેન સર્વગત્વેન સર્વદા
હકીકતમાં આત્મામાં ક્યારેય દ્વિત્વ રહેતું નથી, કારણ કે આત્મા હંમેશા અપરિવર્તનશીલ, સર્વ ગુણોના આધાર અને સર્વત્ર વ્યાપક છે.
યત્ સ્વસઙ્કલ્પરચિતમ્ અસઙ્કલ્પક્ષયં હિ તત્ । યથા મુને મનોરાજ્યં ગન્ધર્વનગરં યથા
મુનિ, જે કંઈપણ પોતાની કલ્પનાથી બનાવાયું છે, એ કલ્પના પૂરી થાય એટલે બધું જ અસ્તિત્વ ગુમાવે છે; જેમ મનમાં રચાયેલું રાજ્ય કે ગંધર્વનગરી અચાનક અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
સઙ્કલ્પરચનં ક્લેશો ન સઙ્કલ્પવિનાશનમ્ । સઙ્કલ્પયત્નો ગન્ધર્વપુર્યાસ્ સૃષ્ટૌ ન તુ ક્ષયે
વિચારોની રચના દુઃખ આપે છે, પણ વિચારોનો અંત દુઃખ આપતો નથી. કલ્પના કરવાને જે મહેનત લાગે છે, એ તો ગંધર્વનગરી ઊભી કરતી વખતે જ હોય છે, એને તોડતી વખતે નહિ.
પુષ્ટસઙ્કલ્પમાત્રેણ યદ્ ઇદં દુઃખમ્ આગતમ્ । તદ્ અસઙ્કલ્પમાત્રેણ ક્ષયિ કાત્ર કદર્થના
માત્ર મજબૂત કલ્પનાથી જે દુઃખ આવે છે, એ તો કલ્પના જ ન રહે ત્યારે આપોઆપ નાશ પામે છે; તો પછી અહીં વધુ શું ચર્ચા કરવી?
યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ સઙ્કલ્પ્ય નરો દુઃખે નિમજ્જતિ । ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સઙ્કલ્પ્ય સુખમ્ અક્ષયમ્ અશ્નુતે
માનવી જ્યારે કંઈ પણ કલ્પે છે, ત્યારે એ દુઃખમાં ડૂબી જાય છે; અને જ્યારે એ કંઈ પણ કલ્પતો નથી, ત્યારે તેને અખૂટ આનંદ મળે છે.
સઙ્કલ્પવ્યાલનિર્મુક્તં સ્થિતં ચેત્ તવ ચેતનમ્ । તદાનન્દવનોદ્યાને ત્વમ્ ઉચ્ચૈઃ પરિરાજસે
જ્યારે તારો ચેતન મન વિચારોના સાપથી મુક્ત થઈ જાય છે, ત્યારે તું આનંદના બગીચામાં ઉજળીને ચમકે છે.
સ્વવિવેકાનિલૈઃ કૃત્વા સઙ્કલ્પજલદક્ષયમ્ । પરાં નિર્મલતામ્ એહિ શરદીવ નભોઽન્તરમ્
તમારી પોતાની સમજશક્તિના પવનથી વિચારોના વાદળને દૂર કરીને, શરદના આકાશ જેવી નિર્મળતા પ્રાપ્ત કરો.
સઙ્કલ્પસરિતં મત્તાં મતિયન્ત્રેણ શોષયન્ । તત્રોહ્યમાનમ્ આત્માનં સમાશ્વાસ્ય ભવામનાઃ
મનના સાધનથી ઉલ્લાસિત વિચારોની નદીને સુકવી દો, ત્યાં પોતાના મનને શાંત કરીને સ્થિરતા મેળવો.
સઙ્કલ્પાનિલનિર્ધૂતં ભ્રાન્તં પર્ણતૃણાંશવત્ । ભૂતાકાશે ત્વમ્ આત્માનમ્ અવલમ્બ્યાવલોકય
વચારોના પવનથી હલનચલન કરતી પાંદડાં અને ઘાસની જેમ ભટકતી મનને, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહીને નિહાળો.
સ્વસઙ્કલ્પકકાલુષ્યં વિનિવાર્યાત્મનાત્મનઃ । પરં પ્રસાદમ્ આસાદ્ય પરમાનન્દવાન્ ભવ
પોતાના વિચારોની અશુદ્ધિને પોતે જ દૂર કરીને, શ્રેષ્ઠ શાંતિ પ્રાપ્ત કરો અને પરમ આનંદથી પરિપૂર્ણ થાઓ.
સર્વશક્તિતયેહાત્મા યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ । તત્ તથા પશ્યતિ તદા સ્વસઙ્કલ્પવિજૃમ્ભિતમ્
આ આત્મા સર્વ શક્તિઓથી ભરપૂર છે, જેવું જેવું વિચારે છે, એ જ રીતે બધું જોઈ શકે છે; કારણ કે જે કંઈ મનમાં ઊભરે છે, એ જ તેનું અનુભવ બને છે.
સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવેદં જગન્ મિથ્યા સમુત્થિતમ્ । અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ બ્રહ્મન્ ક્વાપિ વિલીયતે
આ જગત માત્ર કલ્પના જ છે, ખોટી રીતે ઊભેલું છે; કલ્પનાનો અંત કરી દેતાં, હે બ્રહ્મન, એ ક્યાંક લય પામે છે.
સઙ્કલ્પવાતવલિતં જન્મજ્વાલાકદમ્બકમ્ । અસઙ્કલ્પાનિલસ્પર્શાદ્ દીપવત્ પરિશામ્યતિ
કલ્પનાના પવનથી જન્મનો ગોછર સળગે છે, પણ કલ્પનાનો અંત લાવતો પવન આવે ત્યારે દીવા જેમ એ બુઝાઈ જાય છે.
તૃષ્ણાકરઞ્જલતિકામ્ ઇમાં રૂઢિમ્ ઉપાગતામ્ । સઙ્કલ્પમૂલોદ્ધરણાત્ પરિશોષવતીં કુરુ
આ તૃષ્ણાની વેલ બહુ મજબૂત થઈ ગઈ છે; એને સૂકવી દેવી જોઈએ, એના મૂળ એટલે કે કલ્પનાને ઉખાડી નાખવાથી.