શરીરપર્વતસ્થાયાં ચલાયાં તત્પ્રસાદતઃ । સો ઽસ્યાં ગહનકોશાયાં હૃદ્ગુહાયાં ગુહેશ્વરઃ
શરીર રૂપ પર્વત પર વસતા, તેની કૃપાથી ચાલતા, એ હૃદયની ગુફા જેવી ઊંડા આવરણમાં રહેલો ગુફાનો સ્વામી છે.
મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાચારસત્તાતીતામલાત્મનઃ । તસ્ય સંવ્યવહારાર્થં સઞ્જ્ઞા ચિદ્ ઇતિ કલ્પિતા
જેનું શુદ્ધ સ્વરૂપ મન, છ ઇન્દ્રિયો અને અસ્તિત્વથી પર છે, તેના વ્યવહાર માટે 'ચેતના' નામ રાખવામાં આવ્યું છે.
સ એષ ચિન્મયસ્ સૂક્ષ્મસ્ સર્વવ્યાપી નિરઞ્જનઃ । ઇમં ભાસુરમ્ આભાસં કરોતિ ન કરોતિ ચ
એ ચેતના, જે સુક્ષ્મ, સર્વત્ર વ્યાપેલી અને નિર્મળ છે, એ આ પ્રકાશમાન જગતને પ્રગટ પણ કરે છે અને ન પણ કરે.
સા ચિદ્ અત્યન્તવિમલા જગદર્થાં જગત્ક્રિયામ્ । ઇમાં રઞ્જયતિ પ્રાજ્ઞ રસેનેવ મધુર્ લતામ્
એ ચેતના, જે એકદમ નિર્મળ છે, એ જાગત અને તેની ક્રિયાઓને રંગે છે, હે વિદ્વાન, જેમ રસ મીઠી વેલા ને સ્વાદ આપે છે.
ચારવો યે ચમત્કારાશ્ ચિતશ્ ચિતિ યથાસ્થિતમ્ । ચમત્કુર્વન્તિ કિલ તે એતે કેચિન્ નભોઽભિધાઃ
જે અદ્ભુત વસ્તુઓ ચેતનામાં આનંદ પેદા કરે છે, એ ચેતનાની સ્થિતિ પ્રમાણે ચમત્કાર સર્જે છે; એમાંથી કેટલીકને 'આકાશ' કહેવામાં આવે છે.
કેચિજ્ જીવાભિધાનાશ્ ચ કેચિચ્ ચિત્તાભિધાનકાઃ । કેચિત્ કાલાભિધાનાશ્ ચ કેચિદ્ દેશાભિધાનકાઃ
કેટલીકને 'જીવ' કહે છે, કેટલીક 'મન' કહેવાય છે, કેટલીક 'સમય' કહેવાય છે અને કેટલીક 'સ્થાન' કહેવાય છે.
કેચિત્ ક્રિયાભિધાનાશ્ ચ કેચિદ્ દ્રવ્યાભિધાનકાઃ । કેચિદ્ ભાવવિકારાદિજાડ્યચિત્ત્વાભિધાનકાઃ
કેટલીકને 'કર્મ' કહેવાય છે, કેટલીક 'દ્રવ્ય' કહેવાય છે અને કેટલીક મનની અવસ્થાના ફેરફારથી ઊપજતી જડતા તરીકે ઓળખાય છે.
પ્રાકાશ્યાદ્યભિધાઃ કેચિત્ કેચિચ્ ચૈવ તમોઽભિધાઃ । અર્કેન્દ્વાદ્યભિધાઃ કેચિત્ કેચિદ્ યક્ષાભિધાનકાઃ
કેટલીકને 'પ્રકાશ' કહે છે, કેટલીક 'અંધકાર' કહેવાય છે, કેટલીક 'સૂર્ય-ચંદ્ર' કહેવાય છે અને કેટલીક 'યક્ષ' તરીકે ઓળખાય છે.
નિરિચ્છસ્વસ્વભાવેન વસન્તેન યથાઙ્કુરઃ । જન્યતે તદ્વદ્ એવેયં જગલ્લક્ષ્મીશ્ ચિદાત્મના
જેમ વસંત ઋતુમાં કુદરતી રીતે અંકુર ફૂટે છે, તેમ જ આ જગતની સમૃદ્ધિ પણ ચેતનાથી જ જન્મે છે.
ચિદ્ ઇમાસુ સમગ્રાસુ સર્વદૈવૈકિકૈવ હિ । ત્રૈલોક્યામ્બુધિસંસ્થાસુ શરીરજલજાલિકા
આ ત્રણેય લોકના વિશાળ સમુદ્રમાં, બધા શરીરોમાં, ચેતના હંમેશા એકરૂપે વ્યાપી રહી છે.
