દર્શનદ્વયમ્ અપ્ય્ એતત્ સત્યમ્ અત્યન્તસિદ્ધિદમ્ । યદ્ એકમ્ એતયોર્ વેત્સિ રમ્યં તદ્ રામ સંશ્રય
આ બે દૃષ્ટિકોણ સાચા છે અને પરમ સિદ્ધિ આપે છે. હે રામ, તું જે કોઈ એક જાણે છે અને મનને ભાવે છે, એમાં શરણ જા.
દ્વાભ્યામ્ એવાથ વૈ તાભ્યાં દર્શનાભ્યામ્ ઇહાનઘ । વિહરન્ કુરુ કલ્યાણં રાગદ્વેષપરિક્ષયાત્
હે નિર્દોષ, આ બંને દૃષ્ટિકોણથી અહીં નિર્ભય રહીને જીવ, અને રાગ-દ્વેષ પૂરા થઈ ગયા પછી સારા કાર્યો કર.
યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉચિતં લોકે યન્ નભસ્ય્ અથ યત્ પરે । તત્ સર્વં પ્રાપ્યતે રામ રાગદ્વેષપરિક્ષયાત્
હે રામ, જગતમાં, આકાશમાં કે તેની બહાર જે કંઈ યોગ્ય છે, એ બધું રાગ-દ્વેષ ટળી જાય ત્યારે પ્રાપ્ત થાય છે.
રાગાહિહિતયા બુદ્ધ્યા યાદૃગ્ રામ વિચેષ્ટ્યતે । તત્ તદ્ એવ પ્રયાત્ય્ આશુ મૂઢાનાં વિપરીતતામ્
હે રામ, જે મનુષ્ય રાગથી ભરેલી બુદ્ધિથી જે કાર્ય કરે છે, એ જ કાર્ય મૂર્ખોને ઝડપથી વિપરીત ફળ આપે છે.
દ્વેષદોષોપરુદ્ધાસુ ન ગુણાશ્ ચિત્તવૃત્તિષુ । પદં કુર્વન્તિ દગ્ધાસુ સ્થલીષુ હરિણા ઇવ
જ્યારે મનની પ્રવૃત્તિઓમાં દ્વેષ અને ખોટનો અડચણ આવે છે, ત્યારે ગુણો ત્યાં વાવેતર કરી શકતા નથી, જેમ બળેલા ખેતરમાં હરણો વસતા નથી.
રાગો દ્વેષશ્ ચ સર્પૌ દ્વૌ ન નિલીનૌ મનોબિલે । યસ્ય કલ્પતરોસ્ તસ્માત્ કિં નામાઙ્ગ ન લભ્યતે
લાગણી અને દ્વેષ એ બે સાપ છે, જેનું મન ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષથી ભરપૂર છે, તેના હૃદયમાં એ છુપાઈ શકતા નથી; એટલે આવો માણસ શું નથી મેળવી શકતો?
યે હિ પ્રાજ્ઞાસ્ સુનિયતા વિદગ્ધાશ્ શાસ્ત્રશાલિનઃ । રાગદ્વેષમયાસ્ તે ચેજ્ જમ્બુકાસ્ તદ્ ધિગ્ અસ્તુ તાન્
જે લોકો બુદ્ધિશાળી, સંયમી, ચાલાક અને શાસ્ત્રજ્ઞાની છે, પણ જો તેઓ લાગણી અને દ્વેષથી ભરેલા હોય, તો તેઓ શિયાળ જેવા છે; આવા લોકોને ધિક્કાર છે.
મદ્ ધનં ભુક્તમ્ અન્યેન ધનં ભુક્તં મયાન્યતઃ । ઇત્થં સંવ્યવહારેહા કો રાગદ્વેષયોઃ ક્રમઃ
મારું ધન બીજાએ ભોગવ્યું છે, બીજાનું ધન મેં ભોગવ્યું છે; આવી લેવડદેવડ અને વ્યવહારમાં લાગણી અને દ્વેષને શું સ્થાન છે?
ધનાનિ બન્ધવો મિત્રં પુનર્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ । કિમ્ એતેષુ નરઃ પ્રાજ્ઞો રજ્યતે વા વિરજ્યતે
ધન, સંબંધીઓ અને મિત્રો આવતાં જાય છે; તો બુદ્ધિશાળી માણસ એ બધામાં આસક્ત થાય કે વિમુખ રહે?
ભાવાભાવભવાભોગા માયેયં પારમેશ્વરી । સંસારરચનાસર્પી પ્રસક્તં પ્રદહત્ય્ અલમ્
આ જીવન અને અજ્ઞાનનો આનંદ, એ પરમ મોહ છે, જે સંસારરૂપ સાપ બનીને, જે લોકો તેમાં ફસાઈ જાય છે, તેમને બળી નાખે છે.
