એવં ભુસુણ્ડવૃત્તાન્તઃ કથિતસ્ તે મયાનઘ । અનયા પ્રજ્ઞયા તીર્ણો ભુસુણ્ડો મોહસઙ્કટાત્
હે નિર્દોષ, મેં તને ભસુણ્ડાની કથા કહી. આ જ્ઞાનથી ભસુણ્ડાએ મોહના સંકટમાંથી મુક્તિ પામી હતી.
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય સ્વપ્રાણાભ્યાસપૂર્વિકામ્ । ભુસુણ્ડવન્ મહાબાહો ભવ તીર્ણભવાર્ણવઃ
આ દૃષ્ટિને, સ્વ-અન્વેષણના અભ્યાસ સાથે અપનાવી, હે મહાબાહુ, તું પણ ભસુણ્ડા જેવો બની, સંસારના મહાસાગરને પાર કરી લે.
યથા જ્ઞાનેન યોગેન સન્તતાભ્યાસજન્મના । ભુસુણ્ડો ઽવાપ્તવાન્ પ્રાપ્યં તથા સાધય તત્ પદમ્
જેમ ભુસુંડએ જ્ઞાન, યોગ અને સતત અભ્યાસથી પ્રાપ્ત કરવાનું પ્રાપ્ત કર્યું, તેમ તું પણ એ અવસ્થાને મેળવવા માટે પ્રયત્ન કર.
અસક્તબુદ્ધયસ્ સન્તો ભુસુણ્ડવદ્ અવસ્થિતિમ્ । પ્રાપ્નુવન્તિ પરે તત્ત્વે પ્રાણાપાનાવલોકિનઃ
જેઓની બુદ્ધિ આસક્તિથી મુક્ત છે અને જે શ્વાસ-પ્રશ્વાસનું નિરીક્ષણ કરે છે, એવા વિવેકી લોકો ભુસુંડ જેવી પરમ તત્ત્વમાં સ્થિર અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે.
એતા વિચિત્રા ભવતા શ્રુતા વિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ । ઇદાનીં ધિયમ્ આલમ્બ્ય યથેચ્છસિ તથા કુરુ
તમે વિવિધ જ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણો સાંભળ્યા છે; હવે તમારી સમજ પર આધાર રાખીને, તમારી ઈચ્છા મુજબ વર્તો.
ભગવન્ ભવતા ભૂમિભાસ્વતા જ્ઞાનરશ્મિભિઃ । હાર્દમ્ ઉદ્દામદૌરાત્મ્યં પ્રમૃષ્ટમ્ અખિલં તમઃ
હે ભગવન, તમારી ધરતી પરની તેજસ્વિતા અને જ્ઞાનના કિરણોથી, હૃદયની અંદરની બધી જ પ્રબળ દુર્ગુણોની અંધકાર પૂર્ણ રીતે દૂર થઈ ગઈ છે.
પ્રબુદ્ધાસ્ સ્મઃ પ્રહૃષ્ટાસ્ સ્મઃ પ્રવિષ્ટાસ્ સ્મસ્ સ્વમ્ આસ્પદમ્ । સ્થિતાસ્ સ્મો જ્ઞાતવિજ્ઞેયા ભવન્તો હ્ય્ અપરા ઇવ
અમે જાગૃત થયા છીએ, આનંદિત થયા છીએ, અને આપણા પોતાના સ્થાને પ્રવેશ્યા છીએ. હવે અમે સ્થિર છીએ, જાણવાનું હતું તે જાણ્યું છે—હવે તો અમે બીજા લોકો જેવા જ લાગીએ છીએ.
અહો ભુસુણ્ડચરિતં પરં વિસ્મયકારકમ્ । ભગવન્ ભવતા પ્રોક્તમ્ ઉત્તમાર્થાવબોધદમ્
અરે, ભુષુંડાની કથા તો ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. ભગવાન, આપના વચનોથી એ શ્રેષ્ઠ અર્થની સમજ આપતી છે.
ભુસુણ્ડચરિતે બ્રહ્મન્ન્ એતસ્મિન્ યત્ ત્વયા વિભો । તચ્ છરીરગૃહં પ્રોક્તં માંસચર્માસ્થિનિર્મિતમ્
બ્રહ્મન, ભુષુંડાની આ કથામાં, આપ જે શરીરનું ઘર કહ્યુ છે, તે તો માંસ, ચામડી અને હાડકાંથી બનેલું છે એવું જણાવાયું છે.
