જગદ્ ગલિતમેર્વાદિ યાત્ય્ એકાર્ણવતાં યદા । વાયવીં ધારણાં બદ્ધ્વા ખં પ્લવે ઽચલધીસ્ તદા
જ્યારે મેરુ અને આખું જગત ઓગળી એક જ મહાસાગર બની જાય છે, ત્યારે હું પવનની એકાગ્રતા પકડીને આકાશમાં અડગ મનથી તરતો રહું છું.
બ્રહ્માણ્ડપારમ્ આસાદ્ય તત્ત્વાન્તે વિમલે પદે । સુષુપ્તાવસ્થયા તાવત્ તિષ્ઠામ્ય્ અચલરૂપયા
જ્યારે બ્રહ્માંડની સીમા સુધી પહોંચું છું અને તત્ત્વના અંતે શુદ્ધ અવસ્થામાં સુષુપ્તિ જેવી શાંતિમાં અડગ રૂપે સ્થિર રહું છું.
યાવત્ પુનઃ કમલજસ્ સૃષ્ટિકર્મણિ તિષ્ઠતિ । તતઃ પ્રવિશ્ય બ્રહ્માણ્ડં તિષ્ઠામિ પતગાલયે
જ્યાં સુધી કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા સર્જનના કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહે છે, ત્યાં સુધી હું બ્રહ્માંડમાં પ્રવેશી, ગરુડના નિવાસસ્થાને રહે છું.
યથા તિષ્ઠસિ પક્ષીશ ધારણાભિર્ અખણ્ડિતઃ । કલ્પાન્તેષુ તથા કસ્માન્ નાન્યે તિષ્ઠન્તિ યોગિનઃ
પંખીઓના રાજા, જેમ તમે અખંડિત એકાગ્રતાથી સ્થિર રહો છો, તેમ કલ્પના અંતે બીજા યોગીઓ પણ કેમ સ્થિર નથી રહેતા?
બ્રહ્મન્ નિયતિર્ એષા હિ દુર્લઙ્ઘ્યા પારમેશ્વરી । મયેદૃશેન વૈ ભાવ્યં ભાવ્યમ્ અન્યૈસ્ તુ તાદૃશૈઃ
હે બ્રહ્મન, આ પરમ અને અટલ નિયમ છે; જે destined છે, તે મારા જેવા અને એવા અન્ય લોકો દ્વારા જ બનવાનું છે.
ન શક્યતે તોલયિતુમ્ અવશ્યભવિતવ્યતા । યદ્ યથા તત્ તથૈતદ્ ધિ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ
જેનું થવું નિશ્ચિત છે, તેને કોઈ પણ રીતે બદલવું શક્ય નથી; જેવું બનવાનું હોય, એ જ બને છે—આ જ તેની સ્વભાવની ખાતરી છે.
મત્સઙ્કલ્પવશેનૈવ કલ્પે કલ્પે પુનઃ પુનઃ । અસ્મિન્ન્ એવ ગિરેશ્ શૃઙ્ગે તરુર્ ઇત્થં ભવત્ય્ અયમ્
મારા મનના ઇરાદાથી જ, દરેક સર્જનના ચક્રમાં વારંવાર, આ જ પર્વતની ટોચ પર આ વૃક્ષ ફરીથી ઊભું થાય છે.
અત્યન્તમ્ એવ દીર્ઘાયુર્ ભવાન્ વિહગનાયક । જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાન્ વીરો યોગયોગ્યમનોગતિઃ
તમે, પંખીઓના મુખ્ય, ખૂબ જ લાંબી આયુષ્ય ધરાવો છો, જ્ઞાન અને સમજણથી ભરપૂર છો, બહાદુર છો અને તમારું મન યોગ માટે યોગ્ય છે.
દૃષ્ટાનેકવિધાનલ્પસર્ગસઙ્ઘસમાગમઃ । કિં કિં સ્મરસિ કલ્યાણિંશ્ ચિત્રમ્ અસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે
અનેક પ્રકારની નાની સર્જનાઓના મેળાવડા જોયા પછી, આ ત્રણેય લોકમાં તમે કયા શુભ અને આશ્ચર્યજનક પ્રસંગો યાદ કરો છો?
બૃહદ્ગિરિશિલારૂક્ષામ્ અજાતતૃણવીરુધમ્ । અશૈલવનવૃક્ષૌઘાં સ્મરામીમાં ધરામ્ અધઃ
મને આ ધરતીની નીચેની એ સ્થિતિ યાદ આવે છે, જ્યારે મોટા પર્વતોના પથ્થરોથી જમીન ખડકાળ હતી, ઘાસ કે છોડ ઉગ્યા નહોતા અને પર્વતો પર વૃક્ષોના જંગલો પણ થયા નહોતા.
