સઙ્કલ્પિતાપ્રબોધેન જાડ્યાચ્ ચિત્ સ્વપ્રબોધિની । શબલં રૂપમ્ આસાદ્ય સઙ્કલ્પાન્ યાત્ય્ અનારતમ્
કલ્પિત અજ્ઞાનથી, ચેતના જે સ્વયં પ્રકાશમાન છે, તે રંગબેરંગી રૂપ ધારણ કરે છે અને સતત વિવિધ કલ્પનાઓમાં પ્રવેશતી રહે છે.
અનન્તસઙ્કલ્પમયી જાડ્યસઙ્કલ્પપીવરી । ચિજ્ જાડ્યાદ્ દેહમ્ આયાતિ પયઃ પાષાણતામ્ ઇવ
અનંત કલ્પનાઓથી બનેલી અને અજ્ઞાનની કલ્પનાથી ભરપૂર થયેલી ચેતના, અજ્ઞાનથી શરીર ધારણ કરે છે; જેમ પાણી પથ્થર બની જાય છે, એમ.
તતશ્ ચિત્તમનોમોહમાયેતિ વિહિતાભિધા । જાડ્યં નિપુણમ્ આશ્રિત્ય સંસારે જાયતે મુને
પછી, હે મુનિ, મન અને ચિત્તમાં જે મોહ કહેવાય છે, તે જડતાને આધાર બનાવીને સંસારમાં જન્મે છે.
મોહસાત્મ્યમ્ ઉપાયાતા તૃષ્ણાનિગડપીડિતા । કામકોપભયોપેતા ભાવાભાવાતિપાતિની
મોહના સ્વરૂપને પામી, તૃષ્ણાની જંજાળમાં બંધાઈ, કામ, ક્રોધ અને ભય સાથે, તે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના બંને છેડે દોડે છે.
ત્યક્તાનન્તનિજાભોગા વ્યવચ્છેદવિકારિણી । દુઃખદાવાનલાતપ્તા શોકાશનિકૃશાશયા
અનંત સ્વાભાવિક સુખો છોડી, વિક્ષેપ અને પરિવર્તનને વશમાં રહી, દુઃખની અગ્નિમાં સળગતી અને શોકના આઘાતથી મનથી દુર્બળ બની જાય છે.
ઇયમ્ અસ્મીતિ ભાવેન શૂન્યેન વિકલીકૃતા । ભેદમાત્રગૃહીતાસ્થા પરં દૈન્યમ્ ઉપાગતા
‘હું આ છું’ એવી ખાલી કલ્પનાથી અસ્થીર બની, ફક્ત ભેદની લાગણીને પકડી, તે અત્યંત દયનીય અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે.
મગ્ના મોહમહાપઙ્કે પઙ્કે જીર્ણેવ દન્તિની । ભાવાભાવલતાદોલાપરિલોલશરીરકા
મોહના મોટા કાદવમાં ડૂબેલી, જેમ જૂની હાથી કાદવમાં ફસાઈ જાય છે, તેમ આ શરીર 'છે' અને 'નથી' એવી લતાની હલચલમાં હલાવાય છે.
અસારાવરસંસારવિકારવ્યવહારિણી । તાપોપતપ્તહૃદયા રાગરોગાનુસારિણી
નિરર્થક અને સ્વાદહીન સંસારના ફેરફારોમાં ફસાયેલું, દુઃખથી હૃદય દાઝેલું અને કામના રોગ પાછળ દોડતું રહે છે.
નિજયૂથપરિભ્રષ્ટા મૃગીવાવશતાં ગતા । આવિર્ભાવોદિતાકારા તિરોભાવે ઽસ્તમ્ આગતા
પોતાના જૂથથી અલગ પડી, જેમ હરણ એકલું પડી જાય છે, તેમ તે લાચાર બની જાય છે; પ્રગટ થાય ત્યારે દેખાય છે અને લય થાય ત્યારે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
સ્વસઙ્કલ્પોપયાતાસુ ભીતા સમ્ભ્રમદૃષ્ટિષુ । પલાયતે ઽપ્ય્ અસત્યાસુ વેતાલીષ્વ્ ઇવ બાલિકા
પોતાના કલ્પનાથી આવીને, ભયભીત થઈ ભ્રમિત દૃશ્યોમાં ગભરાય છે; અને અસત્યમાં પણ, નાની છોકરી જેમ ભૂતથી ડરે તેમ, ભાગી જાય છે.
