ચિત્ સર્વં જગદારમ્ભમ્ ઇમં પ્રકટયત્ય્ અલમ્ । ત્રૈલોક્યદીપકશિખા દીપો વર્ણશ્રિયં યથા
માત્ર ચેતના જ આખા જગતની ઉત્પત્તિને સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ કરે છે, જેમ દીવાના જ્યોત ત્રણેય લોકમાં રંગોની સુંદરતા દેખાડે છે.
ચિચ્ચન્દ્રબિમ્બે વિમલે શશવત્ પ્રાપ્ય સઙ્ગમમ્ । સર્વત્ર લક્ષ્યતામ્ એતિ પદાર્થશ્રીર્ જગદ્ગતા
જગતમાં રહેલી વસ્તુઓની તેજસ્વિતા જ્યારે શુદ્ધ ચેતનાના ચાંદની ચાંદલમાં એકરૂપ થાય છે, ત્યારે એ ચાંદની જેમ સર્વત્ર સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ચિદ્રસાયનસેકેન પદાર્થપટલાવલી । રૂપમ્ એતિ ફલં ચૈવ પ્રાવૃટ્સિક્તેવ સલ્લતા
ચેતનાના અમૃતના છાંટાથી, અનેક વસ્તુઓને સ્વરૂપ અને ફળ મળે છે, જેમ વરસાદથી લતા લીલીછમ રહે છે અને ફૂલે છે.
ચિચ્છાયયૈવ સર્વસ્ય જાડ્યં શામ્યત્ય્ ઉદેતિ વા । શવસ્યાસ્ય શરીરસ્ય ગૃહસ્યેવ તમસ્ ત્વિષા
ચેતનાની છાંયાથી જ બધું જડપણ ક્યારેક ઓગળી જાય છે કે ક્યારેક ઊભું થાય છે, જેમ ઘરમાં દીવો હોય તો પ્રકાશ થાય અને ન હોય તો અંધારું રહે.
ચિચ્ચમત્કૃતયો દેહે ન ભવેયુર્ ઇમા યદિ । ત્રૈલોક્યદેહાસ્ તત્ કે તે કાન્ સ્પૃશેયુઃ કિમાકૃતીન્
આ ચેતનાની અદ્ભુત લિલાઓ શરીરમાં ન હોત, તો ત્રણેય લોકના શરીરો શું હોત? તેઓ કોને સ્પર્શી શકત અને કયા રૂપમાં દેખાત?
ચિદાલોકપ્રકાશે ઽસ્મિન્ સઙ્કલ્પશિશુધારિણી । ક્રિયાકુલવધૂર્ દેહગેહે સ્ફુરતિ ચઞ્ચલા
આ ચેતનાના પ્રકાશમાં, જે મનની ઇચ્છાને જન્મ આપે છે, ત્યાં શરીરરૂપે ઘરમાં ક્રિયાની ચંચળ વહુ ઝળહળી ઉઠે છે.
ચિદાલોકં વિના કસ્ય રસનાગ્રે સ્ફુરન્ન્ અપિ । કથં કદા પ્રકટતામ્ એતિ કીદૃક્ ચ વા રસઃ
ચેતનાની પ્રકાશ વિના, જીભના ટોચે સ્વાદ દેખાય તો પણ, એ કેવી રીતે પ્રગટ થાય? અને એ સ્વાદ કયો હશે?
સુસ્કન્ધસ્ સ્વઙ્ગશાખો ઽપિ કુન્તલાલિવૃતો ઽપ્ય્ અલમ્ । ચિન્મઞ્જરીં વિના દેહવૃક્ષઃ ક ઇવ રાજતે
શરીરનું વૃક્ષ જો સારી રીતે ફાંટિયું હોય, પોતાના અંગો અને વાળથી શોભાયમાન હોય, તો પણ ચેતનાની ફૂલ વિના એમાં શું તેજ રહેશે?
વર્ધતે ઽભિલષત્ય્ અત્તિ ચિચ્ ચરાચરકારિણી । ચિદ્ એવાસ્તીતરન્ નાસ્તિ ચિન્માત્રમ્ ઇદમ્ ઉત્થિતમ્
આ ચેતના જ વધે છે, ઇચ્છે છે, ખાય છે—ચાલતું કે અચળ બધું એ જ કરે છે; ચેતના સિવાય બીજું કશું નથી, આ શુદ્ધ ચેતના જ પ્રગટ થઈ છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ અથ ત્ર્યક્ષસ્ સુધાસ્યન્દાચ્છયા ગિરા । પુનઃ પૃષ્ટો મયા રામ વિનયપ્રશ્રયોજ્જ્વલમ્
આવું કહીને, ત્રણ આંખ વાળાએ અમૃત જેવી મીઠી વાણીમાં કહ્યું; પછી મેં, રામે, વિનમ્રતા અને આદર સાથે ફરીથી પ્રશ્ન કર્યો.
