ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ સર્વકારણકારણ । ભવત્પ્રસાદેનેદં મે ધાર્ષ્ટ્યમ્ અભ્યાગતં સ્ફુટમ્
હે ભગવાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સ્વામી, દરેક કારણના પણ કારણ, આપની કૃપાથી જ મારા મનમાં આ હિંમત સ્પષ્ટ રીતે આવી છે.
પૃચ્છામિ ત્વા મહાદેવ યદ્ અહં તત્ ત્વમ્ આશુ મે । બ્રૂહિ પ્રસન્નયા બુદ્ધ્યા ત્યક્તોદ્વેગમ્ અનામય
હે મહાદેવ, હું જે જાણવું ઇચ્છું છું તે બધું હું આપને પૂછું છું; કૃપા કરીને નિર્વિકાર અને નિર્ભય મનથી મને ઝડપથી કહો.
સર્વપાપક્ષયકરં સર્વકલ્યાણવર્ધનમ્ । દેવાર્ચનવિધાનં મે સત્યં બ્રૂહિ મહેશ્વર
હે મહેશ્વર, બધા પાપોનો નાશ કરે અને સર્વ કલ્યાણ વધારતું દેવપૂજન કેવી રીતે કરવું તે મને સાચું કહી દો.
શૃણુ બ્રહ્મન્ વરમ્ ઇદં દેવાર્ચનમ્ અનુત્તમમ્ । વદામિ મુચ્યસે યેન કૃતેન સકૃદ્ એવ હિ
હે બ્રહ્મન, આ શ્રેષ્ઠ દેવપૂજન સાંભળો; હું તમને એ રીત કહું છું, જે એક જ વાર પણ કરવામાં આવે તો મુક્તિ મળે છે.
કચ્ચિત્ વેત્સિ મહાદેવો દેવઃ કસ્ સ્યાદ્ ઇતિ દ્વિજ । ન દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષો ન ચ દેવસ્ ત્રિલોચનઃ
હે દ્વિજ, શું તને ખબર છે કે મહાદેવ કોને કહેવામાં આવે છે? કમળની આંખો ધરાવનાર દેવ નથી, અને ત્રણ આંખો ધરાવનાર પણ દેવ નથી.
ન દેવઃ કમલોદ્ભૂતો ન દેવસ્ ત્રિદશેશ્વરઃ । ન દેવઃ પવનો નાર્કો નાનલો ન નિશાકરઃ
કમળમાંથી જન્મેલો દેવ નથી, ત્રીસ દેવોના સ્વામી પણ દેવ નથી. પવન, સૂર્ય, અગ્નિ કે ચંદ્ર પણ દેવ નથી.
ન બ્રાહ્મણો નાવનિપો નાહં ન ત્વં દ્વિજોત્તમ । ન દેવો દેહરૂપો ઽસ્તિ ન દેવશ્ ચિત્રરૂપધૃત્
બ્રાહ્મણ, રાજા, હું કે તું પણ દેવ નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. દેવને કોઈ શરીર નથી, અને તે કોઈ અજાયબીરૂપ પણ નથી.
ન દેવઃ કલનારૂપી નાપિ દેવો ભવેન્ મતિઃ । અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં વેદનં દેવ ઉચ્યતે
દેવ કોઈ માપેલું રૂપ ધરાવતો નથી, અને દેવ માત્ર વિચાર પણ નથી. જે સ્વાભાવિક છે, જેનું આરંભ કે અંત નથી, એવી જાગૃતિને દેવ કહેવામાં આવે છે.
આકારાદિપરિચ્છિન્નમ્ ઇતિ વસ્તુનિ તત્ કુતઃ । અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં વેદનં ચિચ્છિવં વિદુઃ
રૂપ વગેરેથી જે વસ્તુ સીમિત છે, તેમાં આવું કેમ શક્ય બને? જ્ઞાનીઓ શુદ્ધ, સ્વાભાવિક, આરંભ અને અંત વિનાની જાગૃતિને જ ચૈતન્ય, શિવરૂપ જાણે છે.
તદ્ એવ દેવશબ્દેન કથ્યતે તત્ પ્રપૂજયેત્ । તદ્ એવાસ્તિ યતસ્ સર્વં સત્તાસત્તાત્મરૂપધૃત્
આ જ 'દેવ' શબ્દથી ઓળખાય છે; આ જ પૂજવાનું છે. કારણ કે સર્વે વસ્તુઓ, હોય કે ન હોય, તેની જ સત્તાથી ટકી છે, એટલે એ જ સત્યરૂપે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
અજ્ઞાતશિવતત્ત્વાનામ્ આકારાદ્યર્ચનં કૃતમ્ । યોજનાધ્વન્ય્ અશક્તસ્ય ક્રોશાધ્વા પરિકલ્પ્યતે
જે લોકોને શિવતત્વનું જ્ઞાન નથી, તેઓ રૂપ વગેરેથી પૂજા કરે છે. જેમને યોગના માર્ગે આગળ વધવું મુશ્કેલ છે, તેમના માટે ટૂંકો રસ્તો બતાવવામાં આવે છે.