શરીરપઙ્કજભ્રાન્તમનોભ્રમરસમ્ભૃતમ્ । આસ્વાદયતિ સઙ્કલ્પમધુ મત્તા ચિદીશ્વરી
શરીરરૂપ કમળોમાં મન રૂપ ભમરો જે કલ્પનાનું મધ એકઠું કરે છે, એ મધમાં ચેતનાની રાણી મસ્ત થઈને આનંદ માણે છે.
સસુરાસુરગન્ધર્વં સશૈલાર્ણવકં જગત્ । ચિતિ સ્થિરં પ્રવહતિ જલાવર્તે તૃણં યથા
દેવ, દાનવ, ગંધર્વો, પર્વતો અને સમુદ્રો સહિત આખું જગત ચેતના એ રીતે વહેંચે છે, જેમ પાણીના ઘૂંટાળે ઘાસનું તણું વહે છે.
ચઞ્ચચ્ચિત્તમયાચારચારચઞ્ચુરચક્રિકમ્ । સંસારચક્રં ચિચ્ચક્રે ભ્રામ્યતિ ભ્રમભાજનમ્
ચંચળ મન અને કર્મોથી બનેલું સંસારનું ચક્ર ભ્રમના વાટકાની જેમ સતત ફરતું રહે છે અને ભુલાવાની પાત્ર બની જાય છે.
ચિચ્ ચતુર્ભુજરૂપેણ જઘાનાસુરમણ્ડલમ્ । કાલો જલદખણ્ડેન સાયુધેન યથાતપમ્
ચેતના ચાર ભુજાવાળી રૂપે પ્રગટ થઈને અસુરોની ટોળીને નાશ કરી નાખે છે, જેમ સમય મેઘના ટુકડા વડે સૂર્યને ઢાંકી દે છે.
ચિત્ ત્રિનેત્રતયા બ્રહ્મન્ વૃષશીતાંશુચિહ્નયા । ગૌરીકમલિનીવક્ત્રપદ્મષણ્ડાલિતાં ગતા
હે બ્રહ્મણ, ચેતના ત્રિનેત્રવાળી, વૃષભ અને શીતળ ચંદ્રના ચિહ્નવાળી રૂપે ગૌરીના કમળ જેવા મુખથી શોભાયમાન અવસ્થાને પામી છે.
વિષ્ણોઃ પદ્માલિતામ્ એત્ય ચિદ્ ધ્યાનાધીનમાનસીમ્ । ત્રયીનલિન્યાસ્ સરસીં ધત્તે પૈતામહીં સ્થિતિમ્
વિષ્ણુની કમળથી શોભાયમાન અવસ્થાએ પહોંચી, ધ્યાનમાં લીન મનવાળી ચેતના ત્રિ-વેદના કમળોથી ભરેલી સરોવર જેવી પૌરાણિક સ્થિતિને ધારણ કરે છે.
ચિતો બ્રહ્મન્ વિચિત્રાણિ શરીરાણીહ ભૂરિશઃ । પત્ત્રાણીવ તરોર્ હેમ્નિ કેયૂરાદિક્રિયેવ વા
હે બ્રાહ્મણ, ચેતનામાંથી અહીં અનેક અદ્ભુત શરીરો ઊભા થાય છે, જેમ વૃક્ષ પર પાંદડા ફૂટે છે અથવા સોનામાંથી કાંડા-કંગન બને છે.
ચિત્ સમસ્તસુરાનીકપરિવન્દિતપાદયા । ત્રૈલોક્યચૂડામણિતાં ધત્તે વાસવલીલયા
જે ચેતનાના પગલાં સર્વ દેવતાઓ વંદે છે, એ ચેતના પોતાની રમતમાં ત્રણેય લોકના શીર્ષમણિનું સ્થાન પામે છે.
ચિત્ સુરાસુરતામ્ એત્ય ત્રૈલોક્યોદરડમ્બરે । પતત્ય્ ઉદેતિ સંયાતિ સ્વાત્મનૈવાબ્ધિવારિવત્
એ ચેતના દેવ અને દાનવ બનીને ત્રણેય લોકના વિશાળ આકાશમાં ક્યારે ઊભી રહે છે, ક્યારે પડી જાય છે, અને ક્યારેક ચાલતી રહે છે, એ બધું પોતાની જ આત્મા સમુદ્ર પર ફૂંકાતા પવન જેવું છે.
ચિચ્ચન્દ્રિકા ચતુર્દિક્કમ્ એવાભાસં વિતન્વતી । વિકાસયતિ નિશ્શેષભૂતસત્તાકુમુદ્વતીમ્
ચેતનાની ચાંદણી સર્વ દિશામાં પ્રકાશ ફેલાવે છે અને બધાં જીવાત્માના કુમુદ ફૂલને વિકસાવે છે, એક પણ બાકી રહેતું નથી.
