ન ત્વં શિરો ન નયને ન ચ રક્તમાંસે નાસ્થીનિ નૈવ ચ મનો ન ચ ભૂતજાલમ્ । મા મોહમ્ એહિ ન શરીરમ્ અસિ પ્રસન્ના ચિત્ ત્વં પ્રપન્નસકલામલસર્વગેતિ
તું માથું નથી, આંખો નથી, લોહી કે માંસ નથી, હાડકાં નથી, મન પણ નથી, અને તું પાંજરાયેલાં તત્વોનો સમૂહ પણ નથી; મોહમાં ન પડ, તું શરીર નથી—તું તો નિર્મળ, સર્વવ્યાપી, નિષ્કળંક ચેતના છે.
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય નષ્ટકષ્ટેષ્ટચેષ્ટિતઃ । તિષ્ઠાષ્ટગુણમ્ ઐશ્વર્યમ્ અપ્ય્ અરિષ્ટમ્ ઇવોત્સૃજન્
આ દૃષ્ટિ પકડી રાખી, હાનિ-લાભ અને ઇચ્છાના બધા કર્મો છોડી દે; અને આઠ પ્રકારની સિદ્ધિઓ પણ, દુઃખ જેવી, ત્યજી દે અને સ્થિર રહી જા.
અથેમામ્ અપરાં દૃષ્ટિં મહામોહવિનાશિનીમ્ । દુષ્પ્રાપામ્ અપિ સુપ્રાપામ્ અનપાયામ્ અનામયામ્
હવે બીજી એક દૃષ્ટિ વિશે સાંભળો, જે મહાન મોહનો નાશ કરે છે. આ દૃષ્ટિ મેળવવી જો કે મુશ્કેલ લાગે છે, છતાં સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે, ક્યારેય નાશ પામતી નથી અને કોઈ દુઃખ આપતી નથી.
શૃણુ યા કથિતા પૂર્વં મમ કૈલાસકન્દરે । સંસારદુઃખશાન્ત્યર્થં દેવેનાર્ધેન્દુમૌલિના
જે વાત મેં પહેલા કૈલાસની ગુફામાં કહી હતી, જે ચંદ્રકળા ધારણ કરનાર દેવ દ્વારા સંસારના દુઃખને શમાવવા માટે કહી હતી, એ વાત હવે સાંભળો.
અસ્તીન્દુકરસમ્ભારભાસુરઃ પારગો દિવઃ । કૈલાસો નામ શૈલેન્દ્રો ગૌરીરમણમન્દિરમ્
ચાંદનીની કિરણોથી પ્રકાશિત, આકાશથી પણ ઉંચો એક પર્વત છે, જેને કૈલાસ કહે છે. તે પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને ગૌરીના પ્રિય ભગવાનનું મનોહર નિવાસસ્થાન છે.
ગઙ્ગાનિર્ઝરનિર્ધૌતો ગણોદ્ગીર્ણગુહાગૃહઃ । મન્દાનિલવલચ્ચૂતકદમ્બવનબન્ધુરઃ
તેના ગુફાઓ ગંગાની ધારાઓથી ધોઈને પવિત્ર થયેલી છે, અને અનેક ગણોના અવાજોથી ગુંજી ઉઠે છે. ત્યાં હળવા પવન અને આમ અને કદંબના વનોથી શોભાયમાન છે.
લીલાલોલામરગણઃ કૃતકોકકલારવઃ । કૌમારબર્હિવલિતખર્જૂરવનપિઞ્જરઃ
તે સ્થળે રમૂજી દેવતાઓના ટોળાં રમતાં હોય છે, કોયલના મધુર ગાનથી વાતાવરણ ગૂંજતું રહે છે; નાનાં મોરનાં પાંખોથી અને સુવર્ણ ખજુરનાં વનોથી એ કિનારો શોભે છે.
તમાલાન્તર્હિતામ્ભોદઃ કદલીતુલિતામ્બુદઃ । ચઞ્ચરીજાલજટિલઃ કૂજત્કલકપિઞ્જલઃ
તામળા વૃક્ષોમાં વાદળો છુપાયેલા છે, કેળાના છોડ વાદળોને સ્પર્શે છે; મધમાખીઓના ઝુંડમાં એ જગ્યા ગૂંચવાયેલી છે અને કલકપીંજલ પક્ષીઓના ટહુકાથી ગૂંજતી રહે છે.
વિદ્યાધરોદ્ગીતગુહઃ કચત્કનકકન્દરઃ । કારણ્ડવોડ્ડામરવાગ્ અસઙ્ખ્યકુસુમામ્બુદઃ
વિદ્યાધરોના ગીતોથી ગુફાઓ ગૂંજતી રહે છે, અને કંદરાઓ સોનાની જેમ ચમકે છે; પાણીના પક્ષીઓના અવાજ ઊંચા સંભળાય છે અને અસંખ્ય ફૂલો વાદળ જેવાં લાગે છે.