યદિ સર્વગતા દેવ ચિદ્ અસ્ત્ય્ એકા તતાત્મિકા । તદ્ અયં ચેતતિ સ્ફારમ્ અયં ચૈવ ન ચેતતિ
હે દેવ, જો ચેતના સર્વત્ર વ્યાપેલી અને એક જ સ્વરૂપ ધરાવતી હોય, તો પછી એક જીવ ચેતનાવાન કેમ લાગે છે અને બીજો કેમ ચેતનાવિહોણો દેખાય છે?
અયં ચિદ્વાન્ પુરા ભૂત્વા ચિદ્ધીનસ્ સમ્પ્રતિ સ્થિતઃ । ઇતીયં કલ્પના લોકે પ્રત્યક્ષાનુભવા કથમ્
આ વ્યક્તિ પહેલાં ચેતનાવાન હતી અને હવે ચેતનાવિહોણી છે—જગતમાં આવું માનવું સીધા અનુભવ પર આધારિત કેવી રીતે હોઈ શકે?
શૃણ્વ્ એતદ્ અખિલં બ્રહ્મન્ યથાપૃષ્ટમ્ વદામિ તે । મહાન્ અયં કૃતઃ પ્રશ્નસ્ ત્વયા બ્રહ્મવિદાં વર
હે બ્રાહ્મણ, તું જે રીતે પૂછ્યું છે, એ સમગ્ર વિષયને ધ્યાનથી સાંભળ; હું તને કહું છું. તું બ્રહ્મજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને ખૂબ મોટો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે.
ચિદ્ અસ્તિ દ્વિશરીરેહ સર્વભૂતમયાત્મિકા । ચેત્યોન્મુખાત્મિકૈકા તુ નિર્વિકલ્પા પરા સ્મૃતા
અહીં ચેતના બે શરીરમાં છે અને તે સર્વ જીવોમાં વ્યાપેલી છે; પણ જેની દૃષ્ટિ વિષયોની તરફ હોય છે, એ જ સર્વોપરી, અખંડ અને કલ્પનાથી પર ગણાય છે.
સઙ્કલ્પબદ્ધાત્મૈવાન્તસ્ સ્વયમ્ અન્યેવ સંસ્થિતા । સઙ્કલ્પિતેતરવરા દૌશ્શીલ્યં સ્ત્રી યથા ગતા
કલ્પનાથી બંધાયેલો આત્મા અંદરથી પોતે જ એ રીતે રહે છે, જેમ કોઈ સ્ત્રી પોતાના મનમાં બીજાની ઈચ્છા કરીને પવિત્રતા ગુમાવી દે છે.
સ એવ હિ પુમાન્ કોપાદ્ યથેહાન્ય ઇવ ક્ષણાત્ । ભવત્ય્ એવં વિકલ્પાઙ્કા ચિત્ સ્વરૂપાન્યતાં ગતા
એ જ પુરુષ ગુસ્સામાં એક ક્ષણમાં બીજો જણાય છે; એ જ રીતે કલ્પના લાગેલી ચેતના પોતાનું સ્વરૂપ બદલી દે છે.
વિકલ્પકલિતા બ્રહ્મંશ્ ચિત્ સ્વરૂપપરિચ્યુતા । જાડ્યં ક્રમાદ્ ભાવયન્તી પ્રયાતિ કલનાપદમ્
હે બ્રહ્મન, કલ્પનાથી ભરાયેલી અને પોતાના સ્વરૂપથી વિમુખ થયેલી ચેતના ધીમે ધીમે જડતા તરફ જાય છે અને કલ્પનાના અવસ્થામાં પ્રવેશે છે.
ચિત્ સ્વયં ચેત્યતામ્ એતિ સાકાશપરમાણુતામ્ । શબ્દબીજાત્મિકાં પશ્ચાદ્ વાતતન્માત્રભાવનીમ્
ચેતના પોતે જ જાણવામાં આવતી બને છે, પછી અત્યંત સૂક્ષ્મ બની જાય છે, અને પછી શબ્દના બીજરૂપ સ્વરૂપથી વાયુના તત્વની કલ્પના કરે છે.
દેશકાલવિભાગા તુ તન્માત્રવલિતા ક્રમાત્ । જીવો ભૂત્વા ભવત્ય્ આશુ બુદ્ધિઃ પશ્ચાદ્ અહં મનઃ
સ્થળ અને સમયના વિભાગો, જે તત્ત્વોથી ઘડાયેલા છે, એ પ્રમાણે જિવ આતુરતાથી જન્મે છે; પછી બુદ્ધિ, પછી અહંકાર અને પછી મન આવે છે.
