યદિ સર્વગતા દેવ ચિદ્ અસ્ત્ય્ એકા તતાત્મિકા । તદ્ અયં ચેતતિ સ્ફારમ્ અયં ચૈવ ન ચેતતિ
હે દેવ, જો ચેતના સર્વત્ર વ્યાપેલી અને એક જ સ્વરૂપ ધરાવતી હોય, તો પછી એક જીવ ચેતનાવાન કેમ લાગે છે અને બીજો કેમ ચેતનાવિહોણો દેખાય છે?
અયં ચિદ્વાન્ પુરા ભૂત્વા ચિદ્ધીનસ્ સમ્પ્રતિ સ્થિતઃ । ઇતીયં કલ્પના લોકે પ્રત્યક્ષાનુભવા કથમ્
આ વ્યક્તિ પહેલાં ચેતનાવાન હતી અને હવે ચેતનાવિહોણી છે—જગતમાં આવું માનવું સીધા અનુભવ પર આધારિત કેવી રીતે હોઈ શકે?
શૃણ્વ્ એતદ્ અખિલં બ્રહ્મન્ યથાપૃષ્ટમ્ વદામિ તે । મહાન્ અયં કૃતઃ પ્રશ્નસ્ ત્વયા બ્રહ્મવિદાં વર
હે બ્રાહ્મણ, તું જે રીતે પૂછ્યું છે, એ સમગ્ર વિષયને ધ્યાનથી સાંભળ; હું તને કહું છું. તું બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને ખૂબ મોટો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે.
ચિદ્ અસ્તિ દ્વિશરીરેહ સર્વભૂતમયાત્મિકા । ચેત્યોન્મુખાત્મિકૈકા તુ નિર્વિકલ્પા પરા સ્મૃતા
અહીં ચેતના બે શરીરમાં છે અને તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપેલી છે; પણ જેની દૃષ્ટિ વિષયોની તરફ હોય છે, એ જ સર્વોપરી, અખંડ અને કલ્પનાથી પર ગણાય છે.
સઙ્કલ્પબદ્ધાત્મૈવાન્તસ્ સ્વયમ્ અન્યેવ સંસ્થિતા । સઙ્કલ્પિતેતરવરા દૌશ્શીલ્યં સ્ત્રી યથા ગતા
કલ્પનાથી બંધાયેલો આત્મા અંદરથી પોતે જ એ રીતે રહે છે, જેમ કોઈ સ્ત્રી પોતાના મનમાં બીજાની ઈચ્છા કરીને પવિત્રતા ગુમાવી દે છે.
સ એવ હિ પુમાન્ કોપાદ્ યથેહાન્ય ઇવ ક્ષણાત્ । ભવત્ય્ એવં વિકલ્પાઙ્કા ચિત્ સ્વરૂપાન્યતાં ગતા
એ જ પુરુષ ગુસ્સામાં એક ક્ષણમાં બીજો જણાય છે; એ જ રીતે કલ્પના લાગેલી ચેતના પોતાનું સ્વરૂપ બદલી દે છે.
વિકલ્પકલિતા બ્રહ્મંશ્ ચિત્ સ્વરૂપપરિચ્યુતા । જાડ્યં ક્રમાદ્ ભાવયન્તી પ્રયાતિ કલનાપદમ્
હે બ્રહ્મન, કલ્પનાથી ભરાયેલી અને પોતાના સ્વરૂપથી વિમુખ થયેલી ચેતના ધીમે ધીમે જડતા તરફ જાય છે અને કલ્પનાના અવસ્થામાં પ્રવેશે છે.
ચિત્ સ્વયં ચેત્યતામ્ એતિ સાકાશપરમાણુતામ્ । શબ્દબીજાત્મિકાં પશ્ચાદ્ વાતતન્માત્રભાવનીમ્
ચેતના પોતે જ જાણવામાં આવતી બને છે, પછી અત્યંત સૂક્ષ્મ બની જાય છે, અને પછી શબ્દના બીજરૂપ સ્વરૂપથી વાયુના તત્વની કલ્પના કરે છે.
દેશકાલવિભાગા તુ તન્માત્રવલિતા ક્રમાત્ । જીવો ભૂત્વા ભવત્ય્ આશુ બુદ્ધિઃ પશ્ચાદ્ અહં મનઃ
સ્થળ અને સમયના વિભાગો, જે તત્ત્વોથી ઘડાયેલા છે, એ પ્રમાણે જિવ આતુરતાથી જન્મે છે; પછી બુદ્ધિ, પછી અહંકાર અને પછી મન આવે છે.