વિમુક્તજલદોદ્ગારસ્ સિદ્ધચારણસેવિતઃ । ચન્દ્રાવચૂલદયિતસ્ ત્રિલોકીલોકવન્દિતઃ
ત્યાં વાદળોના ગર્જનાનો કોઈ અવાજ નથી, સિદ્ધો અને ચારણો એ સ્થળે સેવા કરે છે; ચાંદનીની કિરણો તેને પ્રિય છે અને ત્રણેય લોકના લોકો તેને વંદન કરે છે.
સત્કલ્પપાદપભુજસ્ સુશિખાશૃઙ્ગકન્ધરઃ । રત્નવિદ્યોતનયનો વનાવલિતનૂરુહઃ
જેના હાથ ઇચ્છિત ફળ આપનારા વૃક્ષની ડાળીઓ જેવા છે, શિર પર સુંદર શિખા અને ગળું છે, આંખો રત્ન જેવી તેજસ્વી છે, અને જાંઘો પર વનલતાઓ લપેટાયેલી છે.
કાચકન્દરકેશશ્રીસ્ સ્વવનાવલનાંશુકઃ । પવનોદ્ધૂતકિઞ્જલ્કજાલારુણતલામ્બરઃ
જેના વાળ કાચ જેવી ચમકદાર છે, પોતાની જ વનમાં બનાવેલી વસ્ત્રધારી છે, અને નીચેનું વસ્ત્ર પવનથી ઉડેલા પરાગથી લાલ પડ્યું છે.
તત્રાસ્તે ભગવાન્ દેવો હરશ્ ચન્દ્રકલાધરઃ । શૂલપાણિસ્ ત્રિનયનો ગણૌઘપરિવારિતઃ
ત્યાં ભગવાન હર રહે છે, જેમના માથે ચાંદની કળા છે, હાથમાં ત્રિશૂલ છે, ત્રણ આંખો ધરાવે છે અને અનેક ગણો દ્વારા ઘેરાયેલા છે.
ભવાનીહૃતદેહાર્ધસ્ સર્વલોકૈકકારણમ્ । કન્દર્પદર્પદલનઃ કલાકરકલાધરઃ
જેનાં અડધા શરીરમાં ભવાની છે, જે બધા લોકોનાં એકમાત્ર કારણ છે, કામદેવના અહંકારને નાશ કરનાર છે અને ચાંદની કળા તથા તેની કાંતિ ધારણ કરે છે.
ષણ્મુખાનુગતચ્છાયઃ પ્રમત્તવૃષવાહનઃ । મત્તેભકૃત્તિવસનશ્ શ્મશાનરમણાલયઃ
શણમુખની છાંયામાં, ઉગ્ર બળદ પર સવાર, ઉન્મત્ત હાથીની ચામડી પહેરીને, સ્મશાનમાં વસે છે.
તં પૂજયન્ મહાદેવં તસ્મિન્ન્ એવ ગિરૌ પુરા । કદાચિદ્ અવસં ગઙ્ગાતટે ઽહં રચિતાશ્રમઃ
એ મહાદેવની એ જ પર્વત પર પ્રાચીન કાળે પૂજા કરતાં, હું ક્યારેક ગંગાના કિનારે આશ્રમ બનાવીને રહ્યો હતો.
તપોઽર્થં તાપસાચારે ચિરાય રચિતસ્થિતિઃ । યથાક્રમસદાચારઃ પુણ્યસાનુસમાશ્રયઃ
તપ માટે, લાંબા સમય સુધી તપસ્વી જેવી રીતથી રહી, યોગ્ય ક્રમમાં સદાચાર પાળતો અને પવિત્ર પર્વતની ઢાળ પર વસતો.
નિવાસાર્થં કૃતસ્નાનઃ કૃતનીલદલોટજઃ । બાલવૃક્ષકબદ્ધાસ્થસ્ સંરોપિતલતાવૃતિઃ
રહેઠાણ માટે, સ્નાન કરીને, વાદળી પાંદડા અને છાલના વસ્ત્ર પહેરી, નાનાં વૃક્ષની નીચે બેઠો અને વાવેલી લતાવેલીઓથી ઘેરાયેલો હતો.
સઞ્ચિતાગ્ર્યવનપ્રાણિર્ ઉપાર્જિતકમણ્ડલુઃ । પુષ્પાર્થં સ્યૂતપુટકસ્ સૂમ્ભિતસ્વાક્ષમાલિકઃ
મારે જંગલના શ્રેષ્ઠ પ્રાણીઓ ભેગા કર્યા, પાણી ભરવાનું કમંડળુ મેળવ્યું, ફૂલ માટે થેલી સાથે રાખી અને પોતે જ બીજની માળા ગાંઠી.
શિષ્યસઙ્ઘાતવલિતઃ કૃતશાસ્ત્રાર્થસઙ્ગ્રહઃ । આનીતપુસ્તકવ્યૂહઃ પરિપાલિતસન્મૃગઃ
શિષ્યોની મંડળી સાથે ઘેરાયેલો, શાસ્ત્રોનો સાર સંક્ષિપ્ત કર્યો, અનેક પુસ્તકો એકઠાં કર્યા અને સારા પ્રાણીઓની સાચવણી કરી.