ઉષ્ટ્રીવ મધુનો બિન્દું વાઞ્છતે ભાવિતં સુખમ્ । અવાન્તરપરિભ્રષ્ટા દોષાદ્ દોષં પતત્ય્ અધઃ
ઊંટણ જેમ પાણીની એક બૂંદ માટે તરસે છે, એમ એ કલ્પિત આનંદની ઇચ્છા રાખે છે; અંદરની સ્થિરતા ગુમાવીને, એક ખોટથી બીજી ખોટમાં નીચે પડે છે.
પરં વૈવશ્યમ્ આયાતિ સઙ્કટાત્ સઙ્કટં ગતા । દુઃખાદ્ દુઃખે નિપતિતા વિપદો વિપદિ સ્થિતા
એ એક મુશ્કેલીમાંથી બીજી મુશ્કેલીમાં જઈને આખરે સંપૂર્ણ લાચાર બની જાય છે; દુઃખમાંથી દુઃખમાં પડીને, એક પછી એક વિપત્તિમાં ફસાઈ જાય છે.
નાનાનર્થગણોપેતા ચેષ્ટાપરવશાશયા । કષ્ટાત્ કષ્ટમ્ અનુપ્રાપ્તા પરિતાપાનુતાપિની
અનંત દુઃખો સાથે, અશાંત ક્રિયાઓના વશમાં, એ એક મુશ્કેલી પછી બીજી મુશ્કેલીમાં જાય છે અને સતત પીડાયેલી અને પસ્તાવામાં રહે છે.
ક્રમાન્ નવે નવે બન્ધે ઽવૈદગ્ધ્યં સમુપાગતા । વિચિત્રબન્ધનિર્માણપરા ક્રિમિપદં ગતા
ધીરે ધીરે નવા-નવા બંધનોમાં ફસાઈ, એ સમજ ગુમાવી બેસે છે; વિચિત્ર બંધનો ઊભા કરવામાં મગ્ન રહી, અંતે કીડા જેવી હાલતમાં પહોંચી જાય છે.
સર્વતશ્શઙ્કરે ભીતા પ્રાણાત્યયમ્ ઉપાગતા । ક્ષીણતોયેવ શફરી વિવર્તનપરાયણા
ચારે બાજુથી ભયમાં પડી, જીવ almost છોડી દે છે; સુકાઈ રહેલા પાણીમાં માછલી જેમ સતત તડપતી રહે છે, એમ એ પણ અશાંત બની જાય છે.
બાલ્યે વિવશસર્વાર્થા યૌવને ચિન્તયાહૃતા । વાર્દ્ધકે મૃતિદુઃખાત્તા મૃતા કર્મવશીકૃતા
બાળપણમાં બધાં કામોમાં લાચાર, યુવાનીમાં ચિંતામાં ફસાઈ જાય છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં મૃત્યુના દુઃખથી પીડાય છે અને મૃત્યુ પછી કર્મના વશમાં રહી જાય છે.
જાયતે દુઃખશબલા મ્રિયતે જનનોન્મુખી । કરોત્ય્ આવેશવિવશા નિગિરત્ય્ આર્તિધારિણી
એ દુઃખથી ભરેલી જન્મે છે, મૃત્યુ પામે છે પણ ફરી જન્મ તરફ વળે છે; મજબૂરીથી કામ કરે છે અને દુઃખ સહન કરે છે.
ગચ્છતિ શ્રમસન્તપ્તા ભવત્ય્ અમ્બુદભઙ્ગુરા । રોદિત્ય્ આક્રાન્તહૃદયા પરાક્રન્દતિ તાપિતા
એ મહેનતથી થાકી જાય છે, પાણીના બુલબુલા જેવી નાજુક બને છે; દિલથી દુઃખી થઈ રડે છે અને પીડામાં ચીસ પાડી ઊઠે છે.
અપ્સરાસ્ સ્વર્ગનગરે નાગી પાતાલકોટરે । અસુરી દૈત્યવિવરે નરસ્ત્રી વસુધાતલે
અપ્સરા સ્વર્ગના શહેરમાં વસે છે, નાગીન પાતાળના ખાડામાં રહે છે, અસુરી દૈત્યના ગુહામાં છે અને માનવી સ્ત્રી ધરતીના સપાટ પર રહે છે.
રાક્ષસી રાક્ષસાધારે વાનરી વનકોટરે । સિંહી ગિરીન્દ્રશિખરે કિન્નરી કુલપર્વતે
રાક્ષસી રાક્ષસોના વાસસ્થાને રહે છે, વાનરી જંગલની ગુફામાં વસે છે, સિંહણી પર્વતના શિખરે છે અને કિન્નરી ઉત્તમ પર્વત પર વસે છે.
