વરતલ્પગતો યેન સ્વપ્ને દેહેન દિક્તટમ્ । પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
હે રામ, જ્યારે તું પથારી પર સૂતો હોય ત્યારે સ્વપ્નમાં બીજાં શરીરથી દૂર દેશોમાં ફરતો હોય છે—તો એ તારો શરીર ક્યાં છે?
જાગરાયાં મનોરાજ્યે યેન સ્વર્ગપુરાન્તરમ્ । પરિભ્રમસિ મેરું વા સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
જાગૃત અવસ્થામાં પણ મનના રાજ્યમાં તું સ્વર્ગનાં શહેરોમાં કે મેરુ પર્વત સુધી ફરતો હોય છે—તો એ તારો શરીર ક્યાં છે?
સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ચ યસ્ સ્વપ્નસ્ તત્ર યેન મહીતટાન્ । પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
હે રામ, સ્વપ્નમાં પણ જ્યારે તું બીજો સ્વપ્ન જુએ છે અને બીજી કાયામાં ધરતી પર ફરતો રહે છે, ત્યારે એ તારી કાયાં ક્યાં સ્થિત છે?
ગતૈર્ દેહૈર્ મનોરાજ્યે મહાવિભવભૂમિષુ । પરિભ્રમસિ યેનેહ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
ગઈ ગયેલી કાયાઓથી, કલ્પનાના રાજ્યમાં, તું મહાન વૈભવ ધરાવતી ભૂમિઓમાં ફરતો રહે છે—તો એ બધું તું કઈ કાયાથી કરે છે અને એ કાયાં ક્યાં છે?
મનોરાજ્યે મનોરાજ્યે વિચિત્રા યા જગત્ક્રિયાઃ । પ્રકરોષિ મહાબાહો યૈર્ દેહૈસ્ તે ક્વ સંસ્થિતાઃ
હે મહાબાહુ, કલ્પનાના રાજ્યમાં તું અનેક અદભુત કાર્યો અનેક કાયાઓથી કરે છે—તો એ તારી કાયાઓ ક્યાં સ્થિત છે?
વિલાસિન્યાનુરાગિણ્યા યેન સઙ્કલ્પકાન્તયા । નિર્વૃતિં યાસિ દેહેન સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
કલ્પિત પ્રિય સાથે, ઈચ્છાથી બનેલી કાયાથી તું આનંદ પામે છે—તો એ તારી કાયાં ક્યાં છે?
એતે રામ યથા દેહા માનસસ્પન્દસન્મયાઃ । તથૈવ તાદૃગારમ્ભો દેહો ઽયં માનસસ્ સ્મૃતઃ
હે રામ, જેમ આ શરીરો મનના ઉલાળાથી બનેલા છે, તેમ જ આ શરીર પણ મનના સંકલ્પથી ઉભું થયેલું છે એવું માનવામાં આવે છે.
ઇદં ધનમ્ અયં દેહો દેશો ઽયમ્ ઇતિ યો ભ્રમઃ । તત્ સર્વં ચિત્તવીર્યસ્ય સઙ્કલ્પસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્
‘આ ધન છે’, ‘આ શરીર છે’, ‘આ જગ્યા છે’ — આવી જે સમજણ છે, એ બધું મનની શક્તિ અને સંકલ્પની જ પ્રગટિ છે.
દીર્ઘં સ્વપ્નમ્ ઇમં વિદ્ધિ દીર્ઘં વા ચિત્તવિભ્રમમ્ । દીર્ઘં વાપિ મનોરાજ્યં સંસારં રઘુનન્દન
હે રઘુનંદન, આ સંસારને લાંબા સ્વપ્ન સમાન, કે મનની લાંબી ગભરામણ, કે લાંબા મનગમતા રાજ્ય તરીકે જાણ.
પ્રબોધમ્ એષ્યસિ યદા પરમ્ આત્મેચ્છયા સ્વયા । દ્રક્ષ્યસિ ત્વં તદા સમ્યગ્ ઇદમ્ ઊર્ધ્વાદ્ અધો યથા
જ્યારે તું પોતાની મહાન ઇચ્છાથી જાગીશ, ત્યારે તું ઉપરથી નીચે સુધી બધું જવું છે તેમ સાચું જોઈ શકીશ.
સ્વપ્નસઙ્કલ્પકલને યથાન્યેવ જગત્સ્થિતિઃ । તથૈવેયં હિ સઙ્કલ્પકલના કાચિદ્ એવ હ
જેમ સ્વપ્ન અને કલ્પનાના વિઘટન પછી જગત અલગ રીતે દેખાય છે, તેમ આ બધું પણ માત્ર મનની કલ્પનાનું સર્જન છે.