એવંગુણવિશિષ્ટસ્ય કૈલાસવનકુઞ્જકે । તપઃ પ્રચરતો રામ મમ કાલો ઽત્યવર્તત
હે રામ, આવા ગુણો ધરાવતા, કૈલાસના જંગલની વાડીમાં તપસ્યા કરતાં, મારો સમય આવી રીતે પસાર થયો.
અથૈકદા કદાચિત્ તુ બહુલસ્યાષ્ટમે દિને । ગતે શ્રાવણપક્ષસ્ય રાત્ર્યર્ધે ક્ષયમ્ આગતે
પછી એક વખત, શ્રાવણ માસના કૃષ્ણપક્ષની આઠમીના દિવસે, અર્ધી રાતે, જ્યારે રાતનો મધ્યભાગ વીતી ગયો હતો,
દિક્ષુ સંશાન્તરૂપાસુ કાષ્ઠમૌનસ્થિતાસ્વ્ ઇવ । ખડ્ગચ્છેદ્યાન્ધકારેષુ કુઞ્જેષુ ગહનેષુ ચ
દિશાઓમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી, જાણે બધું ઊંડા મૌનમાં સ્થિર થઈ ગયું હોય; ઘનઘોર અંધકારથી ભરેલા જંગલના ઘાટ અને ઝાડીઓમાં, જ્યાં અંધકાર તલવારથી કાપી શકાય તેમ લાગતો હતો.
અવશ્યાયલસન્મુક્તાહાસે સરતિ મારુતે । આલવાલોપધાનેષુ મૃગેષ્વ્ આશ્રમશાયિષુ
ત્યાં હળવી શીતળતા અને ઓસની હાસ્યભરી ઝાંખી સાથે પવન ધીમે ધીમે વહેતો હતો; ઘાસના પાંદડાં પર અને આશ્રમમાં શાંતિથી સૂતા પ્રાણીઓની વચ્ચે એ પવન ફરતો હતો.
અમૃતાંશુકરસ્યન્દમ્ આત્મનઃ પરિવૃદ્ધયે । લિહત્સુ શશિરશ્મિભ્યઃ પલ્લવેષ્વ્ અમૃતદ્રવમ્
ચાંદનીના અમૃત સમાન કિરણો પાંદડાં પર પડતાં, એ પાંદડાં પર પડેલા અમૃતરૂપ શીતળ રસને પોતાનું વિકાસ કરવા માટે ચાંદનીની કિરણો ચાટી રહી હતી.
કુમુદ્વતીષ્વ્ ઓષધીષુ ચકોરીષુ લતાસુ ચ । પિબન્તીષ્વ્ અમૃતસ્યન્દં કરૈર્ આકીર્ણમ્ ઐન્દવમ્
કુમુદ અને અન્ય ઔષધિઓમાં, ચકોર પક્ષીઓમાં અને લતામાં, ચાંદનીથી ભરેલા અમૃતના પ્રવાહને એ બધાં પોતાના રીતે પી રહ્યા હતા.
શૈલવિશ્રાન્તનીલાભ્રપલ્લવસ્ય વિસારિણઃ । કૃત્તિકાગુચ્છકે વ્યોમતાપિઞ્છસ્ય ત્રિભાગગે
પર્વત પર આરામ કરતાં નીલા વાદળના ઝૂંપડા જેવી, અથવા કૃત્તિકા તારાઓના સમૂહ જેવી, અથવા આકાશના ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા પાંખ જેવી દેખાય છે—
તારૌઘપ્રતિબિમ્બેન ગિરૌ સ્ફટિકભૂમિષુ । વિકાસિપુષ્પપ્રકરે દ્વિગુણત્વમ્ ઉપાગતે
પર્વતની સ્ફટિક જેવી સપાટીઓ પર તારાઓના પ્રતિબિંબથી ફૂલોના ખીલેલા ગૂંચા તેમની તેજસ્વિતા બે ગણી થઈ જાય છે.
મયિ પલ્લવપલ્યઙ્કગતે મુક્તેહયા ધિયા । ચિન્તયત્ય્ અમલાભાસમ્ આત્મતત્ત્વમ્ અવિપ્લુતમ્
હું કોમળ પાંદડાંના પલંગ પર આરામથી બેઠો છું, ઇચ્છાઓથી મુક્ત મનથી નિર્વિકાર અને શુદ્ધ આત્મતત્વનું ધ્યાન કરું છું.
દ્વિતીયમદ્દેહવતિ વ્યોમ્નિ સપ્તર્ષિમણ્ડલે । મદર્થમ્ ઇવ તામ્ એવ દિશમ્ આપતતીવ ચ
આકાશમાં સપ્તર્ષિ તારામંડળમાં જાણે બીજું શરીર દેખાય છે, જે મારા માટે એ જ દિશામાં દોડી આવતું હોય તેમ લાગે છે.