તત્ કેન નામ રચિતં કુતો વા તત્ સમુત્થિતમ્ । કથં વા સ્થિતિમ્ આયાતં કો વા તત્રાવતિષ્ઠતે
તો એ ઘર કોણે બનાવ્યું? એ ક્યાંથી ઊભું થયું? એ કેવી રીતે ટકી રહ્યું છે અને ત્યાં કોણ રહે છે?
પરમાર્થાવબોધાય દોષાપાકરણાય ચ । શૃણુ રાઘવ તત્ત્વેન વક્ષ્યમાણમ્ ઇદં મયા
સાચી સમજણ માટે અને ભ્રાંતિ દૂર કરવા માટે, રાઘવ, હું તને જે કહું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળ.
અસ્થિસ્થૂણં નવદ્વારં રક્તમાંસાવલેપનમ્ । શરીરસદનં રામ ન કેનચિદ્ ઇદં કૃતમ્
આ શરીર હાડકાંની માળખું છે, નવ દરવાજા ધરાવે છે, લોહી અને માંસથી લપેટાયેલું છે, રામા, આ કોઈએ બનાવેલું નથી.
આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થમ્ એવાવભાસતે । દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં સદ્ અસચ્ ચ વ્યવસ્થિતમ્
આ બધું ફક્ત દેખાવ જ છે; જેમ બે ચાંદની ભ્રાંતિ થાય છે તેમ, આ પણ સાચું અને અસાચું બંને રીતે દેખાય છે.
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમવિધૌ દ્વિચન્દ્રત્વં સદ્ એવ હિ । વસ્તુતશ્ ચૈક એવેન્દુસ્ સ્થિતિર્ દેહે તથૈવ હિ
બે ચાંદની ભ્રાંતિમાં ખરેખર એક જ ચાંદ હોય છે; એ જ રીતે, શરીર પણ વાસ્તવમાં એક જ છે.
દેહપ્રત્યયકાલે હિ દેહો ઽયં સન્ વ્યવસ્થિતઃ । અસન્ન્ એવ વસ્તુતસ્ સ પ્રોક્તસ્ સદસદાત્મકઃ
શરીરનું અનુભવ થાય ત્યારે આ શરીર છે એવું માનવામાં આવે છે, પણ હકીકતમાં તો એ નથી એવું કહેવાય છે, કારણ કે એમાં હોવું અને ન હોવું બંનેનું સ્વરૂપ છે.
સ્વપ્નસ્ સ્વપ્નવિધૌ સત્યસ્ ત્વ્ અન્યદા સ મુધૈવ હિ । બુદ્બુદો બુદ્બુદવિધૌ સત્યો મિથ્યૈવ ચાન્યદા
સપનામાં જ્યારે સપનું ચાલે છે ત્યારે એ સાચું લાગે છે, પણ બીજે સમયે એ ખોટું જ છે; એ જ રીતે, બબૂલો રહે ત્યાં સુધી સાચો લાગે છે, પછી તો એ ખોટો જ છે.
દેહો દેહાવધૌ સત્યો ઽપ્ય્ અસત્ય ઇતરાવધૌ । પ્રતિભાસાવધૌ તાપે જલં સદ્ અસદ્ અન્યદા
શરીર છે ત્યાં સુધી સાચું લાગે છે, પણ પછી એ ખોટું જ છે; મૃગજળમાં પાણી દેખાય ત્યારે સાચું લાગે છે, પણ બીજે સમયે એ નથી.
પ્રતિભાસાવધૌ દેહસ્ સન્ન્ અસંસ્ ત્વ્ અન્યદા સ્મૃતઃ । આભાસમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્થં સમ્પ્રતિ ભાસતે
જ્યારે દેખાય છે ત્યારે શરીર સાચું માનવામાં આવે છે, પણ બીજે સમયે એ ખોટું કહેવાય છે; એટલે આ બધું માત્ર દેખાવ જ છે, એવું હવે જણાય છે.
અયં નામાહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ ગૃહીતમનનં સ્થિતમ્
હું એ છું એવું જે મનમાં વિચાર ઊભો થાય છે, એ માત્ર કલ્પના છે.
માંસાસ્થિમયનિર્માણં દેહો નાન્યદ્ ઇતિ ભ્રમમ્ । ત્યજ સઙ્કલ્પનિર્માણા દેહાસ્ સન્તિ સહસ્રશઃ
માસ અને હાડકાંથી બનેલો આ શરીર જ હું છું એવી ભૂલ છે; કલ્પનાથી અનેક શરીરો ઊભા થાય છે, એ ભ્રમને ત્યજી દે.