યથા પૂર્વં મયોત્પત્તિઃ પ્રોક્તા કમલજન્મનઃ । મનસસ્ સ્વયમ્ એવાન્તસ્ સઙ્કલ્પકલનોદ્ભવા
જેમ મેં પહેલા કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ સમજાવી હતી, તેમ બધું મનની અંદરથી, મનની કલ્પનાથી જ ઊભું થાય છે.
વિચિત્રરચનોપેતમ્ અનન્તશતવિભ્રમમ્ । સઙ્કલ્પકલનામાત્રં તથેદમ્ અવભાસતે
અનંત ભ્રમ અને અદ્ભુત રચનાઓથી ભરેલું આ બધું પણ અંતે તો માત્ર મનની કલ્પનાનું સર્જન છે.
યથા કલિત આભાસો મનસો ઽબ્જજતાગતૌ । દેહવચ્ ચિન્તિતો દેહસ્ સ્થિતો ઽન્યસ્ તદ્વદ્ એવ હિ
જેમ કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માની યાત્રામાં મનમાં જે દેખાય છે તે કલ્પિત શરીર જેવું છે, પણ બીજું એક શરીર અલગ ઊભું રહે છે, તેમ અહીં પણ એ જ રીતે છે.
પ્રાક્પ્રવાહચિરાભ્યસ્તો વાસનાવિલયેન યઃ । તથૈવ દૃશ્યતે દેહસ્ તદાકૃત્યુદયેન સઃ
જેવી રીતે લાંબા સમયથી કોઈ પ્રવાહમાં રહેલું શરીર, અંદરના સંસ્કારો નાશ પામ્યા પછી પણ, એ જ રીતે દેખાય છે; એ જ રીતે, એ સ્વરૂપ ફરીથી દેખાય છે.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સઙ્કલ્પો હ્ય્ અયમ્ એવ ચેત્ । અન્યથા ભાવ્યતે રામ ભૂયતે તદ્ ઇહાન્યથા
પોતાની મહેનત અને દૃઢ નિશ્ચયથી જ આ સંકલ્પ ઊભો થાય છે; નહિંતર, હે રામ, વિચાર જો બીજું હોય તો પરિણામ પણ અહીં બીજું જ મળે છે.
અયં સો ઽહં મમાયં ચ સંસાર ઇતિ ભાવિતે । સત્યો ઽયં ભાસતે રામ ભાવનાદાર્ઢ્યસમ્ભવઃ
જ્યારે કોઈ વિચારે છે કે 'હું આ છું, આ મારું છે, આ સંસાર છે', ત્યારે, હે રામ, એ બધું સાચું લાગે છે; કારણ કે એ વિચારની દૃઢતા એનું કારણ બને છે.
ભાવિતં તીવ્રવેગેન યદ્ એવાશુ તદ્ એવ ચ । સર્વત્ર દૃશ્યતે રામ કાન્તેવાત્યન્તવલ્લભા
જે કંઈ તીવ્ર ઈચ્છા અને જોરદાર ભાવથી વિચારવામાં આવે છે, હે રામ, એ જ ઝડપથી બધે દેખાય છે; જેમ કે પ્રિય પત્ની ખૂબ જ વહાલી લાગે છે.
અહર્વ્યાપૃતિર્ અભ્યસ્તા યથા સ્વપ્ને ઽપિ દૃશ્યતે । તથા સમ્ભાવનાભ્યસ્તસ્ સંસારો ઽપ્ય્ અવલોક્યતે
જેમ દિવસભર જે કામ કરવામાં આવે છે, એ સપનામાં પણ દેખાય છે, તેમ સતત કલ્પના કરવામાં આવે તો આ સંસાર પણ સાચો લાગે છે.
યથા સ્વપ્નાવધૌ ક્ષિપ્રમ્ અહર્વદ્ અવભાસતે । તથેદં સર્વકાલસ્થમ્ અપિ સંલક્ષ્યતે ચિરમ્
જેમ સપનાની થોડી ક્ષણોમાં આખો દિવસ તરત દેખાઈ જાય છે, તેમ આ સંસાર હંમેશા હાજર હોવા છતાં લાંબો ચાલતો હોય એવું લાગે છે.
વ્યોમન્ય્ એવ યથા તાપસન્તપ્તે દૃશ્યતે સરિત્ । ધરાપ્ય્ અવિદ્યમાનૈવ સઙ્કલ્પાદ્ દૃશ્યતે તથા
જેમ તપતા આકાશમાં નદી દેખાય છે, તેમ જમીન પણ વાસ્તવમાં ન હોવા છતાં કલ્પનાથી દેખાય છે.
