પરમાર્થાવબોધાય દોષાપાકરણાય ચ । શૃણુ રાઘવ તત્ત્વેન વક્ષ્યમાણમ્ ઇદં મયા
સાચી સમજણ માટે અને ભ્રાંતિ દૂર કરવા માટે, રાઘવ, હું તને જે કહું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળ.
અસ્થિસ્થૂણં નવદ્વારં રક્તમાંસાવલેપનમ્ । શરીરસદનં રામ ન કેનચિદ્ ઇદં કૃતમ્
આ શરીર હાડકાંની માળખું છે, નવ દરવાજા ધરાવે છે, લોહી અને માંસથી લપેટાયેલું છે, રામા, આ કોઈએ બનાવેલું નથી.
આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થમ્ એવાવભાસતે । દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં સદ્ અસચ્ ચ વ્યવસ્થિતમ્
આ બધું ફક્ત દેખાવ જ છે; જેમ બે ચાંદની ભ્રાંતિ થાય છે તેમ, આ પણ સાચું અને અસાચું બંને રીતે દેખાય છે.
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમવિધૌ દ્વિચન્દ્રત્વં સદ્ એવ હિ । વસ્તુતશ્ ચૈક એવેન્દુસ્ સ્થિતિર્ દેહે તથૈવ હિ
બે ચાંદની ભ્રાંતિમાં ખરેખર એક જ ચાંદ હોય છે; એ જ રીતે, શરીર પણ વાસ્તવમાં એક જ છે.
દેહપ્રત્યયકાલે હિ દેહો ઽયં સન્ વ્યવસ્થિતઃ । અસન્ન્ એવ વસ્તુતસ્ સ પ્રોક્તસ્ સદસદાત્મકઃ
શરીરનું અનુભવ થાય ત્યારે આ શરીર છે એવું માનવામાં આવે છે, પણ હકીકતમાં તો એ નથી એવું કહેવાય છે, કારણ કે એમાં હોવું અને ન હોવું બંનેનું સ્વરૂપ છે.
સ્વપ્નસ્ સ્વપ્નવિધૌ સત્યસ્ ત્વ્ અન્યદા સ મુધૈવ હિ । બુદ્બુદો બુદ્બુદવિધૌ સત્યો મિથ્યૈવ ચાન્યદા
સપનામાં જ્યારે સપનું ચાલે છે ત્યારે એ સાચું લાગે છે, પણ બીજે સમયે એ ખોટું જ છે; એ જ રીતે, બબૂલો રહે ત્યાં સુધી સાચો લાગે છે, પછી તો એ ખોટો જ છે.
દેહો દેહાવધૌ સત્યો ઽપ્ય્ અસત્ય ઇતરાવધૌ । પ્રતિભાસાવધૌ તાપે જલં સદ્ અસદ્ અન્યદા
શરીર છે ત્યાં સુધી સાચું લાગે છે, પણ પછી એ ખોટું જ છે; મૃગજળમાં પાણી દેખાય ત્યારે સાચું લાગે છે, પણ બીજે સમયે એ નથી.
પ્રતિભાસાવધૌ દેહસ્ સન્ન્ અસંસ્ ત્વ્ અન્યદા સ્મૃતઃ । આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થં સમ્પ્રતિ ભાસતે
જ્યારે દેખાય છે ત્યારે શરીર સાચું માનવામાં આવે છે, પણ બીજે સમયે એ ખોટું કહેવાય છે; એટલે આ બધું માત્ર દેખાવ જ છે, એવું હવે જણાય છે.
અયં નામાહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ ગૃહીતમનનં સ્થિતમ્
હું એ છું એવું જે મનમાં વિચાર ઊભો થાય છે, એ માત્ર કલ્પના છે.
માંસાસ્થિમયનિર્માણં દેહો નાન્યદ્ ઇતિ ભ્રમમ્ । ત્યજ સઙ્કલ્પનિર્માણા દેહાસ્ સન્તિ સહસ્રશઃ
માસ અને હાડકાંથી બનેલો આ શરીર જ હું છું એવી ભૂલ છે; કલ્પનાથી અનેક શરીરો ઊભા થાય છે, એ ભ્રમને ત્યજી દે.