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ । ભસ્મભારભરાપૂર્ણાં સ્મરામીમાં ધરામ્ અધઃ
હું આ ધરતીને યાદ કરું છું, જ્યાં દસ હજાર વર્ષ અને દસ સો વર્ષ સુધી રાખના ઢગલાં ભરાયેલા હતા.
અનુત્પન્નદિનાધીશામ્ અજાતશશિમણ્ડલામ્ । અવિભક્તદિનાલોકાં સંસ્મરામિ ધરામ્ અધઃ
હું એ ધરતીને યાદ કરું છું, જ્યાં દિવસના દેવતાઓ જન્મ્યા નહોતા, ચંદ્રનો ગોળ પણ થયો નહોતો અને દિવસનું પ્રકાશ પણ વહેચાયું નહોતું.
મેરુરત્નતટોદ્દ્યોતૈર્ અર્ધપ્રકટકોટરમ્ । લોકાલોકમ્ ઇવાદ્યાદ્રિં ભુવનં સંસ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એ પ્રાચીન પર્વતને યાદ કરું છું, જે રત્નોથી ઝગમગતા ઢોળાણોથી ચમકતો હતો, તેની ગુફાઓ અડધો ભાગ ખુલ્લો હતો, જાણે દુનિયા અને nonduniya વચ્ચેની સીમા હોય.
પ્રવૃદ્ધાસુરસઙ્ગ્રામે મ્રિયમાણાન્ નરાન્ ઇવ । પલાયમાનાન્ અભિતસ્ સંસ્મરામિ સુરાન્ અહમ્
હું એ દેવતાઓને યાદ કરું છું, જે અસુરો સાથેના મહાસંગ્રામમાં માણસો જેમ મરી રહ્યા હોય એમ દરેક તરફ ભાગી રહ્યા હતા.
ચતુર્યુગાનિ પઞ્ચાશદ્ અસુરૈર્ મત્તકાશિભિઃ । દૈત્યાન્તઃપુરતાં પ્રાપ્તાં સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું એ ધરાને યાદ કરું છું, જે પચાસ ચતુર્યુગ સુધી મસ્ત અને તેજસ્વી અસુરો દ્વારા દૈત્યોના અંતઃપુર જેવી બની રહી હતી.
અત્યન્તાન્તરિતાન્તાન્તસમસ્તાસુરમણ્ડલામ્ । અજદેવત્રયીશેષાં સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જે આખું અસુરોના ટોળાંઓથી અંતર સુધી વ્યાપ્ત હતું અને માત્ર દેવતાઓના ત્રણ વેદ જ બાકી રહ્યા હતા.
ચતુર્યુગાર્ધં ચરમં નીરન્ધ્રાં ઘનપાદપૈઃ । અદૃષ્ટનરનિર્માણાં સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું એ ધરાને યાદ કરું છું, જે અડધા ચતુર્યુગ સુધી ઘન વૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી અને જ્યાં કોઈ માનવ સર્જન દેખાતું નહોતું.
એવં ચતુર્યુગં સાગ્રં નીરન્ધ્રૈર્ અચલૈર્ યુતામ્ । અપ્રવૃત્તજનાચારાં સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું એ ધરાને યાદ કરું છું, જે આખા ચતુર્યુગ સુધી પહાડોથી ભરેલી હતી અને જ્યાં લોકોના વ્યવહારની શરૂઆત પણ થઈ નહોતી.
અજાતષણ્મુખાં મત્તતારકોદ્વાસિતામરામ્ । દૈત્યપક્ષજયોદ્રિક્તાં સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જ્યારે છમુખી દેવતા પેદા થયા ન હતા, અને મસ્ત તારકાસુરે દેવતાઓને હાંકી કાઢ્યા હતા, અને દૈત્યોની પક્ષે જોરદાર વિજય થયો હતો.
ચતુર્યુગાનિ ત્રીણ્ય્ અમ્બુપૂરપ્લુતકકુમ્મુખીમ્ । મેરુદણ્ડાઙ્કિતાં મધ્યે સંસ્મરામિ ધરામ્ ઇમામ્
હું આ ધરતીને યાદ કરું છું, જે ત્રણ ચતુર્યુગ સુધી પાણીથી છલછલ ભરાઈ ગઈ હતી અને વચ્ચે મેરુ પર્વતનો ખંભો દેખાતો હતો.