ઇયત્તાદિપરિચ્છિન્નં રુદ્રાદેઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્ । અકૃત્રિમમ્ અનાદ્યન્તં ફલમ્ આનન્દ આત્મનઃ
મર્યાદિત રૂપવાળા રુદ્ર વગેરેની પૂજાથી મર્યાદિત ફળ મળે છે; પણ જે ફળ સ્વાભાવિક, આરંભ અને અંત વિનાનું છે, એ આત્માની આનંદરૂપ પ્રાપ્તિ છે.
અકૃત્રિમફલં ત્યક્ત્વા યઃ કૃત્રિમફલં વ્રજેત્ । સ ત્યક્તમન્દારવનઃ કારઞ્જં યાતિ કાનનમ્
જે વ્યક્તિ સ્વાભાવિક ફળ છોડીને બનાવટના ફળ પાછળ દોડે છે, તે એવો છે જેમણે મન્દારના બગીચા છોડીને કારંજના જંગલમાં જાય છે.
બોધસ્ સામ્યં શમ ઇતિ પુષ્પાણ્ય્ અગ્ર્યાણિ તત્ર વૈ । શિવં ચિન્માત્રમ્ અકલમ્ આત્માનમ્ અમલં વિદુઃ
ત્યાં સમજદારીની સમતા અને મનની શાંતિ એ શ્રેષ્ઠ ફૂલો છે. તેઓ શિવને શુદ્ધ ચેતન્ય, અખંડ અને નિર્મળ આત્મા તરીકે ઓળખે છે.
શમબોધાદિભિઃ પુષ્પૈર્ દેવ આત્મા યદ્ અર્ચ્યતે । તત્ તદ્દેવાર્ચનં વિદ્ધિ નાકારાર્ચનમ્ અર્ચનમ્
જ્યારે શાંતિ અને સમજ જેવા ફૂલો વડે દિવ્ય આત્માની પૂજા થાય છે, ત્યારે એ સાચી દેવપૂજા છે, માત્ર આકારની પૂજાને પૂજા માનવી નહીં.
આત્મસંવિત્તિરૂપં તુ ત્યક્ત્વા દેવાર્ચનં જનાઃ । કૃત્રિમાર્ચાસુ યે સક્તાશ્ ચિરં ક્લેશં ભજન્તિ તે
જે લોકો આત્મસ્ફૂર્તિરૂપ પૂજા છોડીને બનાવટની પૂજામાં જડાઈ જાય છે, તેઓ લાંબા સમય સુધી દુઃખ ભોગવે છે.
જ્ઞાતજ્ઞેયા હિ યે સન્તો બાલક્રીડોપમં ન તે । આત્મધ્યાનાદ્ ઋતે બ્રહ્મન્ કુર્વતે દેવપૂજનમ્
જે લોકોએ જ્ઞાન અને જ્ઞેયને સાચે ઓળખ્યા છે, એવા વિવેકી લોકો આત્મધ્યાન સિવાય દેવપૂજા બાળકની રમતમાં જેવું નથી કરતા, હે બ્રહ્મન.
આત્મૈવ દેવો ભગવાઞ્ શિવઃ પરમકારણમ્ । જ્ઞાનાર્ચનેનાવિરતં પૂજનીયસ્ સ સર્વદા
આત્મા જ દેવ છે, ભગવાન શિવ છે, સર્વોચ્ચ કારણ છે; એ હંમેશા જ્ઞાનપૂજા દ્વારા સતત પૂજ્ય છે.
ત્વમ્ એતચ્ ચેતનાકાશમ્ આત્માનં જીવમ્ અવ્યયમ્ । સ્વભાવં વિદ્ધિ ન ત્વ્ અન્યત્ પૂજ્યપૂજાત્મપૂજનમ્
આ ચેતનાકાશ, આત્મા, અવિનાશી જીવ — આ બધું તું પોતાનું સ્વરૂપ જાણ; બીજું કંઈ પણ પૂજ્ય કે અપૂજ્ય નથી, અને આત્માની પણ કોઈ પૂજા નથી.
ચેતનાકાશમાત્રાત્મ યથા જગદ્ ઇદં પ્રભો । યથા ચ ચેતનસ્યૈવ જીવાદિત્વં તદ્ ઉચ્યતામ્
હે પ્રભુ, જેમ આ જગત માત્ર ચેતનાકાશરૂપ આત્મામાંથી ઉપજે છે, એ જ રીતે એ ચેતના જીવ વગેરે કેવી રીતે બને છે, તે સમજાવો.
