પુર્યષ્ટકકલત્રેણ તન્માત્રસ્વજનેન ચ । અહઙ્કારગૃહસ્થેન સર્વતઃ પરિપાલિતમ્
આ ઘર ચારેય બાજુથી અષ્ટપુરરૂપી પત્ની, તન્માત્રરૂપી સગાં અને અહંકારરૂપી ગૃહસ્થ વડે સુરક્ષિત છે.
અન્તસ્સુષિરસત્કર્ણશષ્કુલીચન્દ્રશાલિકમ્ । શિરોરુહાચ્છાદનવદ્ વિપુલાક્ષગવાક્ષકમ્
આ ઘરનાં અંદર ખોખલા ભાગો છે, કાન વણાટની ટોપલી જેવા છે, તાળું ચાંદની આકારનું છે, ઉપર વાળથી ઢંકાયેલું છે અને વિશાળ આંખો બારી જેવી છે.
આસ્યપ્રધાનસદ્દ્વારં ભુજપાર્શ્વોપમન્દિરં । દન્તાલિકેતકસ્રગ્ભિર્ ભૂષિતદ્વારકોટરં
મોઢું એ મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે, હાથો એ બાજુના ઓટલા છે; તેના દ્વારને દાંત અને હોઠની વણાયેલ હારોથી શોભાવવામાં આવ્યા છે.
અનારતરટદ્રૂપરસનાદ્વારપાલકમ્ । અઙ્ગુલીલોકવલિતપાદાલિન્દકૃતસ્થિતિ
હંમેશા હલનચલન કરતી અને સ્વાદ લેતી જીભ એ દ્વારપાળ તરીકે ઊભી છે; અંગુળીઓ દ્વારની આસપાસ વળીને, પગના અંગુઠા એ થરથરતા રક્ષક બનીને ઊભા છે.
રક્તમાંસરસાદિગ્ધસ્નાયુસન્તતિવેષ્ટિતમ્ । સ્થૂલાસ્થિકાષ્ઠસદ્બન્ધં સુકુડ્યં સુપ્રમાર્જિતમ્
આ શરીર લાલ માંસ અને લોહીથી ઢંકાયેલું છે, સ્નાયુઓથી મજબૂત રીતે બંધાયેલું છે, જાડા હાડકાંઓના મજબૂત બંધથી બનેલું છે, સારી રીતે પલસ્તર કરેલું અને સ્વચ્છ રાખવામાં આવ્યું છે.
ઈદૃશસ્યાસ્ય દેહસ્ય ગેહસ્ય મુનિનાયક । સુષિરે કોમલે મધ્યે પાર્શુકાભિત્તિમાલિતે
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આવા આ શરીરરૂપ ઘરનાં સુસજ્જ, નરમ અને ખાલી મધ્યમાં, પાંજરની ભીંતોથી ઘેરાયેલ, કંઈક વિશેષ રહેલું છે.
પદ્મયુગ્મમયં યન્ત્રમ્ અસ્થિમાંસમયં મૃદુ । ઊર્ધ્વાધોનાલમ્ અન્યોઽન્યમિલત્કોશં લસદ્દલમ્
હાડકાં અને માંસથી બનેલું, કમળના જોડી જેવા નરમ અવયવોથી બનેલું એક યંત્ર છે, જેમાં ઉપર અને નીચેના ડાંડા છે, એકબીજાને આવરી લેતા આવરણ છે અને તેની પાંદડીઓ હળવે હલનચલન કરે છે.
સતતસ્પન્દરૂપેણ સકલાકાશચારિણા । તસ્ય યન્ત્રસ્ય પત્ત્રાણિ મૃદૂન્ય્ આત્તાનિ વાયુના
એ યંત્રની નરમ પાંદડીઓ સતત ધબકારા સાથે, આખા આકાશમાં ફરતા વાયુથી હલનચલન પામે છે.
લસત્સુ તેષુ પત્ત્રેષુ સ મરુત્ પરિવર્ધતે । વાતાહતલતાપત્ત્રજાલે બહિર્ ઇવાભિતઃ
જ્યારે એ પાંદડીઓ લહેરાય છે, ત્યારે અંદરના વાયુનું બળ વધે છે, જેમ બહાર પવનથી પાંદડીઓનું ઝુંડ ધ્રુજી ઉઠે છે તેમ.
વૃદ્ધિં ગતો ઽસૌ પવનઃ કૃત્વાત્માનમ્ અનેકધા । ઊર્ધ્વાધો દિક્ષુ ચાન્યાસુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રસરત્ય્ અથ
પછી એ વાયુ વધુ બળવાન બનીને, પોતાને અનેક રીતે વહેંચી, ઉપર, નીચે અને દેહના બીજા ભાગોમાં વ્યાપી જાય છે.
પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈસ્ તતસ્ સ હૃદયાનિલઃ । સઙ્કેતૈઃ પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્ વિચિત્રાચારચેષ્ટિતઃ
પછી, હૃદયમાં રહેલો એ વાયુ, જેનાં વિવિધ હલનચલન અને સંકેતોને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે, તેને પ્રાણ, અપાન, સમાન વગેરે નામે ઓળખવામાં આવે છે.
હૃત્પદ્મયન્ત્રકુહરાત્ સમસ્તાઃ પ્રાણશક્તયઃ । ઊર્ધ્વાધઃ પ્રસૃતા દેહે ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવાંશવઃ
હૃદયકમળના યંત્ર જેવા ખોખાથી, સર્વ પ્રાણશક્તિઓ શરીરમાં ઉપર અને નીચે ચંદ્રમાની કિરણો જેમ પ્રસરે છે.
યાન્ત્ય્ આયાન્તિ વિવલ્ગન્તિ હરન્તિ વિહરન્તિ ચ । ઉત્પતન્તિ પતન્ત્ય્ આશુ તા એતાઃ પ્રાણશક્તયઃ
આ પ્રાણશક્તિઓ જાય છે, આવે છે, ઉછળી પડે છે, લઈ જાય છે, ફરતી રહે છે, ઝડપથી ઊંચે ઉડે છે અને નીચે પડે છે—એમ એમ તેમનાં વિવિધ કામકાજ છે.
સ એષ હૃત્પદ્મગતઃ પ્રાણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ । અસ્ય કાચિન્ મુને શક્તિઃ પ્રસ્પન્દયતિ લોચને
હૃદયકમળમાં રહેલો આ પ્રાણ જ્ઞાની લોકો દ્વારા 'પ્રાણ' કહેવાય છે; હે મુનિ, એની કોઈ એક શક્તિ આંખોને ઝબકાવા માટે ચલાવે છે.
કાચિત્ સ્પર્શમ્ ઉપાદત્તે કાચિદ્ વહતિ નાસયા । કાચિદ્ અન્નં જરયતિ કાચિદ્ વક્તિ વચાંસિ ચ
કોઈ સ્પર્શ ગ્રહણ કરે છે, કોઈ સુગંધ નાક સુધી પહોંચાડે છે, કોઈ ખોરાક પચાવે છે અને કોઈ બોલી બોલે છે.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન સર્વમ્ એવ શરીરકે । કરોતિ ભગવાન્ વાયુર્ યન્ત્રેહામ્ ઇવ યાન્ત્રિકઃ
આથી વધુ શું કહીએ? શરીરમાં બધું ભગવાન વાયુ જ કરે છે, જેમ યંત્રમાં યંત્રચાલક બધું ચલાવે છે.
તત્રોર્ધ્વાધો દ્વિસઙ્કેતૌ પ્રસૃતાવ્ અનિલૌ મુને । પ્રાણાપાનાવ્ ઇતિ ખ્યાતૌ પ્રકટૌ તૌ વરાનિલૌ
હે મુનિ, ત્યાં ઉપર અને નીચે ચાલતા બે મુખ્ય વાયુઓ, પ્રાણ અને અપાન, સ્પષ્ટ રીતે જાણીતા છે.
તયોર્ અનુસરન્ નિત્યં મુને ગતિમ્ અહં સ્થિતઃ । શીતોષ્ણવપુષોર્ નિત્યં નિત્યમ્ અમ્બરપાન્થયોઃ
હે મુનિ, હું હંમેશા એ બંનેના માર્ગે ચાલતો રહું છું—શીત અને ઉષ્ણ રૂપે, અને આકાશમાં સતત ફરતો રહું છું.
કલેવરમહાયન્ત્રે વાહયોશ્ શ્રમહીનયોઃ । હૃદાકાશાર્કશશિનોર્ અગ્નીષોમસ્વરૂપયોઃ
શરીર નામના વિશાળ યંત્રમાં બે ઘોડા છે, જે કદી થાકતા નથી. હૃદયના આકાશમાં તેઓ સૂર્ય અને ચંદ્ર જેવા છે, જેમ અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપે રહે છે.
શરીરપુરપાલસ્ય મનસો રથચક્રયોઃ । અહઙ્કારેશ્વરસ્યાસ્ય પ્રશસ્તેષ્ટતુરઙ્ગયોઃ
શરીરરૂપ શહેરના રક્ષક મન માટે, આ બંને તેના રથના ચકરા છે; અને અહંકાર નામના સ્વામી માટે, એ ઉત્તમ અને સુશિક્ષિત ઘોડા છે.
તયોર્ મમાનુસરતઃ પ્રાણાપાનાભિધાનયોઃ । ગતિં શરીરમરુતોર્ આશરીરમ્ અરુદ્ધયોઃ
આ બંને, જેને હું મારા તરીકે અનુસરો છું, પ્રાણ અને અપાન કહેવાય છે. એ શરીરમાં ચાલતા વાયુઓ છે—એક દેખાતો અને એક અદૃશ્ય, બંને અવરોધરહિત રીતે વહે છે.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સદૈવ સમરૂપયોઃ । સુષુપ્તસંસ્થિતસ્યેવ બ્રહ્મન્ ગચ્છન્તિ વાસરાઃ
જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—આ ત્રણેય અવસ્થામાં એ બંને હંમેશા સમાન જ રહે છે; જેમ કે કોઈ સુષુપ્તિમાં સ્થિર હોય, તેમ બ્રહ્મા માટે દિવસો પસાર થઈ જાય છે.
