યત્ કરોતિ યદ્ આદત્તે દેહયન્ત્રમ્ ઇદં ચલમ્ । વાતરજ્જુયુતં રામ તદ્ અહઙ્કારચેષ્ટિતમ્
હે રામ, આ અસ્થિર શરીર જે કંઈ કરે છે કે ગ્રહણ કરે છે, તે વાયુની દોરથી ચલાવાય છે — એ બધું અહંકારની જ ક્રિયા છે.
વૃક્ષોન્નતૌ યથા હેતુર્ અકર્ત્ર્ અપિ કિલામ્બરમ્ । આત્મસંસ્થસ્ તથેહાત્મા ચિત્તચેષ્ટાસુ કારણમ્
જેમ આકાશ પોતે કંઈ કરતું ન હોવા છતાં વૃક્ષ ઊંચું થાય છે, તેમ આત્મા પણ પોતામાં સ્થિત રહીને મનની પ્રવૃત્તિઓમાં કારણ બને છે.
આત્મસન્નિધિમાત્રેણ કુડ્યરૂપમ્ ઇવામલમ્ । દીપસન્નિધિમાત્રેણ સ્ફુરત્ય્ આત્તવપુર્ મનઃ
માત્ર આત્માની હાજરીથી મન એકદમ નિષ્કલંક રહે છે, જેમ દીવાલ પર પ્રકાશ પડે તો તે ચમકે છે; એ જ રીતે દીવો હોય ત્યારે બધું પ્રકાશિત થાય છે.
અતિવિશ્લિષ્ટયો રામ નિત્યમ્ એવાત્મચિત્તયોઃ । દ્યાવાપૃથિવ્યોર્ ઇવ કસ્ સમ્બન્ધઃ પ્રકટાન્ધયોઃ
હે રામ, આત્મા અને મનનો સંબંધ હંમેશા ખૂબ જ નજીકનો છે; પણ જેમ આકાશ અને ધરતી વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી એવું અજ્ઞાનીઓ સમજતા નથી.
ચલનસ્પન્દનેહાભિર્ આત્મશક્તિભિર્ આવૃતમ્ । ચિત્તમ્ આત્મેતિ મૌર્ખ્યેણ દૃશ્યતે રઘુનન્દન
રઘુનંદન, આત્માની શક્તિઓથી થતી ચળપળ, હલચલ અને ઈચ્છાઓથી મન ઢંકાઈ જાય છે, અને મૂર્ખતાથી તેને આત્મા માનવામાં આવે છે.
આત્મા પ્રકાશરૂપો હિ નિત્યસ્ સર્વગતો વિભુઃ । ચિત્તં શઠમ્ અહઙ્કારં વિદ્ધિ હાર્દં બૃહત્તમઃ
આત્મા તો પ્રકાશમય, શાશ્વત, સર્વત્ર વ્યાપક અને અતિ વિશાળ છે; મનને છેતરપિંડી કરનારું, અહંકારથી ભરેલું અને હૃદયનું સૌથી મોટું અંધકાર સમજ.
આત્માસિ રઘુસર્વસ્વ જડા નાસિ મનોદૃષત્ । દૂરીકુરુ મનોમોહં કિમ્ એતેનાસિ સઙ્ગતઃ
હે રઘુવંશના રામ, તું તો પોતે આત્મા છે, સર્વનું સાર છે. તું જડ નથી, ને મનની કલ્પના પણ નથી. મનના મોહને દૂર ફેંકી દે — એમાં તારો શું લાગો છે?
પિશાચો હિ મનોનામા શૂન્યે દેહગૃહે સ્થિતઃ । ભાયયત્ય્ એષ દુષ્ટાત્મા મૈનમ્ ઉત્તમ સંસ્પૃશ
મન તો એક પિશાચ જેવું છે, જે ખાલી શરીરમાં રહે છે. આ દુષ્ટ આત્મા ભ્રમ પેદા કરે છે — હે ઉત્તમ, એને સ્પર્શ પણ ન કર.
ભયપ્રદમ્ અકલ્યાણં ધૈર્યસર્વસ્વહારિણમ્ । મનઃપિશાચમ્ ઉત્સાર્ય યો ઽસિ સ ત્વં સ્થિરો ભવ
મનપિશાચ ભય, દુર્ભાગ્ય અને ધૈર્ય હરી લે છે. એને દૂર કરી, જે પણ તું છે, સ્થિર અને અડગ બની જા.
ચિત્તયક્ષદૃઢાક્રાન્તં ન શાસ્ત્રાણિ ન બન્ધવઃ । શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું ગુરવો ન ચ માનવમ્
જ્યારે મનના યક્ષનો પકડ મજબૂત થઈ જાય છે, ત્યારે શાસ્ત્રો, સગાં કે ગુરુ પણ એ માણસને બચાવી શકતા નથી.
