સમસ્તકલનાતીતં પરાં કોટિમ્ ઉપાશ્રિતમ્ । પદમ્ આસાદયન્ત્વ્ એતત્ કથં સામાન્યબુદ્ધયઃ
જે અવગણનાથી પર છે અને સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચેલું છે, એવું સ્થાન સામાન્ય સમજ ધરાવનારા લોકો કેવી રીતે મેળવી શકે?
આત્મચિન્તાવિલાસિન્યસ્ ત્વ્ અસ્યાસ્ સખ્યો મહામતે । કિઞ્ચિત્ સામ્યમ્ ઉપાયાતા વિદ્યન્તે શશિશીતલાઃ
હે મહાન બુદ્ધિવાન, આત્મવિચારના રમણિય સંગાથીઓમાં કેટલાક એવા છે, જેમણે થોડુંક સમાનપણું પ્રાપ્ત કર્યું છે, અને જે ચાંદની જેવી શીતળ છે.
આત્મચિન્તાસમાનાનાં વિવિધાનાં મુનીશ્વર । આત્મચિન્તાવયસ્યાનાં મધ્યાદ્ એકતમા મયા
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આત્મવિચારના વિવિધ મિત્રોમાંથી, આત્મવિચારના સંગાથીઓમાંથી, મેં એકને પસંદ કર્યો છે.
સર્વદુઃખક્ષયકરી સર્વસૌભાગ્યવર્ધિની । કારણં જીવિતસ્યેયં પ્રાણચિન્તા સમાશ્રિતા
આ પ્રાણવિચાર, જે જીવનનું કારણ છે, તે સર્વ દુઃખનો નાશ કરે છે અને સર્વ શુભતામાં વધારો કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં વિહગં ભુસુણ્ડં પુનર્ અપ્ય્ અહમ્ । જાનન્ન્ અપીદમ્ અવ્યગ્રઃ પૃષ્ટવાન્ ક્રીડયા પુનઃ
આ રીતે કહેનાર ભુશુંડક પંખીને, હું બધું જાણતો હોવા છતાં, ફરીથી શાંતિથી અને રમતમાં પુછ્યું.
સર્વસંશયવિચ્છેદિન્ન્ અત્યન્તચિરજીવિત । યથાર્થં બ્રૂહિ મે સાધો પ્રાણચિન્તા કિમ્ ઉચ્યતે
હે મહાત્મા, બધા સંશયોને દૂર કરનાર અને લાંબું જીવન જીવનાર, કૃપા કરીને સાચું કહો—પ્રાણની ચિંતા એટલે શું?
સર્વવેદાન્તવેત્તાસિ સર્વસંશયનાશકઃ । મામ્ એતત્ પરિહાસાર્થં મુને પૃચ્છસિ વાયસમ્
તમે બધા વેદાંત જાણો છો અને દરેક સંશય દૂર કરો છો; હે મુનિ, શું તમે મને, એક કાગડાને, આ પ્રશ્ન મજાકમાં પૂછો છો?
અથ વા ભવતામ્ એવ ભવદ્ભ્યઃ પરિશિક્ષિતમ્ । પુનઃ પ્રત્યુચ્ચરામીદં કા મે ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા
અથવા, કદાચ તમારો સ્વભાવ જ એવો છે કે તમે તમારા જેવા લોકોને શીખવો છો; તો હું ફરીથી જવાબ આપીશ—મને એમાં શું નુકસાન છે?
ભુસુણ્ડજીવિતકરં ભુસુણ્ડસ્યાત્મલાભદમ્ । શૃણુ પ્રાણસમાધાનં કથ્યમાનમ્ ઇદં મયા
હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમને એ શ્વાસની સ્થિરતા સમજાવું છું, જે ભુસુંડાને જીવન આપે છે અને તેને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખાવાવે છે.
પશ્યેદં ભગવંસ્ તાવદ્ દેહગેહં મનોરમમ્ । ત્રિપ્રધાનમહાસ્થૂણં નવદ્વારસમાવૃતમ્
હે મહાનુભાવ, આ મનમોહક શરીરરૂપી ઘર જુઓ, જેમાં ત્રણ મુખ્ય આધારસ્તંભો છે અને નવ દરવાજા વડે તે બધે બંધાયેલું છે.
પુર્યષ્ટકકલત્રેણ તન્માત્રસ્વજનેન ચ । અહઙ્કારગૃહસ્થેન સર્વતઃ પરિપાલિતમ્
આ ઘર ચારેય બાજુથી અષ્ટપુરરૂપી પત્ની, તન્માત્રરૂપી સગાં અને અહંકારરૂપી ગૃહસ્થ વડે સુરક્ષિત છે.
