પ્રભ્રાન્તં દિક્ષુ સર્વાસુ દૃષ્ટા વિબુધભૂમયઃ । ભવાન્ ઇવ જગત્ય્ અસ્મિન્ ન મહાન્ અવલોકિતઃ
હું દરેક દિશામાં ફર્યો છું અને વિદ્વાનોના પ્રદેશો જોયા છે, પણ આ જગતમાં આપ જેટલા મહાન કોઈ પણ જોવા મળ્યા નથી.
કથઞ્ચિત્ પ્રાપ્યતે કચ્ચિદ્ ભ્રાન્ત્વેહ હિ મહાજનઃ । ન ભવાન્ ઇવ ભવ્યાત્મા સુલભો જગતિ ક્વચિત્
અહીં ઘણું શોધ્યા પછી પણ ક્યારેક જ કોઈ મહાન વ્યક્તિ મળે છે; પણ આપ જેવા ભવ્ય આત્મા તો દુનિયામાં ક્યાંય સરળતાથી મળતા નથી.
વંશખણ્ડે હિ કસ્મિંશ્ચિજ્ જાયતે મૌક્તિકં યથા । જગત્ખણ્ડે હિ કસ્મિંશ્ચિજ્ જાયતે ત્વાદૃશસ્ તથા
જેમ બાંસના કોઈ એક ભાગમાં મોતી જન્મે છે, તેમ દુનિયાના કોઈ એક ખૂણે તમારાં જેવું કોઈક જન્મે છે.
મયા તુ સુમહત્ કાર્યમ્ અદ્ય સમ્પાદિતં શુભમ્ । પુણ્યદેહો વિમુક્તાત્મા યદ્ ભવાન્ અવલોકિતઃ
આજે હું બહુ શુભ અને મહાન કાર્ય પૂરું કર્યું છે, કેમ કે મેં તમને જોયા છે, જેમનું શરીર પુણ્યમય છે અને આત્મા મુક્ત છે.
તદ્ અસ્તુ તવ કલ્યાણં પ્રવિશાત્મગુહાં શુભામ્ । મધ્યાહ્નસમયો ઽયં મે વ્રજામિ સુરમન્દિરમ્
તમારા માટે શુભકામનાઓ રહે, તમે આત્માની પવિત્ર ગુફામાં પ્રવેશો. હવે મધ્યાહ્નનો સમય થયો છે, હું દેવમંદિર તરફ જઇશ.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ભુસુણ્ડો ઽસૌ જગ્રાહોત્થાય પાદપાત્ । સઙ્કલ્પિતાભ્યાં હસ્તાભ્યાં સુપાત્રં હેમપલ્લવમ્
આ સાંભળીને ભુસુંડાએ ઊભા રહી, પાદપાત કર્યા અને બંને હાથથી પોતે તૈયાર કરેલું સોનાનું પાનરૂપ વાસણ ઉઠાવ્યું.
કલ્પવૃક્ષલતાપુષ્પકેસરેણ હિમત્વિષા । તત્ પાત્રં મૌક્તિકાર્ઘેણ પૂરયામ્ આસ પૂર્ણધીઃ
ઈચ્છિત ફળ આપતી લતાના ફૂલોના રેશમ જેવા કેશરના ઠંડા તેજથી, પૂર્ણ મનવાળા એ મહાન પુરુષે એ પાત્રને મોતીના અર્પણથી ભર્યું.
તેનાર્ઘ્યપાદ્યપાત્રેણ ત્રિનેત્રમ્ ઇવ મામ્ અસૌ । આપાદમસ્તકં ભક્ત્યા પૂજયામ્ આસ પૂર્વજઃ
એ અર્ઘ્ય અને પાદ્ય માટેના પાત્રથી, એ વડીલે મને, જેમ ત્રિનેત્ર ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા થાય છે તેમ, માથાથી પગ સુધી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજ્યા.
અનુવ્રજ્યાકદર્થેન ખગેન્દ્રાલમ્ ઇતિ બ્રુવન્ । વિષ્ટરાદ્ અહમ્ ઉત્થાય તતઃ ખગવદ્ આપ્લુતઃ
‘હવે પૂરું થયું અનુસરણ’ અને ‘પંખીઓના રાજાને આરામ આપો’ એવું કહીને, હું બેઠેલી જગ્યા પરથી ઊભો થયો અને પછી પક્ષી જેવો ઉડી ગયો.
વ્યોમ્નિ યોજનમાત્રેણ મદનુવ્રજ્યયા ગતઃ । કરં કરેણાવષ્ટભ્ય બલાત્ સંરોધિતઃ ખગઃ
આકાશમાં એક યોજન જેટલું અંતર હું આગળ ગયો, ત્યારે એણે મારા હાથને પોતાના હાથથી પકડીને, બળજબરીથી એ પક્ષીને રોકી લીધો.