વિદ્યાધરી દેવગિરૌ વ્યાલી ચાવનિગર્તકે । લતા તરૌ ખગી નીડે વીરુત્ સાનૌ વને મૃગી
વિદ્યાધરી દેવપર્વત પર રહે છે, વ્યાળી ધરતીના ખાડામાં છે, લતા વૃક્ષ પર ચડે છે, પક્ષી પોતાના ગૂમડામાં વસે છે, ઝાડ પર્વતની ઢાળ પર છે અને હરણી જંગલમાં રહે છે.
શેતે નારાયણો ઽમ્ભોધૌ ધ્યાની બ્રહ્મપુરે ઽબ્જજઃ । કાન્તાસખો હરશ્ શૈલે સ્વર્ગે સુરવરો હરિઃ
નારાયણ સમુદ્ર પર શયન કરે છે, કમળથી જન્મેલો બ્રહ્મપુરમાં ધ્યાનમાં છે, શિવ પોતાના પ્રિય સાથે પર્વત પર આનંદ કરે છે અને હરિ દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગમાં વસે છે.
દિનં કરોતિ તીક્ષ્ણાંશુર્ વર્ષત્ય્ અમ્બુધરો જલમ્ । કરોતિ રજનીમ્ ઇન્દુર્ ધત્તે નીરં મહોદધિઃ
કઠોર કિરણો ધરાવતો સૂર્ય દિવસ બનાવે છે, મેઘ પાણી વરસાવે છે, ચાંદ્રમા રાત લાવે છે અને મહાસાગર એ પાણી પોતામાં રાખે છે.
ઋતુચક્રં પ્રવહતિ સહકાલર્ક્ષમણ્ડલમ્ । દિનરાત્રિતયોદેતિ તેજસ્તિમિરતા ક્વચિત્
ઋતુઓનું ચક્ર સમય અને તારાઓ સાથે આગળ વધે છે; દિવસ અને રાત આવે છે, ક્યારેક પ્રકાશ હોય છે, તો ક્યારેક અંધકાર.
ક્વચિદ્ બીજરસોલ્લાસઃ ક્વચિત્ પાષાણમૌનિની । ક્વચિન્ નદી રસવહા ક્વચિત્ કુસુમવિસ્તૃતિઃ
ક્યાંક બીજમાં રસની ઉલ્લાસભરી લહેર હોય છે, ક્યાંક પથ્થર જેવી નિઃશબ્દતા; ક્યાંક નદી પાણી વહાવે છે, તો ક્યાંક ફૂલો વિખેરાય છે.
ક્વચિત્ ફલાવલીપાકઃ ક્વચિત્ ક્વાથો ઽનલાદિભિઃ । ક્વચિચ્ છૈત્યં હિમેન્દ્વાદિ ક્વચિત્ ખાદિ નકિઞ્ચન
ક્યાંક ફળોના ગૂચ્છો પાકે છે, ક્યાંક અગ્નિ વગેરેથી કાંઈક ઉકાળાય છે; ક્યાંક હિમપર્વત છે, તો ક્યાંક કંઈયું પણ નથી.
ક્વચિદ્ ઉજ્જ્વલિતાકારા ક્વચિત્ કૃષ્ણા ક્વચિત્ સિતા । ક્વચિન્ નીલાથ હરિતા ક્વચિદ્ અગ્નિઃ ક્વચિન્ મહી
ક્યારેક તે તેજસ્વી દેખાય છે, ક્યારેક અંધારી, ક્યારેક સફેદ, તો ક્યારેક વાદળી કે લીલીછમ, ક્યારેક અગ્નિ જેવી, તો ક્યારેક ધરતી જેવી.
સર્વાત્મત્વાત્ સર્વગત્વાત્ સર્વશક્તિતયેદ્ધયા । સર્વત્વાદ્ એકરૂપૈવ ખાદ્ અપ્ય્ અચ્છૈવ સા પરા
કારણ કે તે સર્વમાં વ્યાપેલી છે, બધાની આત્મા છે અને સર્વશક્તિમાન છે, તેથી એક જ રૂપે સર્વત્ર છે—even આકાશમાં પણ શુદ્ધ છે.
ચિચ્ ચિનોતિ યથાત્માનં યેન યત્ર યથા યદા । તત્ તથાશુ ભવત્ય્ અમ્બુરયાદ્ વીચ્યાદિતા યથા
ચેતના પોતાને જેમ, જ્યાં, જેમ અને જ્યારે ઘડે છે, તેમ જ તરત બની જાય છે—જેમ પાણીમાંથી તરંગ ઊભો થાય છે.
હંસી ક્રૌઞ્ચી બકી કાકી સરસીસારસી વૃકી । પિકી બલાકા હરિણી વાનરી કરિણી શુની
હંસ, ક્રૌંચ, બગલો, કાગડો, જળપંખી, ગિધ, કોયલ, બલાક, હરણ, વાંદરો, હાથી, કૂતરો—