દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ । ભસ્મભારભરાપૂર્ણાં સ્મરામીમાં ધરામ્ અધઃ
હું આ ધરતીને યાદ કરું છું, જ્યાં દસ હજાર વર્ષ અને દસ સો વર્ષ સુધી રાખના ઢગલાં ભરાયેલા હતા.
અનુત્પન્નદિનાધીશામ્ અજાતશશિમણ્ડલામ્ । અવિભક્તદિનાલોકાં સંસ્મરામિ ધરામ્ અધઃ
હું એ ધરતીને યાદ કરું છું, જ્યાં દિવસના દેવતાઓ જન્મ્યા નહોતા, ચંદ્રનો ગોળ પણ થયો નહોતો અને દિવસનું પ્રકાશ પણ વહેચાયું નહોતું.
મેરુરત્નતટોદ્દ્યોતૈર્ અર્ધપ્રકટકોટરમ્ । લોકાલોકમ્ ઇવાદ્યાદ્રિં ભુવનં સંસ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એ પ્રાચીન પર્વતને યાદ કરું છું, જે રત્નોથી ઝગમગતા ઢોળાણોથી ચમકતો હતો, તેની ગુફાઓ અડધો ભાગ ખુલ્લો હતો, જાણે દુનિયા અને nonduniya વચ્ચેની સીમા હોય.
પ્રવૃદ્ધાસુરસઙ્ગ્રામે મ્રિયમાણાન્ નરાન્ ઇવ । પલાયમાનાન્ અભિતસ્ સંસ્મરામિ સુરાન્ અહમ્
હું એ દેવતાઓને યાદ કરું છું, જે અસુરો સાથેના મહાસંગ્રામમાં માણસો જેમ મરી રહ્યા હોય એમ દરેક તરફ ભાગી રહ્યા હતા.
ચતુર્યુગાનિ પઞ્ચાશદ્ અસુરૈર્ મત્તકાશિભિઃ । દૈત્યાન્તઃપુરતાં પ્રાપ્તાં સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું એ ધરાને યાદ કરું છું, જે પચાસ ચતુર્યુગ સુધી મસ્ત અને તેજસ્વી અસુરો દ્વારા દૈત્યોના અંતઃપુર જેવી બની રહી હતી.
અત્યન્તાન્તરિતાન્તાન્તસમસ્તાસુરમણ્ડલામ્ । અજદેવત્રયીશેષાં સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જે આખું અસુરોના ટોળાંઓથી અંતર સુધી વ્યાપ્ત હતું અને માત્ર દેવતાઓના ત્રણ વેદ જ બાકી રહ્યા હતા.
ચતુર્યુગાર્ધં ચરમં નીરન્ધ્રાં ઘનપાદપૈઃ । અદૃષ્ટનરનિર્માણાં સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું એ ધરાને યાદ કરું છું, જે અડધા ચતુર્યુગ સુધી ઘન વૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી અને જ્યાં કોઈ માનવ સર્જન દેખાતું નહોતું.
એવં ચતુર્યુગં સાગ્રં નીરન્ધ્રૈર્ અચલૈર્ યુતામ્ । અપ્રવૃત્તજનાચારાં સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું એ ધરાને યાદ કરું છું, જે આખા ચતુર્યુગ સુધી પહાડોથી ભરેલી હતી અને જ્યાં લોકોના વ્યવહારની શરૂઆત પણ થઈ નહોતી.
અજાતષણ્મુખાં મત્તતારકોદ્વાસિતામરામ્ । દૈત્યપક્ષજયોદ્રિક્તાં સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જ્યારે છમુખી દેવતા પેદા થયા ન હતા, અને મસ્ત તારકાસુરે દેવતાઓને હાંકી કાઢ્યા હતા, અને દૈત્યોની પક્ષે જોરદાર વિજય થયો હતો.
ચતુર્યુગાનિ ત્રીણ્ય્ અમ્બુપૂરપ્લુતકકુમ્મુખીમ્ । મેરુદણ્ડાઙ્કિતાં મધ્યે સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું આ ધરતીને યાદ કરું છું, જે ત્રણ ચતુર્યુગ સુધી પાણીથી છલછલ ભરાઈ ગઈ હતી અને વચ્ચે મેરુ પર્વતનો ખંભો દેખાતો હતો.
ભયાદ્ અન્તર્હિતાશેષવૈમાનિકનભશ્ચરામ્ । દ્યાં નિરૃક્ષનિશેશાર્કાં સંસ્મરામિ તમોમયીમ્
હું એ આકાશને યાદ કરું છું, જ્યાં બધાં દેવો અને આકાશમાં રહેતા જીવ ભયથી લુપ્ત થઈ ગયા હતા, અને આખું આકાશ અંધકારથી ભરેલું હતું, જ્યાં સૂર્ય પણ દેખાતો ન હતો.