ન ધનં ન જનો નાસ્મિ સત્યં રાઘવ વસ્તુતઃ । મિથ્યૈવ મિથ્યાવલિતમ્ ઇતીદં પરિલક્ષ્યતે
રાઘવ, ન તો ધન, ન લોકો, ન હું—વાસ્તવમાં કંઈ જ સત્ય નથી; બધું જ મિથ્યા છે, મિથ્યા પર પડછાયાં જેવું દેખાય છે.
આદ્યન્તયોસ્ સર્વમ્ અસન્ મધ્યે ઽપ્ય્ અસ્થિરમ્ આધિમત્ । ક્વ બધ્નાતુ ધૃતિં ધીરો હ્ય્ અન્યકલ્પિતખદ્રુમે
પ્રત્યેક વસ્તુની શરૂઆત અને અંતે અસ્તિત્વ જ નથી, અને વચ્ચે પણ તે અસ્થિર છે, ભલે દેખાવમાં સ્થિર લાગે; તો બીજાએ કલ્પેલા વૃક્ષમાં બુદ્ધિમાન માણસે પોતાની સ્થિરતા ક્યાં બાંધવી?
એકેન કલ્પિતા ખે સ્ત્રી ભુઙ્ક્તે તાં દૂરગો ઽપરઃ । ઇતીયમ્ અઙ્ગ સંસારરચના નેતરઃ ક્રમઃ
એક જણ આકાશમાં સ્ત્રીની કલ્પના કરીને તેની સાથે આનંદ મેળવે છે, જ્યારે બીજો દૂર બેઠો છે અને તેને એમાં રસ નથી પડતો; હે પ્રિય, એ જ રીતે આ સંસાર રચાયો છે, બીજું કંઈ નથી.
ઇહાજવઞ્જવીભાવમ્ ઇમમ્ આકુલમ્ આતતમ્ । ગન્ધર્વપુરનિર્માણવિનાશેન સમં વિદુઃ
આ અશાંત અને વ્યાપક અવસ્થાને જેઓ સમજ્યા છે, તેઓ તેને ગંધર્વનગરની રચના અને વિનાશ જેવું જ માને છે.
સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવદ્ અસદ્ એવેદમ્ ઉત્થિતમ્ । કાલદૈર્ઘ્યધિયા જાતપ્રત્યયં જાતમ્ અદ્ય વઃ
જેમ સ્વપ્નમાં કે કલ્પનામાં શહેર ઊભું થાય છે, તેમ આ પણ અસત્ય છે પણ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું હોવાથી તમને આજે એ સાચું લાગવા લાગ્યું છે.
નાસિ નાયં પટો નાર્થો વિદ્યતે ભિત્તિભાગવાન્ । સઙ્કલ્પકલનૈવેયમ્ અભ્યાસાત્ પુષ્ટતાં ગતા
ન તો તમે છો, ન તો આ કપડું છે, ન તો દીવાલમાં કોઈ વાસ્તવિક વસ્તુ છે; માત્ર મનની કલ્પનાથી અને વારંવાર વિચારવાથી જ આ બધું સાચું લાગવા લાગ્યું છે.
સુષુપ્તસંસ્થિતો નિત્યં વિતતે શાશ્વતે પદે । ન કશ્ચિદ્ એવ પરમે ભવાન્ આત્મનિ સંસ્થિતઃ
તમે જે સર્વોચ્ચ આત્મામાં સ્થિત છો, ત્યાં સતત ઊંઘ જેવી વિશાળ અને શાશ્વત અવસ્થામાં કોઈપણ નથી જ.
સર્વં તત્રસ્થ એવેદં સુષુપ્તપદવિચ્યુતઃ । પરિપશ્યસિ સંસારદીર્ઘસ્વપ્નમ્ ઉરુભ્રમમ્
આ બધું પણ એ જ સ્થાને છે; ઊંઘની અવસ્થાથી દૂર થઈને તમે સંસારના લાંબા અને ભટકતા સ્વપ્નને જુઓ છો.
અજ્ઞાનનિદ્રાસુઘનસ્વસ્વભાવાન્ મનાક્ ચ્યુતઃ । સંસારસ્વપ્નસમ્ભ્રાન્તો ભવાન્ અયમ્ ઇહ સ્થિતઃ
અજ્ઞાનની ઊંઘથી ભરેલા તમારા સ્વભાવથી થોડું દૂર થઈને, તમે અહીં સંસારના સ્વપ્નમાં ભટકાઈને ઉભા છો.
તદ્ એતાં વિતતાં નિદ્રાં ઘનાજ્ઞાનમયાત્મિકામ્ । ત્યજાલક્ષ્મીમ્ ઇવ પ્રાપ્તનિધાનઃ પુરુષોત્તમ
અત્યારે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તું આ સર્વત્ર ફેલાયેલી અને ઘન અજ્ઞાનથી ભરેલી ઊંઘને એ રીતે ત્યજી દે, જેમ કોઈને ખજાનો મળે પછી ગરીબી છોડે છે.