મનસ્ત્વં સમુપાયાતા સંસારમ્ અવલમ્બતે । ચણ્ડાલો ઽસ્મીતિ મનનાચ્ ચણ્ડાલત્વમ્ ઇવ દ્વિજઃ
જ્યારે તું મન બની જાય છે, ત્યારે સંસારને પકડી લે છે; જેમ દ્વિજ માણસ 'હું ચંડાળ છું' એમ માને તો ચંડાળ જેવો બની જાય છે, એમ જ અહીં પણ થાય છે.
સઙ્કલ્પિતાપ્રબોધેન જાડ્યાચ્ ચિત્ સ્વપ્રબોધિની । શબલં રૂપમ્ આસાદ્ય સઙ્કલ્પાન્ યાત્ય્ અનારતમ્
કલ્પિત અજ્ઞાનથી, ચેતના જે સ્વયં પ્રકાશમાન છે, તે રંગબેરંગી રૂપ ધારણ કરે છે અને સતત વિવિધ કલ્પનાઓમાં પ્રવેશતી રહે છે.
અનન્તસઙ્કલ્પમયી જાડ્યસઙ્કલ્પપીવરી । ચિજ્ જાડ્યાદ્ દેહમ્ આયાતિ પયઃ પાષાણતામ્ ઇવ
અનંત કલ્પનાઓથી બનેલી અને અજ્ઞાનની કલ્પનાથી ભરપૂર થયેલી ચેતના, અજ્ઞાનથી શરીર ધારણ કરે છે; જેમ પાણી પથ્થર બની જાય છે, એમ.
તતશ્ ચિત્તમનોમોહમાયેતિ વિહિતાભિધા । જાડ્યં નિપુણમ્ આશ્રિત્ય સંસારે જાયતે મુને
પછી, હે મુનિ, મન અને ચિત્તમાં જે મોહ કહેવાય છે, તે જડતાને આધાર બનાવીને સંસારમાં જન્મે છે.
મોહસાત્મ્યમ્ ઉપાયાતા તૃષ્ણાનિગડપીડિતા । કામકોપભયોપેતા ભાવાભાવાતિપાતિની
મોહના સ્વરૂપને પામી, તૃષ્ણાની જંજાળમાં બંધાઈ, કામ, ક્રોધ અને ભય સાથે, તે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના બંને છેડે દોડે છે.
ત્યક્તાનન્તનિજાભોગા વ્યવચ્છેદવિકારિણી । દુઃખદાવાનલાતપ્તા શોકાશનિકૃશાશયા
અનંત સ્વાભાવિક સુખો છોડી, વિક્ષેપ અને પરિવર્તનને વશમાં રહી, દુઃખની અગ્નિમાં સળગતી અને શોકના આઘાતથી મનથી દુર્બળ બની જાય છે.
ઇયમ્ અસ્મીતિ ભાવેન શૂન્યેન વિકલીકૃતા । ભેદમાત્રગૃહીતાસ્થા પરં દૈન્યમ્ ઉપાગતા
‘હું આ છું’ એવી ખાલી કલ્પનાથી અસ્થીર બની, ફક્ત ભેદની લાગણીને પકડી, તે અત્યંત દયનીય અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે.
મગ્ના મોહમહાપઙ્કે પઙ્કે જીર્ણેવ દન્તિની । ભાવાભાવલતાદોલાપરિલોલશરીરકા
મોહના મોટા કાદવમાં ડૂબેલી, જેમ જૂની હાથી કાદવમાં ફસાઈ જાય છે, તેમ આ શરીર 'છે' અને 'નથી' એવી લતાની હલચલમાં હલાવાય છે.
અસારાવરસંસારવિકારવ્યવહારિણી । તાપોપતપ્તહૃદયા રાગરોગાનુસારિણી
નિરર્થક અને સ્વાદહીન સંસારના ફેરફારોમાં ફસાયેલું, દુઃખથી હૃદય દાઝેલું અને કામના રોગ પાછળ દોડતું રહે છે.
નિજયૂથપરિભ્રષ્ટા મૃગીવાવશતાં ગતા । આવિર્ભાવોદિતાકારા તિરોભાવે ઽસ્તમ્ આગતા
પોતાના જૂથથી અલગ પડી, જેમ હરણ એકલું પડી જાય છે, તેમ તે લાચાર બની જાય છે; પ્રગટ થાય ત્યારે દેખાય છે અને લય થાય ત્યારે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
સ્વસઙ્કલ્પોપયાતાસુ ભીતા સમ્ભ્રમદૃષ્ટિષુ । પલાયતે ઽપ્ય્ અસત્યાસુ વેતાલીષ્વ્ ઇવ બાલિકા
પોતાના કલ્પનાથી આવીને, ભયભીત થઈ ભ્રમિત દૃશ્યોમાં ગભરાય છે; અને અસત્યમાં પણ, નાની છોકરી જેમ ભૂતથી ડરે તેમ, ભાગી જાય છે.