અનગસ્ત્યામ્ અગસ્ત્યાશામ્ એકપર્વતતાં ગતાં । મત્તે વિન્ધ્યમહાશૈલે સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જ્યારે દક્ષિણ પ્રદેશમાં માત્ર એક જ પર્વત બચ્યો હતો, અને વિંધ્યાચલ મહાપર્વત મસ્ત થઈ ગયો હતો.
એતાંશ્ ચાન્યાંશ્ ચ વૃત્તાન્તાન્ સંસ્મરામિ બહૂન્ અપિ । કિં તેન બહુનોક્તેન સારં સઙ્ક્ષેપતશ્ શૃણુ
હું આ અને ઘણી બીજી ઘટનાઓ યાદ કરું છું, પણ એટલું બધું કહેવાનો શું અર્થ છે? તું સંક્ષિપ્તમાં તેનો સાર સાંભળ.
અસઙ્ખ્યાતાન્ મનૂન્ બ્રહ્મન્ સ્મરામિ શતશો ગતાન્ । સર્ગાન્ આરમ્ભબહુલાંશ્ ચતુર્યુગશતાનિ ચ
હે બ્રાહ્મણ, હું અનગણિત મનુઓને, અનેક સર્જનોને અને ચારે યુગના સૈંકડો ચક્રોને યાદ કરું છું, જે બધાં પસાર થઈ ગયા છે.
એકદેવમયં શુદ્ધં પુરુષાસુરવર્જિતમ્ । અલોકત્રિતયં ચૈકસ્વર્ગં સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એક એવો સર્જન યાદ કરું છું જેમાં માત્ર એક દેવ હતો, શુદ્ધ હતો, ત્યાં મનુષ્ય કે દાનવ નહોતાં, ત્રણ લોક કે સ્વર્ગ નહોતાં—માત્ર એક સ્વર્ગ હતો.
સુરાપબ્રાહ્મણં મત્તં નિષિદ્ધસુરશૂદ્રકમ્ । બહુનાથસતીકં ચ કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવું સર્જન પણ યાદ કરું છું જેમાં બ્રાહ્મણો દારૂ પીતા હતા, મસ્ત રહેતા હતા, જ્યાં નિષિદ્ધ દેવો અને શૂદ્રો હતા, અને ઘણી પતિ-પત્નીઓ હતાં.
વૃક્ષનીરન્ધ્રભૂલોકમ્ અકલ્પિતમહાર્ણવમ્ । સ્વર્ગસઞ્જાતપુરુષં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જ્યાં ધરતી વૃક્ષની અંદર જેવી ખોખલી હતી, જ્યાં વિશાળ સમુદ્ર નહોતો અને જ્યાં લોકો સ્વર્ગમાં જન્મતા હતા.
અપર્વતમ્ અભૂમિં ચ વ્યોમસ્થામરમાનવમ્ । અચન્દ્રાર્કપ્રકાશાઢ્યં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જેમાં કોઈ પર્વતો કે જમીન નહોતી, દેવો અને મનુષ્યો આકાશમાં રહેતા હતા અને જ્યાં પ્રકાશ ચાંદો કે સૂર્યમાંથી નહોતો, પણ બીજું જ પ્રકાશ છવાયેલું હતું.
અનિન્દ્રમ્ અમહીપાલમ્ અમધ્યસ્થાધમોત્તમમ્ । સમસર્વકકુબ્ભૂતં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જેમાં ન ઇન્દ્ર હતો, ન રાજા હતા, ન મધ્યમ, નીચા કે ઊંચા એવો કોઈ ભેદ હતો; બધું સરખું અને દરેક દિશા સમાન હતી.
સર્ગપ્રારમ્ભકલનાવિભાગે ભુવનત્રયે । દેવાસુરવિનિર્માણં દ્વીપાબ્ધિવલયોદયઃ
સૃષ્ટિના આરંભે, ત્રણેય લોકના વિભાજનમાં, દેવો અને અસુરોનું સર્જન થયું અને દ્વીપો તથા સમુદ્રો ઊભા થયા.
કુલપર્વતસંસ્થાનં જમ્બુદ્વીપે પૃથક્સ્થિતિમ્ । વર્ણધર્મધિયં સૃષ્ટિવિભાગં મણ્ડલાવલેઃ
કુલ પરવતોની રચના, જંબુદ્વીપની અલગ ઓળખ, જાતિ અને ધર્મોની વહેંચણી, અને જગતના વિવિધ પ્રદેશોની રચના.