સહસ્રધા નિકૃત્તાઙ્ગાદ્ બિસતન્તુલવાદ્ અપિ । દુર્લક્ષ્યા વિદ્યમાના ચ ગતિસ્ સૂક્ષ્મતરા તયોઃ
જ્યારે શરીર હજાર ટુકડામાં વહેંચાઈ જાય, કમળના દાંડીના તાંતણા જેટલું પાતળું થઈ જાય, ત્યારે પણ તેની ચાલ એટલી સૂક્ષ્મ હોય છે કે દેખાતી નથી, પણ હજી પણ હાજર જ રહે છે.
અવિરતગતયોર્ ગતિં વિદિત્વા હૃદિ મરુતોર્ અનુસૃત્ય ચોદિતાં તામ્ । ન પુનર્ ઇહ હિ જાયતે મહાત્મન્ મુદિતમનાઃ પુરુષઃ પ્રણષ્ટપાશઃ
હૃદયમાં સતત વહેતા વાયુઓની ગતિને ઓળખીને, અને જે તે વાયુઓ દ્વારા ઉદ્દીપિત થાય છે તેને અનુસરીને, મહાન આત્માવાળો માણસ—જેણે બંધનો તોડી નાખ્યા છે અને મનથી આનંદિત છે—એ ફરીથી અહીં જન્મતો નથી.
જાનન્ન્ અપિ મુને સર્વં કિં માં પૃચ્છસિ લીલયા । યથાપૃષ્ટમ્ અહં વચ્મિ તત્રાપિ શૃણુ મે વચઃ
હે મુનિ, તું બધું જાણે છે છતાં મારો પ્રશ્ન મજાકમાં કેમ કરે છે? છતાં, જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું કહું છું—એટલે હવે મારા શબ્દો સાંભળ.
પ્રાણો ઽયમ્ અનિશં બ્રહ્મન્ સ્પન્દશક્તિસ્ સદાગતિઃ । સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે પ્રાણો ઽયમ્ ઉપરિ સ્થિતઃ
હે બ્રાહ્મણ, આ પ્રાણ સતત કંપનની શક્તિ છે, હંમેશા ચાલતો રહે છે; શરીરમાં અંદર અને બહાર, આ પ્રાણ ઉપર સ્થિર છે.
અપાનો ઽપ્ય્ અનિશં બ્રહ્મન્ સ્પન્દશક્તિસ્ સદાગતિઃ । સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે ત્વ્ અપાનો ઽયમ્ અવાક્ સ્થિતઃ
હે બ્રહ્મન, અપાન પણ સતત ગતિશીલ શક્તિ છે, એ હંમેશા પ્રવૃત્ત રહે છે. આ અપાન શરીરમાં ઉપરથી નીચે તરફ સ્થિત છે અને અંદર-બહાર બંને તરફ કામ કરે છે.
જાગ્રતસ્ સ્વપતશ્ ચૈવ પ્રાણાયામો ઽયમ્ ઉત્તમઃ । પ્રવર્તતે યસ્ તજ્જ્ઞસ્ય તં તાવચ્ છ્રેયસે શૃણુ
આ શ્રેષ્ઠ શ્વાસનિયંત્રણ જાગૃત અવસ્થામાં અને ઊંઘમાં બંનેમાં ચાલે છે. હવે એ સાંભળો, જે વિદ્વાનોએ આ અભ્યાસ કર્યો છે અને જેનાથી સર્વોચ્ચ કલ્યાણ મળે છે.
બાહ્યોન્મુખત્વં પ્રાણાનાં યદ્ ધૃદમ્ભોજકોટરાત્ । સ્વૈરમ્ એવાત્તયત્નાનાં તં ધીરા રેચકં વિદુઃ
જ્યારે શ્વાસો હૃદયના કમળ જેવી ગુફામાંથી સહેજ અને પ્રયત્ન વિના બહાર જાય છે, ત્યારે વિદ્વાન તેને રેચક એટલે બહાર કાઢવાનો શ્વાસ કહે છે.
દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તં બાહ્યમ્ આક્રમતાં હૃદઃ । પ્રાણાનામ્ અઙ્ગસંસ્પર્શો યસ્ સ પૂરક ઉચ્યતે
જ્યારે શ્વાસો હૃદયમાંથી બહાર જઈને બાર આંગળ જેટલી દૂર સુધી શરીરના અંગો સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તેને પૂરિક એટલે અંદર ખેંચવાનો શ્વાસ કહે છે.