ભયાદ્ અન્તર્હિતાશેષવૈમાનિકનભશ્ચરામ્ । દ્યાં નિરૃક્ષનિશેશાર્કાં સંસ્મરામિ તમોમયીમ્
હું એ આકાશને યાદ કરું છું, જ્યાં બધાં દેવો અને આકાશમાં રહેતા જીવ ભયથી લુપ્ત થઈ ગયા હતા, અને આખું આકાશ અંધકારથી ભરેલું હતું, જ્યાં સૂર્ય પણ દેખાતો ન હતો.
અનગસ્ત્યામ્ અગસ્ત્યાશામ્ એકપર્વતતાં ગતાં । મત્તે વિન્ધ્યમહાશૈલે સંસ્મરામિ જગત્કુટીમ્
હું એ જગતને યાદ કરું છું, જ્યારે દક્ષિણ પ્રદેશમાં માત્ર એક જ પર્વત બચ્યો હતો, અને વિંધ્યાચલ મહાપર્વત મસ્ત થઈ ગયો હતો.
એતાંશ્ ચાન્યાંશ્ ચ વૃત્તાન્તાન્ સંસ્મરામિ બહૂન્ અપિ । કિં તેન બહુનોક્તેન સારં સઙ્ક્ષેપતશ્ શૃણુ
હું આ અને ઘણી બીજી ઘટનાઓ યાદ કરું છું, પણ એટલું બધું કહેવાનો શું અર્થ છે? તું સંક્ષિપ્તમાં તેનો સાર સાંભળ.
અસઙ્ખ્યાતાન્ મનૂન્ બ્રહ્મન્ સ્મરામિ શતશો ગતાન્ । સર્ગાન્ આરમ્ભબહુલાંશ્ ચતુર્યુગશતાનિ ચ
હે બ્રાહ્મણ, હું અનગણિત મનુઓને, અનેક સર્જનોને અને ચારે યુગના સૈંકડો ચક્રોને યાદ કરું છું, જે બધાં પસાર થઈ ગયા છે.
એકદેવમયં શુદ્ધં પુરુષાસુરવર્જિતમ્ । અલોકત્રિતયં ચૈકસ્વર્ગં સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એક એવો સર્જન યાદ કરું છું જેમાં માત્ર એક દેવ હતો, શુદ્ધ હતો, ત્યાં મનુષ્ય કે દાનવ નહોતાં, ત્રણ લોક કે સ્વર્ગ નહોતાં—માત્ર એક સ્વર્ગ હતો.
સુરાપબ્રાહ્મણં મત્તં નિષિદ્ધસુરશૂદ્રકમ્ । બહુનાથસતીકં ચ કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવું સર્જન પણ યાદ કરું છું જેમાં બ્રાહ્મણો દારૂ પીતા હતા, મસ્ત રહેતા હતા, જ્યાં નિષિદ્ધ દેવો અને શૂદ્રો હતા, અને ઘણી પતિ-પત્નીઓ હતાં.
વૃક્ષનીરન્ધ્રભૂલોકમ્ અકલ્પિતમહાર્ણવમ્ । સ્વર્ગસઞ્જાતપુરુષં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જ્યાં ધરતી વૃક્ષની અંદર જેવી ખોખલી હતી, જ્યાં વિશાળ સમુદ્ર નહોતો અને જ્યાં લોકો સ્વર્ગમાં જન્મતા હતા.
અપર્વતમ્ અભૂમિં ચ વ્યોમસ્થામરમાનવમ્ । અચન્દ્રાર્કપ્રકાશાઢ્યં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જેમાં કોઈ પર્વતો કે જમીન નહોતી, દેવો અને મનુષ્યો આકાશમાં રહેતા હતા અને જ્યાં પ્રકાશ ચાંદો કે સૂર્યમાંથી નહોતો, પણ બીજું જ પ્રકાશ છવાયેલું હતું.
અનિન્દ્રમ્ અમહીપાલમ્ અમધ્યસ્થાધમોત્તમમ્ । સમસર્વકકુબ્ભૂતં કઞ્ચિત્ સર્ગં સ્મરામ્ય્ અહમ્
હું એવી એક સૃષ્ટિને યાદ કરું છું જેમાં ન ઇન્દ્ર હતો, ન રાજા હતા, ન મધ્યમ, નીચા કે ઊંચા એવો કોઈ ભેદ હતો; બધું સરખું અને દરેક દિશા સમાન હતી.
સર્ગપ્રારમ્ભકલનાવિભાગે ભુવનત્રયે । દેવાસુરવિનિર્માણં દ્વીપાબ્ધિવલયોદયઃ
સૃષ્ટિના આરંભે, ત્રણેય લોકના વિભાજનમાં, દેવો અને અસુરોનું સર્જન થયું અને દ્વીપો તથા સમુદ્રો ઊભા થયા.