ઋક્ષચક્રકસંસ્થાનં ધ્રુવનિર્માણમ્ એવ ચ । જન્મેન્દુભાસ્કરાદીનામ્ ઇન્દ્રોપેન્દ્રવ્યવસ્થિતિઃ
તારાઓના વર્તુળોની રચના, ધ્રુવતારાની સ્થાપના, ચંદ્ર, સૂર્ય અને અન્ય દેવતાઓનો જન્મ, તથા ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્રની નિશ્ચિત જગ્યા.
હિરણ્યાક્ષાપહરણં વરાહોદ્ધરણં ક્ષિતેઃ । કલ્પનં પાર્થિવાનાં ચ વેદાનયનમ્ એવ ચ
હિરણ્યાક્ષનું ચોરી કરવું, વરાહે પૃથ્વી ઉઠાવવી, પૃથ્વી પર જીવોની ઉત્પત્તિ, અને વેદોનું પ્રગટાવવું.
મન્દરોદ્ધૂનનં ચાબ્ધેર્ અમૃતાર્થે ચ મન્થનમ્ । અજાતપક્ષો ગરુડસ્ સાગરાણાં ચ સમ્ભવઃ
અમૃત માટે મન્દર પર્વતથી સાગરનું મથન, પાંખો વિના જન્મેલો યુવાન ગરુડ, અને સાગરોની ઉત્પત્તિ.
ઇત્યાદિકા યાસ્ સ્મૃતયસ્ સ્વલ્પાતીતમનુક્રમાઃ । બાલૈર્ અપિ હિ તાસ્ તાત સ્મર્યન્તે તાસુ કિં ગ્રહઃ
આવી ઘણી વાર્તાઓ, જેનું ક્રમ બહુ ઓછું હોય છે, એ તો બાળક પણ યાદ રાખી શકે છે, પ્રિય; તો પછી એમાં શું ખાસ સમજવું છે?
ગરુડવાહનમ્ અગરુડવાહનં સિતવિવાહનમ્ અસિતવિવાહનમ્ । સુવૃષવાહનમ્ અસુવૃષવાહનં કલિતવાન્ અહમ્ અકલિતજીવિતઃ
ક્યારેક ગરુડ પર સવાર, ક્યારેક વગર ગરુડના; ક્યારેક ધોળા જીવનસાથી, ક્યારેક કાળા જીવનસાથી; ક્યારેક શુભ વાછ પર સવાર, ક્યારેક અશુભ વાછ પર; એમ હું ક્યારેક જીવતો માન્યો અને ક્યારેક જીવતો નથી એમ માન્યો.
તતો જગતિ જાતેષુ ભગવન્ યુષ્મદાદિષુ । ભરદ્વાજપુલસ્ત્યાત્રિનારદેન્દ્રમરીચિષુ
પછી, જગતમાં જ્યારે જીવો પ્રગટ્યા, ત્યારે, ભગવાન, આપ અને અન્ય ભરદ્વાજ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, નારદ, ઇન્દ્ર અને મરીચિમાં—
પુલહોદ્દાલકાદ્યેષુ ક્રતુભૃગ્વઙ્ગિરસ્સુ ચ । સનત્કુમારભૃઙ્ગીશસ્કન્દેભવદનાદિષુ
પુલહ, ઉદ્દાલક અને બીજા, તેમજ ક્રતુ, ભૃગુ, અંગિરા અને વધુમાં, તેમજ સનત્કુમાર, ભૃંગીશ, સ્કંદ, ભવ અને અન્યોમાં—
ગૌરીસરસ્વતીલક્ષ્મીગાયત્ર્યાદ્યાસુ ભૂરિષુ । મેરુમન્દરકૈલાસહિમવદ્દર્દુરાદિષુ
ગૌરી, સરસ્વતી, લક્ષ્મી, ગાયત્રી અને એવી અનેક દેવીમાં; તેમજ મેરુ, મન્દર, કૈલાસ, હિમવંત, દર્ધુર અને આવા અનેક પર્વતોમાં—
હયગ્રીવહિરણ્યાક્ષકાલનેમિબલાદિષુ । હિરણ્યકશિપુક્રાથબડિપ્રહ્લાદકાદિષુ
હયગ્રીવ, હિરણ્યાક્ષ, કાલનેમી, બલિ અને એવા અનેકમાં; તેમજ હિરણ્યકશિપુ, ક્રાથ, બડી, પ્રહલાદ અને તેમના જેવા અન્યમાં—