મયિ યાતે તતો દીર્ઘે ગગનાધ્વન્ય્ અદૃશ્યતામ્ । નિવૃત્તો ઽસૌ વિહઙ્ગેશો દુસ્ત્યજા સઙ્ગતિસ્ સતામ્
જ્યારે હું આકાશના માર્ગે દૂર સુધી ગયો, ત્યારે પંખીઓના રાજા મને દેખાયા નહીં; સારા લોકો સાથેનો સંબંધ છોડવો બહુ મુશ્કેલ હોય છે.
અન્યોઽન્યં મયિ તસ્મિંશ્ ચ તરઙ્ગક ઇવામ્બુધૌ । વ્યોમન્ય્ અદૃશ્યતાં યાતે ગતસ્ સ્મૃત્યા મુનીન્ અહમ્
હું અને તે બંને આકાશમાં તરંગોની જેમ અદૃશ્ય થઈ ગયા, ત્યારે મને ઋષિઓની યાદ આવી.
સપ્તર્ષિમણ્ડલં પ્રાપ્ય જાયયા પરિપૂજિતઃ । વિસ્મયોત્ફુલ્લહૃદયસ્ તતો ઽહં રાઘવાવસમ્
જ્યારે હું સપ્તર્ષિ મંડળે પહોંચ્યો, ત્યારે મારી પત્નીએ મને સન્માન આપ્યું; આશ્ચર્યથી મારું હૃદય ફૂલ્યું અને પછી હું રાઘવ સાથે રહ્યો.
ભુસુણ્ડો ભવ્યતુણ્ડો ઽસૌ તસ્મિન્ કલ્પલતાલયે । સમશ્ શાન્તમના માન્યસ્ સ્વસમાધાનવાન્ અભૂત્
ભવિષ્યવાળા ચાંચ ધરાવતો ભુસુંડક, તે કલ્પલતાના નિવાસસ્થાને, શાંત મનથી, માન્ય અને પોતાની ધ્યાનસ્થિતીમાં સ્થિર રહ્યો.
જીવત્ય્ અદ્યાપિ મતિમાંસ્ તસ્મિન્ન્ એવ લતાદલે । તત્રૈવ સંસ્થિતો મેરોસ્ તથૈવ કનકદ્રુમે
આજે પણ એ જ્ઞાની એ જ વેલની પાંદડી પર જીવતો છે, અને મેરુ પરના સુવર્ણ વૃક્ષ પર એ જ જગ્યાએ સ્થિર છે.
યાતે કૃતયુગસ્યાદૌ પુરા વર્ષશતદ્વયે । સઙ્ગતો ઽહં ભુસુણ્ડેન મેરૌ શૃઙ્ગદ્રુમે ઽભવમ્
કૃતયુગની શરૂઆતમાં, બે સો વર્ષ વીતી ગયા પછી, હું મેરુ પરના શિખર વૃક્ષ પાસે ભુસુંડ સાથે મળ્યો હતો.
અદ્ય રામ કૃતે ક્ષીણે ત્રેતા સમ્પરિવર્તતે । મધ્યે ત્રેતાયુગસ્યાસ્ય જાતસ્ ત્વં રિપુસૂદન
હવે, રામ, કૃતયુગ પૂરૂં થયું છે અને ત્રેતાયુગ શરૂ થયું છે; આ ત્રેતાયુગના મધ્યમાં, તું જન્મ્યો છે, દુશ્મનોના વિનાશક.
પુનર્ અદ્યાષ્ટમં વર્ષં તત્રૈવોપરિ ભૂભૃતઃ । મિલિતો ઽભૂદ્ ભુસુણ્ડો ઽસૌ તથૈવાજરરૂપવાન્
આજે ફરીથી, આઠમા વર્ષમાં, એ જ પર્વતના શિખર પર, ભુસુંડ એ જ અજૂન રૂપમાં મારી સાથે મળ્યો છે.
ઇતીદં કથિતં ચિત્રં ભુસુણ્ડોદન્તમ્ ઉત્તમમ્ । શ્રુત્વા વિચાર્ય ચૈવાન્તર્ યદ્ યુક્તં તત્ સમાચર
આ રીતે ભસુણ્ડાનું આ અદ્ભુત અને ઉત્તમ વર્ણન કહેવામાં આવ્યું છે. આ સાંભળી અને વિચારીને, જે યોગ્ય લાગે તે પ્રમાણે વર્તવું.
ઇતિ સુમુનિભુસુણ્ડસઙ્કથાં યો વિમલમતિઃ પ્રવિચારયિષ્યતીહ । ભવભયબહલાં કુસંસૃતિં સ પ્રસભમ્ અસત્સરિતં તરિષ્યતીતિ
જે કોઈ નિર્મળ બુદ્ધિથી અહીં મહાન ઋષિ ભસુણ્ડાની વાતને વિચારશે, તે ગાઢ અને ભયાનક સંસાર રૂપી ખોટી નદીમાંથી દ્રઢતાપૂર્વક પાર ઉતરી જશે.
