ઉષ્ટ્રીવ મધુનો બિન્દું વાઞ્છતે ભાવિતં સુખમ્ । અવાન્તરપરિભ્રષ્ટા દોષાદ્ દોષં પતત્ય્ અધઃ
ઊંટણ જેમ પાણીની એક બૂંદ માટે તરસે છે, એમ એ કલ્પિત આનંદની ઇચ્છા રાખે છે; અંદરની સ્થિરતા ગુમાવીને, એક ખોટથી બીજી ખોટમાં નીચે પડે છે.
પરં વૈવશ્યમ્ આયાતિ સઙ્કટાત્ સઙ્કટં ગતા । દુઃખાદ્ દુઃખે નિપતિતા વિપદો વિપદિ સ્થિતા
એ એક મુશ્કેલીમાંથી બીજી મુશ્કેલીમાં જઈને આખરે સંપૂર્ણ લાચાર બની જાય છે; દુઃખમાંથી દુઃખમાં પડીને, એક પછી એક વિપત્તિમાં ફસાઈ જાય છે.
નાનાનર્થગણોપેતા ચેષ્ટાપરવશાશયા । કષ્ટાત્ કષ્ટમ્ અનુપ્રાપ્તા પરિતાપાનુતાપિની
અનંત દુઃખો સાથે, અશાંત ક્રિયાઓના વશમાં, એ એક મુશ્કેલી પછી બીજી મુશ્કેલીમાં જાય છે અને સતત પીડાયેલી અને પસ્તાવામાં રહે છે.
ક્રમાન્ નવે નવે બન્ધે ઽવૈદગ્ધ્યં સમુપાગતા । વિચિત્રબન્ધનિર્માણપરા ક્રિમિપદં ગતા
ધીરે ધીરે નવા-નવા બંધનોમાં ફસાઈ, એ સમજ ગુમાવી બેસે છે; વિચિત્ર બંધનો ઊભા કરવામાં મગ્ન રહી, અંતે કીડા જેવી હાલતમાં પહોંચી જાય છે.
સર્વતશ્શઙ્કરે ભીતા પ્રાણાત્યયમ્ ઉપાગતા । ક્ષીણતોયેવ શફરી વિવર્તનપરાયણા
ચારે બાજુથી ભયમાં પડી, જીવ almost છોડી દે છે; સુકાઈ રહેલા પાણીમાં માછલી જેમ સતત તડપતી રહે છે, એમ એ પણ અશાંત બની જાય છે.
બાલ્યે વિવશસર્વાર્થા યૌવને ચિન્તયાહૃતા । વાર્દ્ધકે મૃતિદુઃખાત્તા મૃતા કર્મવશીકૃતા
બાળપણમાં બધાં કામોમાં લાચાર, યુવાનીમાં ચિંતામાં ફસાઈ જાય છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં મૃત્યુના દુઃખથી પીડાય છે અને મૃત્યુ પછી કર્મના વશમાં રહી જાય છે.
જાયતે દુઃખશબલા મ્રિયતે જનનોન્મુખી । કરોત્ય્ આવેશવિવશા નિગિરત્ય્ આર્તિધારિણી
એ દુઃખથી ભરેલી જન્મે છે, મૃત્યુ પામે છે પણ ફરી જન્મ તરફ વળે છે; મજબૂરીથી કામ કરે છે અને દુઃખ સહન કરે છે.
ગચ્છતિ શ્રમસન્તપ્તા ભવત્ય્ અમ્બુદભઙ્ગુરા । રોદિત્ય્ આક્રાન્તહૃદયા પરાક્રન્દતિ તાપિતા
એ મહેનતથી થાકી જાય છે, પાણીના બુલબુલા જેવી નાજુક બને છે; દિલથી દુઃખી થઈ રડે છે અને પીડામાં ચીસ પાડી ઊઠે છે.
અપ્સરાસ્ સ્વર્ગનગરે નાગી પાતાલકોટરે । અસુરી દૈત્યવિવરે નરસ્ત્રી વસુધાતલે
અપ્સરા સ્વર્ગના શહેરમાં વસે છે, નાગીન પાતાળના ખાડામાં રહે છે, અસુરી દૈત્યના ગુહામાં છે અને માનવી સ્ત્રી ધરતીના સપાટ પર રહે છે.
રાક્ષસી રાક્ષસાધારે વાનરી વનકોટરે । સિંહી ગિરીન્દ્રશિખરે કિન્નરી કુલપર્વતે
રાક્ષસી રાક્ષસોના વાસસ્થાને રહે છે, વાનરી જંગલની ગુફામાં વસે છે, સિંહણી પર્વતના શિખરે છે અને કિન્નરી ઉત્તમ પર્વત પર વસે છે.