ચિદ્દર્પણમહાલક્ષ્મીસ્ ત્રિજગત્ પ્રતિબિમ્બિતમ્ । ગૃહ્ણાત્ય્ અનુગ્રહેણાન્તસ્ સ્વગર્ભમ્ ઇવ ગર્ભિણી
ચેતનાની મહાન દેવી, દર્પણ જેવી, પોતાની કૃપાથી ત્રણેય લોકનું પ્રતિબિંબ પોતાના અંદર ધારણ કરે છે, જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રી પોતાના ગર્ભમાં બાળકને રાખે છે.
ચિચ્ ચતુર્દશભૂતાનાં મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ । ભૂતીકરોતિ વારિશ્રીસ્ સમુદ્રત્વમ્ ઇવામ્બુધેઃ
ચેતના, સમુદ્રની જેમ પાણીની સંપત્તિ ધરાવતી, ચૌદ ભૂતોના વિશાળ મંડળોને પ્રગટ કરે છે અને તેમને અસ્તિત્વ આપે છે.
વિચિત્રાલોકકુસુમા ઘનસઙ્કલ્પપલ્લવા । વ્યોમકેદારિકારૂઢા સત્તૌઘફલશાલિની
તે વિવિધ લોકોના અદભૂત ફૂલોથી શોભાયમાન છે, ઘન નિશ્ચયના કળીઓથી ભરપૂર છે, આકાશ જેવી જમીન પર સ્થિર છે અને અનેક જીવોના ફળોથી સમૃદ્ધ છે.
જીવજાલરજઃપુઞ્જા વાસનારસરઞ્જિતા । સંવેદનત્વગ્વલિતા ચિત્રેહાકલિકાકુલા
તે જીવજાળના ધૂળના ઢગલાથી બનેલી છે, વાસનાના રસથી રંગાઈ છે, અનુભવની ત્વચાથી ઢંકાઈ છે અને અનેક પ્રકારના રૂપોથી ભરપૂર છે.
અતીતાસઙ્ખ્યત્રિજગત્કેસરોજ્જ્વલરૂપિણી । અનારતસ્પન્દમહાવિલાસોલ્લાસહાસિની
અગણિત ત્રણેય લોકનાં કમળનાં ડાંઠ જેવી તેજસ્વી, સતત તેની મહાન રમતમાં આનંદથી હમેશા હસતી અને ઝળહળતી છે.
સર્વર્તુપર્વપરુષા જડશૈલાદિગુમ્ફિતા । વિહગગ્રન્થિવલિતા મૂલાગ્રપરિવર્જિતા
બધા ઋતુઓ અને તહેવારોની કરકશતાથી ભરપૂર, નિષ્ક્રિય પર્વતોમાં ગૂંથાયેલી, પક્ષીઓની ગાંઠોથી વણાયેલી અને મૂળના છેડે કશું પણ નથી એવી છે.
ચિલ્લતેયં વિકસિતા પેલવં સદસદ્વપુઃ । વિચિત્રં દૃશ્યકુસુમં પરામર્શાસહં બહુ
આ ચેતનાની વેલ ફૂલી છે, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના નાજુક સ્વરૂપથી યુક્ત, અનેક અદ્ભુત અનુભવના ફૂલોથી શોભાયમાન અને સ્પર્શથી પકડવી અઘરી છે.
અનયેહ હિ સર્વત્ર ચ્છાયાચ્છાપિ વિજન્યતે । મન્યતે તન્યતે વસ્તુ ગીયતે ક્રિયતે ઽપિ ચ
આમાં સર્વત્ર ફક્ત છાયાઓ પણ ઉત્પન્ન થાય છે; વસ્તુઓ કલ્પાય છે, વિસ્તરે છે, કહેવામાં આવે છે અને કરાય પણ છે.
મહાચિતાનયા નિત્યં ભાસન્તે ભાસ્કરાદયઃ । દેહાસ્ સ્વદન્તે ચ મિથસ્ ત્વન્મચ્ચિજ્જડવિભ્રમૈઃ
મહાન ચેતનાની સંતાનરૂપે સૂર્ય અને બીજા બધા હંમેશાં પ્રકાશે છે; શરીરો એકબીજામાં આનંદ અનુભવે છે — તારી, મારી અને બીજાની ચેતના અને જડતાની ભ્રાંતિથી.
વિતતાવર્તવર્તન્યા ચિદ્વાત્યેયં પ્રનૃત્યતિ । જગજ્જાલરજોલેખા તત્સત્તા દૃશ્યદેહિની
આ વિશાળ ચક્રમાં ફરતી ચેતનાની પવન નૃત્ય કરે છે; જગતનું જાળ માત્ર ધૂળની રેખા છે, અને એની હાજરી એટલે દેખાતું જીવંત સત્ત્વ.