ચિદ્વ્યોમૈવ કિલાસ્તીહ પારાવારવિવર્જિતમ્ । સર્વત્રાસમ્ભવચ્ચેત્યં યત્ કલ્પાન્તેષુ શિષ્યતે
અહીં માત્ર ચેતનાનો આકાશ છે, જેમાં કોઈયે સીમા કે ભેદ નથી; કલ્પના અંતે પણ, જે ક્યારેય કોઈ વસ્તુ બની શકે તેમ નથી, એ જ શેષ રહે છે.
તદ્ યત્ સ્વયં પ્રકચતિ તસ્ય સ્વકચનસ્ય તુ । સ્વયં સંવિદિતં નામ તેનેદં જગદ્ ઇત્ય્ અલમ્
જે પોતે પ્રકાશે છે, એના માટે પોતાનું જ જાણવું 'આ જગત' કહેવાય છે—અને એ જ પૂરતું છે.
ઇત્ય્ એવં સ્વપ્નપુરવજ્ જગદ્ ભાતિ ચિદાત્મકમ્ । એવં ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ જગદ્ અચ્છં ન ભિત્તિમત્
જેમ સ્વપ્નનું નગર દેખાય છે, તેમ આ જગત પણ માત્ર ચેતનરૂપ જ દેખાય છે; આ રીતે, ચેતનાના આકાશથી જ બનેલું જગત શુદ્ધ છે અને તેમાં કોઈ વાસ્તવિક આધાર નથી.
અત્યન્તાસમ્ભવચ્ચેત્યદૃષ્ટિ ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્ । ચિત્ત્વાત્ કચતિ સર્ગાદૌ યત્ તજ્ જગદ્ ઇતિ સ્મૃતમ્
જ્યાં કોઈપણ વસ્તુ દેખાતી નથી, એવું ચેતનાનું આકાશ માત્ર છે; એ ચેતનાસ્વરૂપથી સર્જનના આરંભે જે પ્રકાશે છે, તેને 'જગત' કહેવાય છે.
તસ્માત્ સ્વપ્નપુરાકારં યદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ । તત્ર ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મન્ય્ અન્યતા નામ કા કુતઃ
આ જગત, જે સ્વપ્નના શહેર જેવું દેખાય છે, એ તો માત્ર ચેતનાના આકાશમાં જ પ્રકાશે છે; ત્યાં બીજું કંઈ અલગપણું ક્યાંથી આવી શકે?
ચિન્માત્રમ્ એવ ગિરયશ્ ચિન્માત્રં જગદમ્બરમ્ । ચિન્માત્રમ્ આત્મા જીવશ્ ચ ચિન્માત્રં ભૂતસન્તતિઃ
પર્વતો પણ શુદ્ધ ચેતના જ છે, આ જગતનું આકાશ પણ શુદ્ધ ચેતના જ છે; આત્મા અને જીવ પણ શુદ્ધ ચેતના જ છે, અને બધાં તત્ત્વોની શ્રેણી પણ શુદ્ધ ચેતના જ છે.
ચિદ્વ્યોમમાત્રાદ્ ઇતરત્ સર્ગાદૌ સર્ગવેદને । ભિન્નં સ્વપ્નપુરે ચાઙ્ગ કિં સમ્ભવતિ કથ્યતામ્
ચેતનાના આકાશ સિવાય, સર્જનના આરંભે કે સર્જનના અનુભવમાં, સ્વપ્નના શહેરમાં બીજું કંઈ અલગપણે કેવી રીતે ઊભું રહી શકે? કહો તો સાચું, પ્રિય.
આકાશં પરમાકાશં બ્રહ્માકાશં જગચ્ ચિતિઃ । ઇતિ પર્યાયનામાનિ તરુપાદપવૃક્ષવત્
આકાશ, પરમ આકાશ, બ્રહ્મનું આકાશ, જગત અને ચેતના—આ બધાં શબ્દો એક જ અર્થ ધરાવે છે, જેમ કે વૃક્ષ, છોડ અને લતા એક જ પ્રકારના નામ છે.
એતચ્ ચ સ્વપ્નસઙ્કલ્પમાયાદિષ્વ્ અનુભૂયતે । તદા કિલ ચિદાકાશમ્ એવ ભાતિ જગત્તયા
આ બધું સ્વપ્ન, કલ્પના અને માયા જેવી સ્થિતિઓમાં અનુભવાય છે. ત્યારે માત્ર ચેતનાનો આકાશ જ જગતરૂપે દેખાય છે.
યથૈતત્ સંવિદાકાશં સ્વપ્ને ભાતિ જગદ્વપુઃ । તથેદં જાગ્રદાખ્યે ઽપિ સ્વપ્ને ભાતિ તદ્ એવ નઃ
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતનાના આકાશમાં જગતનું સ્વરૂપ દેખાય છે, તેમ જ જાગૃતિમાં પણ એ જ જગત આપણને સ્વપ્ન જેવું જ દેખાય છે.