વરતલ્પગતો યેન સ્વપ્ને દેહેન દિક્તટમ્ । પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
હે રામ, જ્યારે તું પથારી પર સૂતો હોય ત્યારે સ્વપ્નમાં બીજાં શરીરથી દૂર દેશોમાં ફરતો હોય છે—તો એ તારો શરીર ક્યાં છે?
જાગરાયાં મનોરાજ્યે યેન સ્વર્ગપુરાન્તરમ્ । પરિભ્રમસિ મેરું વા સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
જાગૃત અવસ્થામાં પણ મનના રાજ્યમાં તું સ્વર્ગનાં શહેરોમાં કે મેરુ પર્વત સુધી ફરતો હોય છે—તો એ તારો શરીર ક્યાં છે?
સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ચ યસ્ સ્વપ્નસ્ તત્ર યેન મહીતટાન્ । પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
હે રામ, સ્વપ્નમાં પણ જ્યારે તું બીજો સ્વપ્ન જુએ છે અને બીજી કાયામાં ધરતી પર ફરતો રહે છે, ત્યારે એ તારી કાયાં ક્યાં સ્થિત છે?
ગતૈર્ દેહૈર્ મનોરાજ્યે મહાવિભવભૂમિષુ । પરિભ્રમસિ યેનેહ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
ગઈ ગયેલી કાયાઓથી, કલ્પનાના રાજ્યમાં, તું મહાન વૈભવ ધરાવતી ભૂમિઓમાં ફરતો રહે છે—તો એ બધું તું કઈ કાયાથી કરે છે અને એ કાયાં ક્યાં છે?
મનોરાજ્યે મનોરાજ્યે વિચિત્રા યા જગત્ક્રિયાઃ । પ્રકરોષિ મહાબાહો યૈર્ દેહૈસ્ તે ક્વ સંસ્થિતાઃ
હે મહાબાહુ, કલ્પનાના રાજ્યમાં તું અનેક અદભુત કાર્યો અનેક કાયાઓથી કરે છે—તો એ તારી કાયાઓ ક્યાં સ્થિત છે?
વિલાસિન્યાનુરાગિણ્યા યેન સઙ્કલ્પકાન્તયા । નિર્વૃતિં યાસિ દેહેન સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
કલ્પિત પ્રિય સાથે, ઈચ્છાથી બનેલી કાયાથી તું આનંદ પામે છે—તો એ તારી કાયાં ક્યાં છે?
એતે રામ યથા દેહા માનસસ્પન્દસન્મયાઃ । તથૈવ તાદૃગારમ્ભો દેહો ઽયં માનસસ્ સ્મૃતઃ
હે રામ, જેમ આ શરીરો મનના ઉલાળાથી બનેલા છે, તેમ જ આ શરીર પણ મનના સંકલ્પથી ઉભું થયેલું છે એવું માનવામાં આવે છે.
ઇદં ધનમ્ અયં દેહો દેશો ઽયમ્ ઇતિ યો ભ્રમઃ । તત્ સર્વં ચિત્તવીર્યસ્ય સઙ્કલ્પસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્
‘આ ધન છે’, ‘આ શરીર છે’, ‘આ જગ્યા છે’ — આવી જે સમજણ છે, એ બધું મનની શક્તિ અને સંકલ્પની જ પ્રગટિ છે.
દીર્ઘં સ્વપ્નમ્ ઇમં વિદ્ધિ દીર્ઘં વા ચિત્તવિભ્રમમ્ । દીર્ઘં વાપિ મનોરાજ્યં સંસારં રઘુનન્દન
હે રઘુનંદન, આ સંસારને લાંબા સ્વપ્ન સમાન, કે મનની લાંબી ગભરામણ, કે લાંબા મનગમતા રાજ્ય તરીકે જાણ.
પ્રબોધમ્ એષ્યસિ યદા પરમ્ આત્મેચ્છયા સ્વયા । દ્રક્ષ્યસિ ત્વં તદા સમ્યગ્ ઇદમ્ ઊર્ધ્વાદ્ અધો યથા
જ્યારે તું પોતાની મહાન ઇચ્છાથી જાગીશ, ત્યારે તું ઉપરથી નીચે સુધી બધું જવું છે તેમ સાચું જોઈ શકીશ.
સ્વપ્નસઙ્કલ્પકલને યથાન્યેવ જગત્સ્થિતિઃ । તથૈવેયં હિ સઙ્કલ્પકલના કાચિદ્ એવ હ
જેમ સ્વપ્ન અને કલ્પનાના વિઘટન પછી જગત અલગ રીતે દેખાય છે, તેમ આ બધું પણ માત્ર મનની કલ્પનાનું સર્જન છે.
