ભયાદ્ અન્તર્હિતાશેષવૈમાનિકનભશ્ચરામ્ । દ્યાં નિરૃક્ષનિશેશાર્કાં સંસ્મરામિ તમોમયીમ્
હું એ આકાશને યાદ કરું છું, જ્યાં બધાં દેવો અને આકાશમાં રહેતા જીવ ભયથી લુપ્ત થઈ ગયા હતા, અને આખું આકાશ અંધકારથી ભરેલું હતું, જ્યાં સૂર્ય પણ દેખાતો ન હતો.
અનગસ્ત્યામ્ અગસ્ત્યાશામ્ એકપર્વતતાં ગતાં । મત્તે વિન્ધ્યમહાશૈલે સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જ્યારે દક્ષિણ પ્રદેશમાં માત્ર એક જ પર્વત બચ્યો હતો, અને વિંધ્યાચલ મહાપર્વત મસ્ત થઈ ગયો હતો.
એતાંશ્ ચાન્યાંશ્ ચ વૃત્તાન્તાન્ સંસ્મરામિ બહૂન્ અપિ । કિં તેન બહુનોક્તેન સારં સઙ્ક્ષેપતશ્ શૃણુ
હું આ અને ઘણી બીજી ઘટનાઓ યાદ કરું છું, પણ એટલું બધું કહેવાનો શું અર્થ છે? તું સંક્ષિપ્તમાં તેનો સાર સાંભળ.
અસઙ્ખ્યાતાન્ મનૂન્ બ્રહ્મન્ સ્મરામિ શતશો ગતાન્ । સર્ગાન્ આરમ્ભબહુલાંશ્ ચતુર્યુગશતાનિ ચ
હે બ્રાહ્મણ, હું અનગણિત મનુઓને, અનેક સર્જનોને અને ચારે યુગના સૈંકડો ચક્રોને યાદ કરું છું, જે બધાં પસાર થઈ ગયા છે.
એકદેવમયં શુદ્ધં પુરુષાસુરવર્જિતમ્ । અલોકત્રિતયં ચૈકસ્વર્ગં સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એક એવો સર્જન યાદ કરું છું જેમાં માત્ર એક દેવ હતો, શુદ્ધ હતો, ત્યાં મનુષ્ય કે દાનવ નહોતાં, ત્રણ લોક કે સ્વર્ગ નહોતાં—માત્ર એક સ્વર્ગ હતો.
સુરાપબ્રાહ્મણં મત્તં નિષિદ્ધસુરશૂદ્રકમ્ । બહુનાથસતીકં ચ કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવું સર્જન પણ યાદ કરું છું જેમાં બ્રાહ્મણો દારૂ પીતા હતા, મસ્ત રહેતા હતા, જ્યાં નિષિદ્ધ દેવો અને શૂદ્રો હતા, અને ઘણી પતિ-પત્નીઓ હતાં.
વૃક્ષનીરન્ધ્રભૂલોકમ્ અકલ્પિતમહાર્ણવમ્ । સ્વર્ગસઞ્જાતપુરુષં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જ્યાં ધરતી વૃક્ષની અંદર જેવી ખોખલી હતી, જ્યાં વિશાળ સમુદ્ર નહોતો અને જ્યાં લોકો સ્વર્ગમાં જન્મતા હતા.
અપર્વતમ્ અભૂમિં ચ વ્યોમસ્થામરમાનવમ્ । અચન્દ્રાર્કપ્રકાશાઢ્યં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જેમાં કોઈ પર્વતો કે જમીન નહોતી, દેવો અને મનુષ્યો આકાશમાં રહેતા હતા અને જ્યાં પ્રકાશ ચાંદો કે સૂર્યમાંથી નહોતો, પણ બીજું જ પ્રકાશ છવાયેલું હતું.
અનિન્દ્રમ્ અમહીપાલમ્ અમધ્યસ્થાધમોત્તમમ્ । સમસર્વકકુબ્ભૂતં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જેમાં ન ઇન્દ્ર હતો, ન રાજા હતા, ન મધ્યમ, નીચા કે ઊંચા એવો કોઈ ભેદ હતો; બધું સરખું અને દરેક દિશા સમાન હતી.
સર્ગપ્રારમ્ભકલનાવિભાગે ભુવનત્રયે । દેવાસુરવિનિર્માણં દ્વીપાબ્ધિવલયોદયઃ
સૃષ્ટિના આરંભે, ત્રણેય લોકના વિભાજનમાં, દેવો અને અસુરોનું સર્જન થયું અને દ્વીપો તથા સમુદ્રો ઊભા થયા.