ઉષ્ટ્રીવ મધુનો બિન્દું વાઞ્છતે ભાવિતં સુખમ્ । અવાન્તરપરિભ્રષ્ટા દોષાદ્ દોષં પતત્ય્ અધઃ
ઊંટણ જેમ પાણીની એક બૂંદ માટે તરસે છે, એમ એ કલ્પિત આનંદની ઇચ્છા રાખે છે; અંદરની સ્થિરતા ગુમાવીને, એક ખોટથી બીજી ખોટમાં નીચે પડે છે.
પરં વૈવશ્યમ્ આયાતિ સઙ્કટાત્ સઙ્કટં ગતા । દુઃખાદ્ દુઃખે નિપતિતા વિપદો વિપદિ સ્થિતા
એ એક મુશ્કેલીમાંથી બીજી મુશ્કેલીમાં જઈને આખરે સંપૂર્ણ લાચાર બની જાય છે; દુઃખમાંથી દુઃખમાં પડીને, એક પછી એક વિપત્તિમાં ફસાઈ જાય છે.
નાનાનર્થગણોપેતા ચેષ્ટાપરવશાશયા । કષ્ટાત્ કષ્ટમ્ અનુપ્રાપ્તા પરિતાપાનુતાપિની
અનંત દુઃખો સાથે, અશાંત ક્રિયાઓના વશમાં, એ એક મુશ્કેલી પછી બીજી મુશ્કેલીમાં જાય છે અને સતત પીડાયેલી અને પસ્તાવામાં રહે છે.
ક્રમાન્ નવે નવે બન્ધે ઽવૈદગ્ધ્યં સમુપાગતા । વિચિત્રબન્ધનિર્માણપરા ક્રિમિપદં ગતા
ધીરે ધીરે નવા-નવા બંધનોમાં ફસાઈ, એ સમજ ગુમાવી બેસે છે; વિચિત્ર બંધનો ઊભા કરવામાં મગ્ન રહી, અંતે કીડા જેવી હાલતમાં પહોંચી જાય છે.
સર્વતશ્શઙ્કરે ભીતા પ્રાણાત્યયમ્ ઉપાગતા । ક્ષીણતોયેવ શફરી વિવર્તનપરાયણા
ચારે બાજુથી ભયમાં પડી, જીવ almost છોડી દે છે; સુકાઈ રહેલા પાણીમાં માછલી જેમ સતત તડપતી રહે છે, એમ એ પણ અશાંત બની જાય છે.
બાલ્યે વિવશસર્વાર્થા યૌવને ચિન્તયાહૃતા । વાર્દ્ધકે મૃતિદુઃખાત્તા મૃતા કર્મવશીકૃતા
બાળપણમાં બધાં કામોમાં લાચાર, યુવાનીમાં ચિંતામાં ફસાઈ જાય છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં મૃત્યુના દુઃખથી પીડાય છે અને મૃત્યુ પછી કર્મના વશમાં રહી જાય છે.
જાયતે દુઃખશબલા મ્રિયતે જનનોન્મુખી । કરોત્ય્ આવેશવિવશા નિગિરત્ય્ આર્તિધારિણી
એ દુઃખથી ભરેલી જન્મે છે, મૃત્યુ પામે છે પણ ફરી જન્મ તરફ વળે છે; મજબૂરીથી કામ કરે છે અને દુઃખ સહન કરે છે.
ગચ્છતિ શ્રમસન્તપ્તા ભવત્ય્ અમ્બુદભઙ્ગુરા । રોદિત્ય્ આક્રાન્તહૃદયા પરાક્રન્દતિ તાપિતા
એ મહેનતથી થાકી જાય છે, પાણીના બુલબુલા જેવી નાજુક બને છે; દિલથી દુઃખી થઈ રડે છે અને પીડામાં ચીસ પાડી ઊઠે છે.
અપ્સરાસ્ સ્વર્ગનગરે નાગી પાતાલકોટરે । અસુરી દૈત્યવિવરે નરસ્ત્રી વસુધાતલે
અપ્સરા સ્વર્ગના શહેરમાં વસે છે, નાગીન પાતાળના ખાડામાં રહે છે, અસુરી દૈત્યના ગુહામાં છે અને માનવી સ્ત્રી ધરતીના સપાટ પર રહે છે.
રાક્ષસી રાક્ષસાધારે વાનરી વનકોટરે । સિંહી ગિરીન્દ્રશિખરે કિન્નરી કુલપર્વતે
રાક્ષસી રાક્ષસોના વાસસ્થાને રહે છે, વાનરી જંગલની ગુફામાં વસે છે, સિંહણી પર્વતના શિખરે છે અને કિન્નરી ઉત્તમ પર્વત પર વસે છે.