વિદ્યાધરી દેવગિરૌ વ્યાલી ચાવનિગર્તકે । લતા તરૌ ખગી નીડે વીરુત્ સાનૌ વને મૃગી
વિદ્યાધરી દેવપર્વત પર રહે છે, વ્યાળી ધરતીના ખાડામાં છે, લતા વૃક્ષ પર ચડે છે, પક્ષી પોતાના ગૂમડામાં વસે છે, ઝાડ પર્વતની ઢાળ પર છે અને હરણી જંગલમાં રહે છે.
શેતે નારાયણો ઽમ્ભોધૌ ધ્યાની બ્રહ્મપુરે ઽબ્જજઃ । કાન્તાસખો હરશ્ શૈલે સ્વર્ગે સુરવરો હરિઃ
નારાયણ સમુદ્ર પર શયન કરે છે, કમળથી જન્મેલો બ્રહ્મપુરમાં ધ્યાનમાં છે, શિવ પોતાના પ્રિય સાથે પર્વત પર આનંદ કરે છે અને હરિ દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગમાં વસે છે.
દિનં કરોતિ તીક્ષ્ણાંશુર્ વર્ષત્ય્ અમ્બુધરો જલમ્ । કરોતિ રજનીમ્ ઇન્દુર્ ધત્તે નીરં મહોદધિઃ
કઠોર કિરણો ધરાવતો સૂર્ય દિવસ બનાવે છે, મેઘ પાણી વરસાવે છે, ચાંદ્રમા રાત લાવે છે અને મહાસાગર એ પાણી પોતામાં રાખે છે.
ઋતુચક્રં પ્રવહતિ સહકાલર્ક્ષમણ્ડલમ્ । દિનરાત્રિતયોદેતિ તેજસ્તિમિરતા ક્વચિત્
ઋતુઓનું ચક્ર સમય અને તારાઓ સાથે આગળ વધે છે; દિવસ અને રાત આવે છે, ક્યારેક પ્રકાશ હોય છે, તો ક્યારેક અંધકાર.
ક્વચિદ્ બીજરસોલ્લાસઃ ક્વચિત્ પાષાણમૌનિની । ક્વચિન્ નદી રસવહા ક્વચિત્ કુસુમવિસ્તૃતિઃ
ક્યાંક બીજમાં રસની ઉલ્લાસભરી લહેર હોય છે, ક્યાંક પથ્થર જેવી નિઃશબ્દતા; ક્યાંક નદી પાણી વહાવે છે, તો ક્યાંક ફૂલો વિખેરાય છે.
ક્વચિત્ ફલાવલીપાકઃ ક્વચિત્ ક્વાથો ઽનલાદિભિઃ । ક્વચિચ્ છૈત્યં હિમેન્દ્વાદિ ક્વચિત્ ખાદિ નકિઞ્ચન
ક્યાંક ફળોના ગૂચ્છો પાકે છે, ક્યાંક અગ્નિ વગેરેથી કાંઈક ઉકાળાય છે; ક્યાંક હિમપર્વત છે, તો ક્યાંક કંઈયું પણ નથી.
ક્વચિદ્ ઉજ્જ્વલિતાકારા ક્વચિત્ કૃષ્ણા ક્વચિત્ સિતા । ક્વચિન્ નીલાથ હરિતા ક્વચિદ્ અગ્નિઃ ક્વચિન્ મહી
ક્યારેક તે તેજસ્વી દેખાય છે, ક્યારેક અંધારી, ક્યારેક સફેદ, તો ક્યારેક વાદળી કે લીલીછમ, ક્યારેક અગ્નિ જેવી, તો ક્યારેક ધરતી જેવી.
સર્વાત્મત્વાત્ સર્વગત્વાત્ સર્વશક્તિતયેદ્ધયા । સર્વત્વાદ્ એકરૂપૈવ ખાદ્ અપ્ય્ અચ્છૈવ સા પરા
કારણ કે તે સર્વમાં વ્યાપેલી છે, બધાની આત્મા છે અને સર્વશક્તિમાન છે, તેથી એક જ રૂપે સર્વત્ર છે—even આકાશમાં પણ શુદ્ધ છે.
ચિચ્ ચિનોતિ યથાત્માનં યેન યત્ર યથા યદા । તત્ તથાશુ ભવત્ય્ અમ્બુરયાદ્ વીચ્યાદિતા યથા
ચેતના પોતાને જેમ, જ્યાં, જેમ અને જ્યારે ઘડે છે, તેમ જ તરત બની જાય છે—જેમ પાણીમાંથી તરંગ ઊભો થાય છે.