કુલપર્વતસંસ્થાનં જમ્બુદ્વીપે પૃથક્સ્થિતિમ્ । વર્ણધર્મધિયં સૃષ્ટિવિભાગં મણ્ડલાવલેઃ
કુલ પરવતોની રચના, જંબુદ્વીપની અલગ ઓળખ, જાતિ અને ધર્મોની વહેંચણી, અને જગતના વિવિધ પ્રદેશોની રચના.
ઋક્ષચક્રકસંસ્થાનં ધ્રુવનિર્માણમ્ એવ ચ । જન્મેન્દુભાસ્કરાદીનામ્ ઇન્દ્રોપેન્દ્રવ્યવસ્થિતિઃ
તારાઓના વર્તુળોની રચના, ધ્રુવતારાની સ્થાપના, ચંદ્ર, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓનો જન્મ, તથા ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્રની નિશ્ચિત જગ્યા.
હિરણ્યાક્ષાપહરણં વરાહોદ્ધરણં ક્ષિતેઃ । કલ્પનં પાર્થિવાનાં ચ વેદાનયનમ્ એવ ચ
હિરણ્યાક્ષનું ચોરી કરવું, વરાહે પૃથ્વી ઉઠાવવી, પૃથ્વી પર જીવોની ઉત્પત્તિ, અને વેદોનું પ્રગટાવવું.
મન્દરોદ્ધૂનનં ચાબ્ધેર્ અમૃતાર્થે ચ મન્થનમ્ । અજાતપક્ષો ગરુડસ્ સાગરાણાં ચ સમ્ભવઃ
અમૃત માટે મન્દર પર્વતથી સાગરનું મથન, પાંખો વિના જન્મેલો યુવાન ગરુડ, અને સાગરોની ઉત્પત્તિ.
ઇત્યાદિકા યાસ્ સ્મૃતયસ્ સ્વલ્પાતીતમનુક્રમાઃ । બાલૈર્ અપિ હિ તાસ્ તાત સ્મર્યન્તે તાસુ કિં ગ્રહઃ
આવી ઘણી વાર્તાઓ, જેનું ક્રમ બહુ ઓછું હોય છે, એ તો બાળક પણ યાદ રાખી શકે છે, પ્રિય; તો પછી એમાં શું ખાસ સમજવું છે?
ગરુડવાહનમ્ અગરુડવાહનં સિતવિવાહનમ્ અસિતવિવાહનમ્ । સુવૃષવાહનમ્ અસુવૃષવાહનં કલિતવાન્ અહમ્ અકલિતજીવિતઃ
ક્યારેક ગરુડ પર સવાર, ક્યારેક વગર ગરુડના; ક્યારેક ધોળા જીવનસાથી, ક્યારેક કાળા જીવનસાથી; ક્યારેક શુભ વાછ પર સવાર, ક્યારેક અશુભ વાછ પર; એમ હું ક્યારેક જીવતો માન્યો અને ક્યારેક જીવતો નથી એમ માન્યો.
તતો જગતિ જાતેષુ ભગવન્ યુષ્મદાદિષુ । ભરદ્વાજપુલસ્ત્યાત્રિનારદેન્દ્રમરીચિષુ
પછી, જગતમાં જ્યારે જીવો પ્રગટ્યા, ત્યારે, ભગવાન, આપ અને અન્ય ભરદ્વાજ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, નારદ, ઇન્દ્ર અને મરીચિમાં—
પુલહોદ્દાલકાદ્યેષુ ક્રતુભૃગ્વઙ્ગિરસ્સુ ચ । સનત્કુમારભૃઙ્ગીશસ્કન્દેભવદનાદિષુ
પુલહ, ઉદ્દાલક અને બીજા, તેમજ ક્રતુ, ભૃગુ, અંગિરા અને વધુમાં, તેમજ સનત્કુમાર, ભૃંગીશ, સ્કંદ, ભવ અને અન્યોમાં—
ગૌરીસરસ્વતીલક્ષ્મીગાયત્ર્યાદ્યાસુ ભૂરિષુ । મેરુમન્દરકૈલાસહિમવદ્દર્દુરાદિષુ
ગૌરી, સરસ્વતી, લક્ષ્મી, ગાયત્રી અને એવી અનેક દેવીમાં; તેમજ મેરુ, મન્દર, કૈલાસ, હિમવંત, દર્ધુર અને આવા અનેક પર્વતોમાં—
હયગ્રીવહિરણ્યાક્ષકાલનેમિબલાદિષુ । હિરણ્યકશિપુક્રાથબડિપ્રહ્લાદકાદિષુ
હયગ્રીવ, હિરણ્યાક્ષ, કાલનેમી, બલિ અને એવા અનેકમાં; તેમજ હિરણ્યકશિપુ, ક્રાથ, બડી, પ્રહલાદ અને તેમના જેવા અન્યમાં—
નિમિન્યઙ્કુપૃથુપ્રોથવૈન્યનાભાગકેલિષુ । નલમાન્ધાતૃસગરદિલીપનહુષાદિષુ
નિમી, યંકુ, પૃથુ, પ્રોથ, વૈન્ય, નાભાગ, કેલિમાં; તેમજ નલ, માંધાતૃ, સગર, દિલીપ, નહુષ અને આવા અન્ય રાજાઓમાં—
આત્રેયવ્યાસવાલ્મીકિવત્સવાત્સ્યાયનાદિષુ । ઉપમન્યુમનીમઙ્કિભગીરથશુકાદિષુ
આત્રેય, વ્યાસ, વાલ્મીકી, વત્સ, વાત્સ્યાયન અને આવા અન્ય મહાનમાં; તેમજ ઉપમન્યુ, મણી, મંકિ, ભગીરથ, શુક અને તેમના જેવા મહાત્માઓમાં—
અલ્પકાતીતકાલેષુ કિઞ્ચિદ્ દૂરેષુ કેષુચિત્ । તથાદ્યતનસર્ગેષુ સ્મરણે ગણનૈવ કા
અલ્પ કે લાંબા સમય પહેલા, થોડાં દૂર આવેલા કઈક સ્થળોએ, કે આજના સર્જનમાં પણ, ગણતરી કે સ્મરણ કરવાનો શું અર્થ છે?