અન્તસ્સુષિરસત્કર્ણશષ્કુલીચન્દ્રશાલિકમ્ । શિરોરુહાચ્છાદનવદ્ વિપુલાક્ષગવાક્ષકમ્
આ ઘરનાં અંદર ખોખલા ભાગો છે, કાન વણાટની ટોપલી જેવા છે, તાળું ચાંદની આકારનું છે, ઉપર વાળથી ઢંકાયેલું છે અને વિશાળ આંખો બારી જેવી છે.
આસ્યપ્રધાનસદ્દ્વારં ભુજપાર્શ્વોપમન્દિરં । દન્તાલિકેતકસ્રગ્ભિર્ ભૂષિતદ્વારકોટરં
મોઢું એ મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર છે, હાથો એ બાજુના ઓટલા છે; તેના દ્વારને દાંત અને હોઠની વણાયેલ હારોથી શોભાવવામાં આવ્યા છે.
અનારતરટદ્રૂપરસનાદ્વારપાલકમ્ । અઙ્ગુલીલોકવલિતપાદાલિન્દકૃતસ્થિતિ
હંમેશા હલનચલન કરતી અને સ્વાદ લેતી જીભ એ દ્વારપાળ તરીકે ઊભી છે; અંગુળીઓ દ્વારની આસપાસ વળીને, પગના અંગુઠા એ થરથરતા રક્ષક બનીને ઊભા છે.
રક્તમાંસરસાદિગ્ધસ્નાયુસન્તતિવેષ્ટિતમ્ । સ્થૂલાસ્થિકાષ્ઠસદ્બન્ધં સુકુડ્યં સુપ્રમાર્જિતમ્
આ શરીર લાલ માંસ અને લોહીથી ઢંકાયેલું છે, સ્નાયુઓથી મજબૂત રીતે બંધાયેલું છે, જાડા હાડકાંઓના મજબૂત બંધથી બનેલું છે, સારી રીતે પલસ્તર કરેલું અને સ્વચ્છ રાખવામાં આવ્યું છે.
ઈદૃશસ્યાસ્ય દેહસ્ય ગેહસ્ય મુનિનાયક । સુષિરે કોમલે મધ્યે પાર્શુકાભિત્તિમાલિતે
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આવા આ શરીરરૂપ ઘરનાં સુસજ્જ, નરમ અને ખાલી મધ્યમાં, પાંજરની ભીંતોથી ઘેરાયેલ, કંઈક વિશેષ રહેલું છે.
પદ્મયુગ્મમયં યન્ત્રમ્ અસ્થિમાંસમયં મૃદુ । ઊર્ધ્વાધોનાલમ્ અન્યોઽન્યમિલત્કોશં લસદ્દલમ્
હાડકાં અને માંસથી બનેલું, કમળના જોડી જેવા નરમ અવયવોથી બનેલું એક યંત્ર છે, જેમાં ઉપર અને નીચેના ડાંડા છે, એકબીજાને આવરી લેતા આવરણ છે અને તેની પાંદડીઓ હળવે હલનચલન કરે છે.
સતતસ્પન્દરૂપેણ સકલાકાશચારિણા । તસ્ય યન્ત્રસ્ય પત્ત્રાણિ મૃદૂન્ય્ આત્તાનિ વાયુના
એ યંત્રની નરમ પાંદડીઓ સતત ધબકારા સાથે, આખા આકાશમાં ફરતા વાયુથી હલનચલન પામે છે.
લસત્સુ તેષુ પત્ત્રેષુ સ મરુત્ પરિવર્ધતે । વાતાહતલતાપત્ત્રજાલે બહિર્ ઇવાભિતઃ
જ્યારે એ પાંદડીઓ લહેરાય છે, ત્યારે અંદરના વાયુનું બળ વધે છે, જેમ બહાર પવનથી પાંદડીઓનું ઝુંડ ધ્રુજી ઉઠે છે તેમ.
વૃદ્ધિં ગતો ઽસૌ પવનઃ કૃત્વાત્માનમ્ અનેકધા । ઊર્ધ્વાધો દિક્ષુ ચાન્યાસુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રસરત્ય્ અથ
પછી એ વાયુ વધુ બળવાન બનીને, પોતાને અનેક રીતે વહેંચી, ઉપર, નીચે અને દેહના બીજા ભાગોમાં વ્યાપી જાય છે.
પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈસ્ તતસ્ સ હૃદયાનિલઃ । સઙ્કેતૈઃ પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્ વિચિત્રાચારચેષ્ટિતઃ
પછી, હૃદયમાં રહેલો એ વાયુ, જેનાં વિવિધ હલનચલન અને સંકેતોને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે, તેને પ્રાણ, અપાન, સમાન વગેરે નામે ઓળખવામાં આવે છે.
હૃત્પદ્મયન્ત્રકુહરાત્ સમસ્તાઃ પ્રાણશક્તયઃ । ઊર્ધ્વાધઃ પ્રસૃતા દેહે ચન્દ્રબિમ્બાદ્ ઇવાંશવઃ
હૃદયકમળના યંત્ર જેવા ખોખાથી, સર્વ પ્રાણશક્તિઓ શરીરમાં ઉપર અને નીચે ચંદ્રમાની કિરણો જેમ પ્રસરે છે.
યાન્ત્ય્ આયાન્તિ વિવલ્ગન્તિ હરન્તિ વિહરન્તિ ચ । ઉત્પતન્તિ પતન્ત્ય્ આશુ તા એતાઃ પ્રાણશક્તયઃ
આ પ્રાણશક્તિઓ જાય છે, આવે છે, ઉછળી પડે છે, લઈ જાય છે, ફરતી રહે છે, ઝડપથી ઊંચે ઉડે છે અને નીચે પડે છે—એમ એમ તેમનાં વિવિધ કામકાજ છે.
સ એષ હૃત્પદ્મગતઃ પ્રાણ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ । અસ્ય કાચિન્ મુને શક્તિઃ પ્રસ્પન્દયતિ લોચને
હૃદયકમળમાં રહેલો આ પ્રાણ જ્ઞાની લોકો દ્વારા 'પ્રાણ' કહેવાય છે; હે મુનિ, એની કોઈ એક શક્તિ આંખોને ઝબકાવા માટે ચલાવે છે.
કાચિત્ સ્પર્શમ્ ઉપાદત્તે કાચિદ્ વહતિ નાસયા । કાચિદ્ અન્નં જરયતિ કાચિદ્ વક્તિ વચાંસિ ચ
કોઈ સ્પર્શ ગ્રહણ કરે છે, કોઈ સુગંધ નાક સુધી પહોંચાડે છે, કોઈ ખોરાક પચાવે છે અને કોઈ બોલી બોલે છે.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન સર્વમ્ એવ શરીરકે । કરોતિ ભગવાન્ વાયુર્ યન્ત્રેહામ્ ઇવ યાન્ત્રિકઃ
આથી વધુ શું કહીએ? શરીરમાં બધું ભગવાન વાયુ જ કરે છે, જેમ યંત્રમાં યંત્રચાલક બધું ચલાવે છે.
તત્રોર્ધ્વાધો દ્વિસઙ્કેતૌ પ્રસૃતાવ્ અનિલૌ મુને । પ્રાણાપાનાવ્ ઇતિ ખ્યાતૌ પ્રકટૌ તૌ વરાનિલૌ
હે મુનિ, ત્યાં ઉપર અને નીચે ચાલતા બે મુખ્ય વાયુઓ, પ્રાણ અને અપાન, સ્પષ્ટ રીતે જાણીતા છે.
તયોર્ અનુસરન્ નિત્યં મુને ગતિમ્ અહં સ્થિતઃ । શીતોષ્ણવપુષોર્ નિત્યં નિત્યમ્ અમ્બરપાન્થયોઃ
હે મુનિ, હું હંમેશા એ બંનેના માર્ગે ચાલતો રહું છું—શીત અને ઉષ્ણ રૂપે, અને આકાશમાં સતત ફરતો રહું છું.
કલેવરમહાયન્ત્રે વાહયોશ્ શ્રમહીનયોઃ । હૃદાકાશાર્કશશિનોર્ અગ્નીષોમસ્વરૂપયોઃ
શરીર નામના વિશાળ યંત્રમાં બે ઘોડા છે, જે કદી થાકતા નથી. હૃદયના આકાશમાં તેઓ સૂર્ય અને ચંદ્ર જેવા છે, જેમ અગ્નિ અને સોમના સ્વરૂપે રહે છે.
શરીરપુરપાલસ્ય મનસો રથચક્રયોઃ । અહઙ્કારેશ્વરસ્યાસ્ય પ્રશસ્તેષ્ટતુરઙ્ગયોઃ
શરીરરૂપ શહેરના રક્ષક મન માટે, આ બંને તેના રથના ચકરા છે; અને અહંકાર નામના સ્વામી માટે, એ ઉત્તમ અને સુશિક્ષિત ઘોડા છે.