પ્રબોધમ્ એહિ પશ્યાચ્છમ્ આત્માનમ્ ઉદિતં સદા । નિર્વિકલ્પચિદાભાસં પ્રાતઃ પદ્મો રવિં યથા
જાગો અને તમારું શાંત સ્વરૂપ જુઓ, જે હંમેશાં પ્રકાશે છે—અવિચલ ચેતનાનો તેજ, જેમ પ્રભાતે કમળ સૂર્યને નિહાળે છે.
પ્રબુધ્યસ્વ પ્રબુધ્યસ્વ પુનઃ પુનર્ અયં મયા । પ્રબોધ્યસે મહાબાહો પશ્યાત્માર્કમ્ અનામયમ્
જાગો, જાગો—પુનઃપુનઃ હું તમને ઉઠાડું છું; હે બલવાન ભુજાવાળા, જાગો અને તમારું નિર્વિકાર આંતરિક સૂર્ય જુઓ.
મયૈતેનાતિશીતેન વૃષ્ટેન જ્ઞાનવારિણા । સુશબ્દશાલિના રામ ઘનેનેવાસિ બોધિતઃ
હું આ ઠંડક અને શુદ્ધ જ્ઞાનની વરસાદથી, સુંદર ધ્વનિથી ભરપૂર, હે રામ, તમને જાગૃત કર્યો છું, જેમ મેઘ વરસાદ લાવે છે.
બોધમ્ આસાદય પરં પ્રબુદ્ધો ઽસ્ય્ એવ રાઘવ । સત્યમ્ આલોકયાલીકં ત્યક્ત્વેમં જાગતં ભ્રમમ્
ઉત્તમ જાગૃતિ મેળવો; હવે તમે જાગી ગયા છો, હે રાઘવ. સત્યને જુઓ, અસત્યને છોડી દો અને આ સંસારમાંની ભ્રાંતિને ત્યાગો.
ન તે જન્મ ન તે દુઃખં ન દોષસ્ તે ન તે ભ્રમઃ । સર્વસઙ્કલ્પમુક્તસ્ ત્વં સ્વાત્મનાત્મનિ સંસ્થિતઃ
તને જન્મ નથી, તને દુઃખ નથી, તારો કોઈ દોષ નથી, તને કોઈ ભ્રમ નથી; તું બધા કલ્પનાઓથી મુક્ત થઈને, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહ્યો છે.
પરિગલિતવિકલ્પદોષજાલસ્ સમસિતસારસુષુપ્તસોમ્યવૃત્તિઃ । અતિવિતતમ્ ઇદં ચ સોમ્યરૂપં સમુપશમાત્મનિ તિષ્ઠ હે મહાત્મન્
ભ્રમ અને વિચારોની જાળ છૂટી ગઈ છે, તું સારમાં સ્થિર છે, સુખદ ઊંઘ જેવી શાંતિમાં તું સ્થિત છે; આ સર્વત્ર વ્યાપક અને કોમળ સ્વરૂપમાં, હે મહાન આત્મા, તું પોતાના શાંત સ્વરૂપમાં રહે.
ઇત્ય્ આકર્ણયતિ સ્વચ્છસમચેતસિ રાઘવે । વિશ્રાન્તે સ્વાત્મનિ સ્વૈરં પરમાનન્દમ્ આગતે
રાઘવનું મન સ્વચ્છ અને સમશીતળ હતું, જ્યારે તેણે આ સાંભળ્યું, ત્યારે તે પોતાના સ્વરૂપમાં આરામથી સ્થિર રહ્યો અને પરમ આનંદ તેની અંદર પ્રસરી ગયો.
તત્રસ્થેષુ ચ સર્વેષુ તેષૂપશમશાલિષુ । અપરિક્ષુબ્ધચિત્તેષુ સ્થિતેષ્વ્ અભ્યુદિતાત્મસુ
ત્યાં હાજર બધા લોકો શાંતિથી ભરેલા હતા, તેમનું મન અશાંત નહોતું અને તેઓ પોતાના જાગૃત સ્વરૂપમાં સ્થિર રહ્યા હતા.
સંશાન્તસકલસ્પન્દશબ્દસંવ્યવહારિણિ । સભાભોગે સ્થિતે સોમ્યે રાત્રાવ્ ઇવ મહીતલે
જ્યારે બધો હલનચલન અને અવાજ શાંત થઈ ગયો હતો અને સભામાં બેઠેલા સૌ શાંત અને સુમેળભર્યા હતા, એ રાત્રીના ધરતી જેવી શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી.
પ્રમૂકમુગ્ધઘણ્ટાસુ નિષણ્ણાસુ નભસ્તલે । શૃણ્વન્તીષ્વ્ ઇવ શુદ્ધાસુ પતાકાસુ વચો મુનેઃ
આકાશમાં લટકતી ઘંટડીઓ પણ મૌન અને નિઃસંચળ રહી ગઈ હતી, અને શુદ્ધ ધ્વજાઓ પણ જાણે મુનિની વાણી સાંભળવા માટે શાંતિથી ઊભી રહી હતી.