એવં ભુસુણ્ડવૃત્તાન્તઃ કથિતસ્ તે મયાનઘ । અનયા પ્રજ્ઞયા તીર્ણો ભુસુણ્ડો મોહસઙ્કટાત્
હે નિર્દોષ, મેં તને ભસુણ્ડાની કથા કહી. આ જ્ઞાનથી ભસુણ્ડાએ મોહના સંકટમાંથી મુક્તિ પામી હતી.
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય સ્વપ્રાણાભ્યાસપૂર્વિકામ્ । ભુસુણ્ડવન્ મહાબાહો ભવ તીર્ણભવાર્ણવઃ
આ દૃષ્ટિને, સ્વ-અન્વેષણના અભ્યાસ સાથે અપનાવી, હે મહાબાહુ, તું પણ ભસુણ્ડા જેવો બની, સંસારના મહાસાગરને પાર કરી લે.
યથા જ્ઞાનેન યોગેન સન્તતાભ્યાસજન્મના । ભુસુણ્ડો ઽવાપ્તવાન્ પ્રાપ્યં તથા સાધય તત્ પદમ્
જેમ ભુસુંડએ જ્ઞાન, યોગ અને સતત અભ્યાસથી પ્રાપ્ત કરવાનું પ્રાપ્ત કર્યું, તેમ તું પણ એ અવસ્થાને મેળવવા માટે પ્રયત્ન કર.
અસક્તબુદ્ધયસ્ સન્તો ભુસુણ્ડવદ્ અવસ્થિતિમ્ । પ્રાપ્નુવન્તિ પરે તત્ત્વે પ્રાણાપાનાવલોકિનઃ
જેઓની બુદ્ધિ આસક્તિથી મુક્ત છે અને જે શ્વાસ-પ્રશ્વાસનું નિરીક્ષણ કરે છે, એવા વિવેકી લોકો ભુસુંડ જેવી પરમ તત્ત્વમાં સ્થિર અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે.
એતા વિચિત્રા ભવતા શ્રુતા વિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ । ઇદાનીં ધિયમ્ આલમ્બ્ય યથેચ્છસિ તથા કુરુ
તમે વિવિધ જ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણો સાંભળ્યા છે; હવે તમારી સમજ પર આધાર રાખીને, તમારી ઈચ્છા મુજબ વર્તો.
ભગવન્ ભવતા ભૂમિભાસ્વતા જ્ઞાનરશ્મિભિઃ । હાર્દમ્ ઉદ્દામદૌરાત્મ્યં પ્રમૃષ્ટમ્ અખિલં તમઃ
હે ભગવન, તમારી ધરતી પરની તેજસ્વિતા અને જ્ઞાનના કિરણોથી, હૃદયની અંદરની બધી જ પ્રબળ દુર્ગુણોની અંધકાર પૂર્ણ રીતે દૂર થઈ ગઈ છે.
પ્રબુદ્ધાસ્ સ્મઃ પ્રહૃષ્ટાસ્ સ્મઃ પ્રવિષ્ટાસ્ સ્મસ્ સ્વમ્ આસ્પદમ્ । સ્થિતાસ્ સ્મો જ્ઞાતવિજ્ઞેયા ભવન્તો હ્ય્ અપરા ઇવ
અમે જાગૃત થયા છીએ, આનંદિત થયા છીએ, અને આપણા પોતાના સ્થાને પ્રવેશ્યા છીએ. હવે અમે સ્થિર છીએ, જાણવાનું હતું તે જાણ્યું છે—હવે તો અમે બીજા લોકો જેવા જ લાગીએ છીએ.
અહો ભુસુણ્ડચરિતં પરં વિસ્મયકારકમ્ । ભગવન્ ભવતા પ્રોક્તમ્ ઉત્તમાર્થાવબોધદમ્
અરે, ભુષુંડાની કથા તો ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. ભગવાન, આપના વચનોથી એ શ્રેષ્ઠ અર્થની સમજ આપતી છે.
ભુસુણ્ડચરિતે બ્રહ્મન્ન્ એતસ્મિન્ યત્ ત્વયા વિભો । તચ્ છરીરગૃહં પ્રોક્તં માંસચર્માસ્થિનિર્મિતમ્
બ્રહ્મન, ભુષુંડાની આ કથામાં, આપ જે શરીરનું ઘર કહ્યુ છે, તે તો માંસ, ચામડી અને હાડકાંથી બનેલું છે એવું જણાવાયું છે.
તત્ કેન નામ રચિતં કુતો વા તત્ સમુત્થિતમ્ । કથં વા સ્થિતિમ્ આયાતં કો વા તત્રાવતિષ્ઠતે
તો એ ઘર કોણે બનાવ્યું? એ ક્યાંથી ઊભું થયું? એ કેવી રીતે ટકી રહ્યું છે અને ત્યાં કોણ રહે છે?