દૃશ્યતે દૃષ્ટિવૈરૂપ્યાદ્ યથા વ્યોમનિ પિઞ્છિકા । તથૈવેયં જગલ્લક્ષ્મીર્ દુર્જ્ઞાનાદ્ એવ ભાસતે
જેમ દૃષ્ટિમાં ખોટ હોય તો આકાશમાં રેખા દેખાય છે, તેમ અજ્ઞાનને કારણે જ આ જગતની ચમક દેખાય છે.
ભીરુર્ અપ્ય્ એતિ ન યથા સ્વસઙ્કલ્પેષુ સમ્ભ્રમમ્ । સ્વસઙ્કલ્પે ઽપિ સંસારે ન તથૈતિ ભયં સુધીઃ
જેમ ડરપોક માણસ પોતાના વિચારોમાં ક્યારેય ગભરાતો નથી, એ જ રીતે, બુદ્ધિશાળી માણસને પણ પોતાના જ કલ્પિત સંસારમાં ક્યારેય ડર લાગતો નથી.
સ્વ એવ હિ સ્વભાવો ઽયમ્ ઇત્થં સમ્પ્રતિ ભાસતે । સંસારસરણિસ્થિત્યા કસ્માત્ કો ઽત્ર વિભાતિ કિમ્
આ તો પોતાનો સ્વભાવ છે, જે હમણા આવી રીતે દેખાય છે. સંસારમાં ચાલતી આ રીતને કારણે અહીં શું, કોણ કે કેવી રીતે સાચું દેખાય છે?
સ એવ કિઞ્ચિત્ સંશોધ્યશ્ શુદ્ધ્યા વિમલતાં ગતે । તસ્મિન્ ન દૃશ્યતે રામ મોહો ઽયં જાગતશ્ ચલઃ
એ જ સ્વભાવ થોડો પણ શુદ્ધ થાય અને નિર્મળતા પામે ત્યારે, હે રામ, એમાં આ સંસારમાંનું ડોળાવાળું મોહ દેખાતું જ નથી.
સમ્યગાલોકમાત્રેણ સ્વભાવશ્ શુદ્ધિમ્ ઋચ્છતિ । ન ગૃહ્ણાતિ મલં ભૂયસ્ તામ્રતામ્ ઇવ કાઞ્ચનમ્
માત્ર સાચા દ્રષ્ટિકોણથી જોવાથી પોતાનો સ્વભાવ શુદ્ધ બની જાય છે; પછી એ ફરીથી કોઈ મલિનતા સ્વીકારતો નથી, જેમ સોનું ક્યારેય તાંબાની જેમ કાળું પડતું નથી.
આભાસમાત્રમ્ એવૈતન્ ન સન્ નાસજ્ જગત્ત્રયમ્ । ઇત્ય્ અન્યકલનાત્યાગં સમ્યગાલોકનં વિદુઃ
આ ત્રણેય લોક માત્ર દેખાવ જ છે, એ ન સાચું છે ને ન ખોટું. બીજાં બધા કલ્પનો છોડીને જે સાચી રીતે જુએ છે, એ જ સાચું દર્શન છે.
મરણં જીવિતં સ્વર્ગો જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ એવ ચ । ચિદાભાસાદ્ ઋતે નાસ્તીત્ય્ એકતા સમ્યગીક્ષણમ્
મૃત્યુ, જીવન, સ્વર્ગ, જ્ઞાન કે અજ્ઞાન—આ બધું ચેતનાની છાયાથી વિના નથી. આ એકતાને સાચી રીતે ઓળખવું એ જ સાચું દર્શન છે.
ત્વમહન્તાદિસંસારમ્ ઇદમ્ એતા દિશો દશ । સર્વં સ્વાભાસમ્ એવેતિ સમ્યગાલોકનં વિદુઃ
‘હું’, ‘તું’ વગેરે જે સંસાર છે, દસ દિશાઓમાં જે કંઈ છે, તે બધું પોતાનું જ પ્રતિબિંબ છે—આ રીતે જે સાચું જુએ છે, એ જ સાચું દર્શન છે.
સદસન્મયસંસારે યથાભૂતાર્થદર્શનાત્ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સમ્યગાલોકનાન્ મનઃ
આ સંસાર સત્ય અને અસત્યથી બનેલો છે, પણ વસ્તુઓને જેમ છે તેમ જોવાથી મન ન અસ્ત થાય છે, ન ઉગે છે—આ સાચા દર્શનથી થાય છે.