હંસી ક્રૌઞ્ચી બકી કાકી સરસીસારસી વૃકી । પિકી બલાકા હરિણી વાનરી કરિણી શુની
હંસ, ક્રૌંચ, બગલો, કાગડો, જળપંખી, ગિધ, કોયલ, બલાક, હરણ, વાંદરો, હાથી, કૂતરો—
ચટિકા વઞ્જુલી શારી મક્ષિકા ષટ્પદી શુકી । ધીશ્ શ્રીર્ હ્રીઃ પ્રીતિર્ આર્તિશ્ ચ શવરી શર્વરી શશી
ચકલી, વાઘટ, શ્યામો, મધમાખી, ફૂલપંખી, પોપટ; બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, લાજ, પ્રેમ, દુઃખ, શબરી, રાત અને ચાંદ્રમાઃ
એતાસ્વ્ અન્યાસુ ચાન્યાસુ પરિભ્રમતિ યોનિષુ । વિવર્તમાના સંસારે જલાવર્તે તૃણં યથા
આ અને બીજી અનેક યોનિઓમાં એ જીવ અવિરત ભટકે છે, જેમ પાણીના ઘૂંટાળામાં ઘાસનું તણું ફરતું રહે છે, એમ સંસારના ચક્રમાં ફરી રહી છે.
બિભેત્ય્ એષા સ્વસઙ્કલ્પાત્ સ્વશબ્દાદ્ ઇવ ગર્દભી । નાનયા સદૃગ્ અન્યાસ્તિ મુગ્ધા બાલાબલા ચલા
એ પોતાનાં કલ્પનાથી ડરે છે, જેમ ગધેડી પોતાનાં અવાજથી ડરે છે; એની જેવી બીજું કોઈ નથી—મૂર્ખ, બાળસ્વભાવની અને ચંચળ.
એષા સા કથિતા તુભ્યં જીવશક્તિર્ મયા મુને । પ્રાકૃતાચારવિવશા વરાકી પશુધર્મિણી
મુનિ, મેં તને જે વર્ણવી એ જ જીવશક્તિ છે—પ્રકૃતિના વશમાં, દયનીય અને પશુસ્વભાવવાળી.
કર્માત્મેત્ય્ અભિધાં પ્રાપ્તા શોચ્યાસ્ય પરમાત્મનઃ । અનન્તદુઃખબહલં સ્વયં સમ્ભ્રમમ્ આશ્રિતા
પરમાત્મા, જેને 'કર્મમય આત્મા' કહેવાય છે, એ દયાની લાયક છે, કારણ કે એ પોતે જ અનંત દુઃખ અને ગૂંચવણ પોતાના પર લઈ લે છે.
અસદ્ એવાનયાક્રાન્તં વિનાશિ સહજં મલમ્ । તણ્ડુલેનેવ કમ્બૂકમ્ અનન્યચ્ ચાન્યવત્ સ્થિતમ્
આથી, અસત્ય અને નાશ પામતું મલ એ આત્માને ઢાંકી લે છે—જેમ ચોખાના દાણા પર ભૂસી હોય છે—પણ આત્મા તો પોતે અડગ અને બદલાતો નથી.
અનન્તવિભવભ્રષ્ટા દૌર્ભાગ્યપરિતાપિની । શોચતિ પ્રાપ્ય જીવત્વં ભર્તૃહીનેવ નાયિકા
અનંત મહિમાથી વંચિત અને દુર્ભાગ્યથી પીડાયેલી આત્મા, જ્યારે જીવત્વ પામે છે ત્યારે, પોતાના પ્રિયજન વિના રહેલી નાયિકા જેવી દુઃખી થાય છે.
જડરતેર્ અવલોકય શક્તતાં નિજપદસ્મરણેન વિનેહ યત્ । વ્રજતિ પૃષ્ઠમ્ અધઃપતનાય ખાદ્ દુરરઘટ્ટઘટીપુટપીઠવત્
જુઓ, જ્યારે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ યાદ નથી રહેતું ત્યારે જડ આસક્તિની શક્તિ અહીં કેવી રીતે ઘટી જાય છે; એ પાછળ હટીને પડી જાય છે, જેમ ઘંટડીના પાંદડા પર માર પડે પછી એ પાછું ખેંચાય છે.
ચિનોત્ય્ અલીકમ્ એવૈવં દુઃખિતાસ્મીતિ ભાવનાત્ । ચિદ્ વધૂઃ ક્ષીવસુપ્તૈવ પતિતાસ્મીત્ય્ અલં યથા
માત્ર 'હું દુઃખી છું' એવી કલ્પનાથી, ચેતના એ નવી વહુ જેવી છે જે ઊંઘનો નાટક કરે છે અને કહે છે કે 'હું પડી ગઈ', જ્યારે ખરેખર કંઈ થયું જ નથી.
અમૃતૈવ મૃતાસ્મીતિ વિપર્યસ્તમતિર્ વધૂઃ । યથા રોદિત્ય્ અનષ્ટૈવ નષ્ટાસ્મીતિ તથૈવ ચિત્
જેમ નવી વહુ જીવતી હોવા છતાં મનમાં ગૂંચવાઈને 'હું મરી ગઈ' કહીને રડે છે, એ જ રીતે ચેતના પણ કંઈ ખોવાયું નથી છતાં 'હું ખોવાઈ ગઈ' કહીને દુઃખી થાય છે.