વરતલ્પગતો યેન સ્વપ્ને દેહેન દિક્તટમ્ । પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
હે રામ, જ્યારે તું પથારી પર સૂતો હોય ત્યારે સ્વપ્નમાં બીજાં શરીરથી દૂર દેશોમાં ફરતો હોય છે—તો એ તારો શરીર ક્યાં છે?
જાગરાયાં મનોરાજ્યે યેન સ્વર્ગપુરાન્તરમ્ । પરિભ્રમસિ મેરું વા સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
જાગૃત અવસ્થામાં પણ મનના રાજ્યમાં તું સ્વર્ગનાં શહેરોમાં કે મેરુ પર્વત સુધી ફરતો હોય છે—તો એ તારો શરીર ક્યાં છે?
સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ચ યસ્ સ્વપ્નસ્ તત્ર યેન મહીતટાન્ । પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
હે રામ, સ્વપ્નમાં પણ જ્યારે તું બીજો સ્વપ્ન જુએ છે અને બીજી કાયામાં ધરતી પર ફરતો રહે છે, ત્યારે એ તારી કાયાં ક્યાં સ્થિત છે?
ગતૈર્ દેહૈર્ મનોરાજ્યે મહાવિભવભૂમિષુ । પરિભ્રમસિ યેનેહ સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
ગઈ ગયેલી કાયાઓથી, કલ્પનાના રાજ્યમાં, તું મહાન વૈભવ ધરાવતી ભૂમિઓમાં ફરતો રહે છે—તો એ બધું તું કઈ કાયાથી કરે છે અને એ કાયાં ક્યાં છે?
મનોરાજ્યે મનોરાજ્યે વિચિત્રા યા જગત્ક્રિયાઃ । પ્રકરોષિ મહાબાહો યૈર્ દેહૈસ્ તે ક્વ સંસ્થિતાઃ
હે મહાબાહુ, કલ્પનાના રાજ્યમાં તું અનેક અદભુત કાર્યો અનેક કાયાઓથી કરે છે—તો એ તારી કાયાઓ ક્યાં સ્થિત છે?
વિલાસિન્યાનુરાગિણ્યા યેન સઙ્કલ્પકાન્તયા । નિર્વૃતિં યાસિ દેહેન સ દેહસ્ તે ક્વ સંસ્થિતઃ
કલ્પિત પ્રિય સાથે, ઈચ્છાથી બનેલી કાયાથી તું આનંદ પામે છે—તો એ તારી કાયાં ક્યાં છે?
એતે રામ યથા દેહા માનસસ્પન્દસન્મયાઃ । તથૈવ તાદૃગારમ્ભો દેહો ઽયં માનસસ્ સ્મૃતઃ
હે રામ, જેમ આ શરીરો મનના ઉલાળાથી બનેલા છે, તેમ જ આ શરીર પણ મનના સંકલ્પથી ઉભું થયેલું છે એવું માનવામાં આવે છે.
ઇદં ધનમ્ અયં દેહો દેશો ઽયમ્ ઇતિ યો ભ્રમઃ । તત્ સર્વં ચિત્તવીર્યસ્ય સઙ્કલ્પસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્
‘આ ધન છે’, ‘આ શરીર છે’, ‘આ જગ્યા છે’ — આવી જે સમજણ છે, એ બધું મનની શક્તિ અને સંકલ્પની જ પ્રગટિ છે.
દીર્ઘં સ્વપ્નમ્ ઇમં વિદ્ધિ દીર્ઘં વા ચિત્તવિભ્રમમ્ । દીર્ઘં વાપિ મનોરાજ્યં સંસારં રઘુનન્દન
હે રઘુનંદન, આ સંસારને લાંબા સ્વપ્ન સમાન, કે મનની લાંબી ગભરામણ, કે લાંબા મનગમતા રાજ્ય તરીકે જાણ.
પ્રબોધમ્ એષ્યસિ યદા પરમ્ આત્મેચ્છયા સ્વયા । દ્રક્ષ્યસિ ત્વં તદા સમ્યગ્ ઇદમ્ ઊર્ધ્વાદ્ અધો યથા
જ્યારે તું પોતાની મહાન ઇચ્છાથી જાગીશ, ત્યારે તું ઉપરથી નીચે સુધી બધું જવું છે તેમ સાચું જોઈ શકીશ.