મનસ્ત્વં સમુપાયાતા સંસારમ્ અવલમ્બતે । ચણ્ડાલો ઽસ્મીતિ મનનાચ્ ચણ્ડાલત્વમ્ ઇવ દ્વિજઃ
જ્યારે તું મન બની જાય છે, ત્યારે સંસારને પકડી લે છે; જેમ દ્વિજ માણસ 'હું ચંડાળ છું' એમ માને તો ચંડાળ જેવો બની જાય છે, એમ જ અહીં પણ થાય છે.
સઙ્કલ્પિતાપ્રબોધેન જાડ્યાચ્ ચિત્ સ્વપ્રબોધિની । શબલં રૂપમ્ આસાદ્ય સઙ્કલ્પાન્ યાત્ય્ અનારતમ્
કલ્પિત અજ્ઞાનથી, ચેતના જે સ્વયં પ્રકાશમાન છે, તે રંગબેરંગી રૂપ ધારણ કરે છે અને સતત વિવિધ કલ્પનાઓમાં પ્રવેશતી રહે છે.
અનન્તસઙ્કલ્પમયી જાડ્યસઙ્કલ્પપીવરી । ચિજ્ જાડ્યાદ્ દેહમ્ આયાતિ પયઃ પાષાણતામ્ ઇવ
અનંત કલ્પનાઓથી બનેલી અને અજ્ઞાનની કલ્પનાથી ભરપૂર થયેલી ચેતના, અજ્ઞાનથી શરીર ધારણ કરે છે; જેમ પાણી પથ્થર બની જાય છે, એમ.
તતશ્ ચિત્તમનોમોહમાયેતિ વિહિતાભિધા । જાડ્યં નિપુણમ્ આશ્રિત્ય સંસારે જાયતે મુને
પછી, હે મુનિ, મન અને ચિત્તમાં જે મોહ કહેવાય છે, તે જડતાને આધાર બનાવીને સંસારમાં જન્મે છે.
મોહસાત્મ્યમ્ ઉપાયાતા તૃષ્ણાનિગડપીડિતા । કામકોપભયોપેતા ભાવાભાવાતિપાતિની
મોહના સ્વરૂપને પામી, તૃષ્ણાની જંજાળમાં બંધાઈ, કામ, ક્રોધ અને ભય સાથે, તે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના બંને છેડે દોડે છે.
ત્યક્તાનન્તનિજાભોગા વ્યવચ્છેદવિકારિણી । દુઃખદાવાનલાતપ્તા શોકાશનિકૃશાશયા
અનંત સ્વાભાવિક સુખો છોડી, વિક્ષેપ અને પરિવર્તનને વશમાં રહી, દુઃખની અગ્નિમાં સળગતી અને શોકના આઘાતથી મનથી દુર્બળ બની જાય છે.
ઇયમ્ અસ્મીતિ ભાવેન શૂન્યેન વિકલીકૃતા । ભેદમાત્રગૃહીતાસ્થા પરં દૈન્યમ્ ઉપાગતા
‘હું આ છું’ એવી ખાલી કલ્પનાથી અસ્થીર બની, ફક્ત ભેદની લાગણીને પકડી, તે અત્યંત દયનીય અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે.
મગ્ના મોહમહાપઙ્કે પઙ્કે જીર્ણેવ દન્તિની । ભાવાભાવલતાદોલાપરિલોલશરીરકા
મોહના મોટા કાદવમાં ડૂબેલી, જેમ જૂની હાથી કાદવમાં ફસાઈ જાય છે, તેમ આ શરીર 'છે' અને 'નથી' એવી લતાની હલચલમાં હલાવાય છે.
અસારાવરસંસારવિકારવ્યવહારિણી । તાપોપતપ્તહૃદયા રાગરોગાનુસારિણી
નિરર્થક અને સ્વાદહીન સંસારના ફેરફારોમાં ફસાયેલું, દુઃખથી હૃદય દાઝેલું અને કામના રોગ પાછળ દોડતું રહે છે.
નિજયૂથપરિભ્રષ્ટા મૃગીવાવશતાં ગતા । આવિર્ભાવોદિતાકારા તિરોભાવે ઽસ્તમ્ આગતા
પોતાના જૂથથી અલગ પડી, જેમ હરણ એકલું પડી જાય છે, તેમ તે લાચાર બની જાય છે; પ્રગટ થાય ત્યારે દેખાય છે અને લય થાય ત્યારે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
સ્વસઙ્કલ્પોપયાતાસુ ભીતા સમ્ભ્રમદૃષ્ટિષુ । પલાયતે ઽપ્ય્ અસત્યાસુ વેતાલીષ્વ્ ઇવ બાલિકા
પોતાના કલ્પનાથી આવીને, ભયભીત થઈ ભ્રમિત દૃશ્યોમાં ગભરાય છે; અને અસત્યમાં પણ, નાની છોકરી જેમ ભૂતથી ડરે તેમ, ભાગી જાય છે.