યથા પૂર્વં મયોત્પત્તિઃ પ્રોક્તા કમલજન્મનઃ । મનસસ્ સ્વયમ્ એવાન્તસ્ સઙ્કલ્પકલનોદ્ભવા
જેમ મેં પહેલા કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ સમજાવી હતી, તેમ બધું મનની અંદરથી, મનની કલ્પનાથી જ ઊભું થાય છે.
વિચિત્રરચનોપેતમ્ અનન્તશતવિભ્રમમ્ । સઙ્કલ્પકલનામાત્રં તથેદમ્ અવભાસતે
અનંત ભ્રમ અને અદ્ભુત રચનાઓથી ભરેલું આ બધું પણ અંતે તો માત્ર મનની કલ્પનાનું સર્જન છે.
યથા કલિત આભાસો મનસો ઽબ્જજતાગતૌ । દેહવચ્ ચિન્તિતો દેહસ્ સ્થિતો ઽન્યસ્ તદ્વદ્ એવ હિ
જેમ કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માની યાત્રામાં મનમાં જે દેખાય છે તે કલ્પિત શરીર જેવું છે, પણ બીજું એક શરીર અલગ ઊભું રહે છે, તેમ અહીં પણ એ જ રીતે છે.
પ્રાક્પ્રવાહચિરાભ્યસ્તો વાસનાવિલયેન યઃ । તથૈવ દૃશ્યતે દેહસ્ તદાકૃત્યુદયેન સઃ
જેવી રીતે લાંબા સમયથી કોઈ પ્રવાહમાં રહેલું શરીર, અંદરના સંસ્કારો નાશ પામ્યા પછી પણ, એ જ રીતે દેખાય છે; એ જ રીતે, એ સ્વરૂપ ફરીથી દેખાય છે.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સઙ્કલ્પો હ્ય્ અયમ્ એવ ચેત્ । અન્યથા ભાવ્યતે રામ ભૂયતે તદ્ ઇહાન્યથા
પોતાની મહેનત અને દૃઢ નિશ્ચયથી જ આ સંકલ્પ ઊભો થાય છે; નહિંતર, હે રામ, વિચાર જો બીજું હોય તો પરિણામ પણ અહીં બીજું જ મળે છે.
અયં સો ઽહં મમાયં ચ સંસાર ઇતિ ભાવિતે । સત્યો ઽયં ભાસતે રામ ભાવનાદાર્ઢ્યસમ્ભવઃ
જ્યારે કોઈ વિચારે છે કે 'હું આ છું, આ મારું છે, આ સંસાર છે', ત્યારે, હે રામ, એ બધું સાચું લાગે છે; કારણ કે એ વિચારની દૃઢતા એનું કારણ બને છે.
ભાવિતં તીવ્રવેગેન યદ્ એવાશુ તદ્ એવ ચ । સર્વત્ર દૃશ્યતે રામ કાન્તેવાત્યન્તવલ્લભા
જે કંઈ તીવ્ર ઈચ્છા અને જોરદાર ભાવથી વિચારવામાં આવે છે, હે રામ, એ જ ઝડપથી બધે દેખાય છે; જેમ કે પ્રિય પત્ની ખૂબ જ વહાલી લાગે છે.
અહર્વ્યાપૃતિર્ અભ્યસ્તા યથા સ્વપ્ને ઽપિ દૃશ્યતે । તથા સમ્ભાવનાભ્યસ્તસ્ સંસારો ઽપ્ય્ અવલોક્યતે
જેમ દિવસભર જે કામ કરવામાં આવે છે, એ સપનામાં પણ દેખાય છે, તેમ સતત કલ્પના કરવામાં આવે તો આ સંસાર પણ સાચો લાગે છે.
યથા સ્વપ્નાવધૌ ક્ષિપ્રમ્ અહર્વદ્ અવભાસતે । તથેદં સર્વકાલસ્થમ્ અપિ સંલક્ષ્યતે ચિરમ્
જેમ સપનાની થોડી ક્ષણોમાં આખો દિવસ તરત દેખાઈ જાય છે, તેમ આ સંસાર હંમેશા હાજર હોવા છતાં લાંબો ચાલતો હોય એવું લાગે છે.