સંશાન્તચિત્તવેતાલં ગુરુશાસ્ત્રાર્થબન્ધવઃ । શક્નુવન્તિ સમુદ્ધર્તું સ્વલ્પપઙ્કાન્ મૃગં યથા
જેનાં મન શાંત છે અને જે ગુરુના શાસ્ત્રોના અર્થના સાચા સાથી છે, એ લોકો બીજાને નાના કાદવમાંથી બહાર કાઢી શકે છે, જેમ કોઈ હરણને કાદવમાંથી બચાવે છે.
અસ્મિઞ્ જગચ્છૂન્યપુરે સર્વમ્ એવ પ્રદૂષિતમ્ । દેહગેહં પ્રમત્તેન ચિત્તયક્ષેણ વલ્ગતા
આ ખાલીપાની Nagariમાં આખું જગત બગડી ગયું છે; શરીરનું ઘર તો મનના ઉદ્ધત ભૂત દ્વારા ઉથલપાથલ થઈ ગયું છે.
ચિત્તવેતાલવલિતસમસ્તગૃહષણ્ડકા । ઇયં જગદરણ્યાની શૂન્યા કસ્ય ન ભીતયે
મનના ભૂતથી બધા ઘરો હલાવી નાખવામાં આવ્યા છે; તો આ જગતના સુનસાન જંગલમાં કોણ ડરતું નહીં હોય?
જગન્નગર્યામ્ અસ્યાં તુ શાન્તચિત્તપિશાચકમ્ । દેહગેહં કતિપયૈસ્ સેવ્યતે સદ્ભિર્ એવ ચ
પણ આ જગતની Nagariમાં થોડાક જ સારા અને શાંત મનવાળા લોકો શરીરનાં ઘરમાં સાચી રીતે રહે છે.
ઇહ સંશ્રીયતે યા યા દિક્ સૈવ રઘુનન્દન । પ્રમત્તમોહવેતાલૈઃ પૂર્ણા દેહશ્મશાનકૈઃ
હે રઘુનંદન, અહીં જે દિશામાં નજર કરો, ત્યાં બધે અજ્ઞાન અને ભ્રમના ભયાનક ભૂતો અને શરીરરૂપ સ્મશાનોથી ભરેલી છે.
અસ્યાં જગદરણ્યાન્યાં મુહૂર્તં મુગ્ધબાલવત્ । સ્વયમ્ આલમ્બ્ય ધૈર્યાંશમ્ આત્મનાત્માનમ્ ઉદ્ધર
આ જગતના સુનસાન જંગલમાં, એક ક્ષણ માટે પણ, નિર્દોષ બાળકની જેમ, પોતે જ થોડી હિંમત રાખી, પોતાને પોતે ઉંચા ઉઠાવ.
જગજ્જરદરણ્યે ઽસ્મિંશ્ ચરદ્ભૂતમૃગવ્રજે । ધૃતિં તૃણરસૈ રામ મા ગચ્છ મૃગપોતવત્
આ જગતના વૃદ્ધ જંગલમાં, જ્યાં જુના જંગલી પ્રાણીઓના ટોળા ફરતા હોય, હે રામ, તું નાનકડા હરણની જેમ તૃણના રસથી ધીરજ ગુમ ન કર.
અસ્મિન્ મહીતલારણ્યે ચરન્નૃમૃગપોતકે । ત્વમ્ અજ્ઞાનગજં ભઙ્ક્ત્વા સૈંહીં વૃત્તિમ્ ઉપાશ્રય
આ ધરતીના જંગલમાં માનવ-હરણના રૂપે ફરતા, અજ્ઞાનના હાથીને તોડી, સિંહ જેવી ચાલ અપનાવ.
અન્યે નરમૃગા મુગ્ધા જમ્બુદ્વીપે સ્વજઙ્ગલે । વિહરન્તિ યથા રામ તથા મા વિહરાનઘ
હે રામ, જેમ જંબુદ્વીપના જંગલોમાં નિર્દોષ માનવ અને પશુઓ નિર્ભયતાથી ફરતા હોય છે, તેમ તું પણ, હે પાપરહિત, એમ જ ઉડદામ રીતે ફરતો ન રહેજે.
અત્યલ્પકાલં શિશિરે કર્દમાલેપદાયિનિ । ન મઙ્ક્તવ્યં વધૂરૂપે મહિષેણેવ પલ્વલે
જેમ ભેંસ સુંદર દેખાતા કાદવવાળા દળિયામાં ઠંડીના સમયમાં થોડી ક્ષણ પણ રોકાતી નથી, તેમ જ, કાદવથી ભરેલા અને ઠંડીવાળા સ્થળે એક ક્ષણ પણ રોકાવું નહીં.