મુને તે બ્રહ્મપુત્રસ્ય જન્માષ્ટમમ્ ઇદં કિલ । સંસ્મરામ્ય્ અષ્ટમે સર્ગે ત્વ્ અસ્મિંસ્ ત્વં મમ સઙ્ગતઃ
મુનિ, તમે બ્રહ્માના પુત્ર છો અને આ તમારો આઠમો જન્મ કહેવાય છે. આ આઠમા સર્જનમાં, તમે મારી સાથે મળ્યા છો, એ હું યાદ રાખું છું.
કદાચિજ્ જાયસે વ્યોમ્નઃ કદાચિજ્ જાયસે જલાત્ । કદાચિજ્ જાયસે શૈલાત્ કદાચિજ્ જાયસે ઽનલાત્
ક્યારેક તમે આકાશમાંથી જન્મો છો, ક્યારેક પાણીમાંથી, ક્યારેક પર્વતમાંથી, તો ક્યારેક અગ્નિમાંથી જન્મો છો.
યાદૃશો યાદૃશાચારો યાદૃક્સંસ્થાનદિગ્ગણઃ । સર્ગો ઽયં તાદૃશાન્ એવ ત્રીન્ સર્ગાન્ સંસ્મરામ્ય્ અહમ્
જેવો વ્યવહાર, જેવું વર્તન, જેવું સ્થાન કે દિશા હોય, એ પ્રમાણે આ સર્જન છે. આવાં ત્રણ સર્જનો હું યાદ કરી શકું છું.
એકરૂપાખિલાચારસન્નિવેશનરામરાન્ । સમકાલાખિલસ્થૈર્યાન્ દશ સર્ગાન્ સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એ દસ સર્જનયુગોની વાત યાદ કરું છું, જ્યાં બધું જ એકસરખું હતું, બધા જીવ અને તેમનાં કામકાજ એક જ રીતે ગોઠવાયેલા હતા અને બધું એક સાથે સ્થિર હતું.
અન્તર્ધાનં ગતા દેવા વારપઞ્ચકમ્ ઉદ્ધૃતાઃ । મુને પઞ્ચસુ સર્ગેષુ કૂર્મા ઇવ પયોનિધેઃ
હે મુનિ, પાંચ સર્જનયુગો સુધી દેવતાઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા, જેમ કાચબા દરિયામાં લપસી જાય છે, એમ તેઓ પાંચ યુગોમાં અદૃશ્ય રહ્યા હતા.
મન્દરાકર્ષણાવેગપર્યાકુલસુરાસુરમ્ । સ્મરામિ દ્વાદશં ચેદમ્ અમૃતામ્ભોધિમન્થનમ્
હું એ બારમું પ્રસંગ યાદ કરું છું, જ્યારે અમૃતના સાગરનું મથન થયું હતું અને મંદર પર્વત ખેંચાતા દેવ અને દાનવો ઉથલપાથલ થઈ ગયા હતા.
સર્વૌષધિરસોપેતાં બલિં ગ્રાહસ્ તટાદ્ ઇવ । વારત્રયં હિરણ્યાક્ષો નીતવાન્ વસુધામ્ અધઃ
ત્રણ યુગો સુધી હિરણ્યાક્ષે ધરતીને એની તમામ ઔષધિઓ અને ધનસંપત્તિ સાથે નીચે લઈ ગયો હતો, જાણે કિનારે પડેલી જમીન ખેંચી લીધી હોય.