ભોગાભોગા બહિષ્કાર્યા આર્યસ્યાનુસરેત્ પદમ્ । પ્રવિચાર્ય મહાર્યૈસ્ સ્વમ્ એકમ્ આત્માનમ્ આશ્રયેત્
સુખ અને દુઃખ બંનેને દૂર રાખવા જોઈએ; સજ્જન માણસ સજ્જનોના માર્ગે ચાલે છે. મહાન વિવેકથી વિચાર કરીને, પોતાના પર જ આધાર રાખવો જોઈએ.
અપવિત્રસ્ય તુચ્છસ્ય દુર્ભગસ્ય દુરાકૃતેઃ । દેહસ્યાર્થે ન મઙ્ક્તવ્યં ચિન્તાચુણ્ટીષુ ચારુણા
આ અશુદ્ધ, નાનકડી, દુર્ભાગ્યશાળી અને વિકૃત શરીર માટે મનને લલચાવતી વિચારોમાં પડવું યોગ્ય નથી.
અન્યેન રચિતો દેહો યક્ષેણાન્યેન સંશ્રિતઃ । દુઃખમ્ અન્યસ્ય ભોક્તાન્યશ્ ચિત્રેયં મૌર્ખ્યચક્રિકા
એક જીવ એ શરીર બનાવે છે, બીજો તેમાં વસે છે અને ત્રીજો એના દુઃખ ભોગવે છે; આ અજાણી મૂર્ખતાની ચક્રવીહારી ખરેખર અદ્દભુત છે.
યથૈકરૂપા ઘનતા દૃષદો ઽપ્ય્ આત્મનસ્ તથા । સત્તામાત્રૈકસામાન્યાદ્ ઇતરસ્યાત્યસમ્ભવાત્
જેમ પથ્થરની ઘનતા એક જ પ્રકારની હોય છે, તેમ આત્મા પણ એક જ સ્વરૂપનો છે; માત્ર અસ્તિત્વની સામાન્યતા હોવાથી બીજું કંઈ ઉદ્ભવવું અશક્ય છે.
યથોપલસ્ય ઘનતા મનસ્તા હિ તથાત્મનઃ । સત્તામાત્રાદ્ અભિન્ના સ્વાદ્ અભાવાદ્ અન્યસંવિદઃ
જેમ પથ્થરની ઘનતા એની પોતાની હોય છે, તેમ મનનું સ્વરૂપ પણ આત્માનું જ છે; માત્ર અસ્તિત્વથી અખંડિત, એ પોતાનું જ છે, બીજું કંઈ જાણવું એમાં નથી.
યથોપલસ્ય ઘનતા તથાસ્ય પરમાત્મનઃ । રૂપૈકરૂપા સંવિત્તિસ્ સત્તાસામાન્યરૂપતઃ
જેમ પથ્થરની ઘનતા હોય છે, તેમ પરમાત્માની પણ છે; ચેતના એક જ સ્વરૂપની છે, કારણ કે એ અસ્તિત્વના સામાન્ય સ્વરૂપથી યુક્ત છે.
પૃથક્ સમ્ભવતીહાઙ્ગ ન જાડ્યં ન ચ ચેતનમ્ । મિથ્યાસઙ્કલ્પરચિતે એતે હિ શિશુયક્ષવત્
અહીં, પ્રિય, જે જુદું જુદું દેખાય છે, તેમાં ન તો જડપણ છે અને ન જાગૃતતા છે; આ બધું ખોટી કલ્પનાથી ઊભું થયેલું છે, જેમ બાળકોએ ભૂત દેખ્યાં હોય એમ.
યથેક્ષુરસમાત્રસ્ય ત્વ્ એકસ્યૈવ પૃથઙ્મયી । અયં ગુડ ઇદં ખણ્ડમ્ ઇતિ માયા મુધોદિતા
જેમ એક જ ઈખરૂસમાંથી 'આ ગોળ છે' અને 'આ ખાંડ છે' એવા ભેદ મૂર્ખાઈથી ઊભા થાય છે, એ જ રીતે આ માયા પણ ભ્રમથી જ પેદા થાય છે.
પરમાત્મન એકસ્ય સત્તાસામાન્યરૂપતઃ । મુધૈવાભ્યુદિતૈવેયં જાડ્યાજાડ્યમતિસ્ તથા
એક પરમાત્માનું સ્વરૂપ તો સર્વત્ર વ્યાપક છે; તેમાં જડપણ અને અજડપણની કલ્પના પણ ભૂલથી જ ઊભી થાય છે, અગાઉ જેવું કહ્યું તેમ.
ક્ષીયતે પ્રેક્ષિતૈવૈષા પ્રેક્ષામાત્રૈકનાશિની । શુક્તિરુપ્યમતિપ્રખ્યા ન સતી નાસતી તતઃ
આ બધું માત્ર જોવામાં આવે ત્યારે જ દેખાય છે અને જોવું બંધ કરતાં જ નાશ પામે છે; જેમ શંખમાં ચાંદી દેખાય છે, પણ તે ખરેખર છે પણ નહીં અને નથી પણ નહીં.