સ્નિગ્ધગમ્ભીરમસૃણમધુરોદારધીરવાક્ । ત્રૈલોક્યપદ્મકોશે ઽસ્મિંસ્ ત્વમ્ એકષ્ ષટ્પદાયસે
તમારી વાણી મૃદુ, ઊંડી, સરસ, મધુર, ઉદાર અને સ્થિર છે; ત્રણેય લોકના કમળમાં તમે જ એકમાત્ર મધમાખી છો.
અધિગતપરમાત્મનો ઽપિ મન્યે ભવદવલોકનશાન્તદુષ્કૃતસ્ય । મમ સફલમ્ ઇહાદ્ય જન્મ સાધો સકલભયાપહરો હિ સાધુસઙ્ગઃ
પરમાત્માનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરનાર માટે પણ, તમારા દર્શનથી—જેઓના પાપો શાંત થયા છે—મારું આ જન્મ આજે ફળદાયી બન્યું છે, કારણ કે સજ્જનોની સાથે બધાં ભય દૂર થાય છે.
યુગક્ષોભેષુ ઘોરેષુ વાત્યાસુ વિષમાસુ ચ । સુસ્થિરઃ કલ્પવૃક્ષો ઽયં ન કદાચન કમ્પતે
યુગોના ભયાનક ઉથલપાથલમાં કે તોફાની પવનમાં પણ આ કલ્પવૃક્ષ અડગ રહે છે, કદીયે કંપતો નથી.
અગમ્યો ઽયં સમગ્રાણાં લોકાન્તરવિહારિણામ્ । ભૂતાનાં તેન તિષ્ઠામસ્ સુખમ્ અસ્મિન્ વનસ્પતૌ
આ વૃક્ષ બીજા લોકોમાં ફરતા બધા જીવો માટે અપ્રાપ્ય છે, તેથી અમે એના છાંયામાં આનંદથી રહેીએ છીએ.
હિરણ્યાક્ષો ધરાપીઠં દ્વીપસપ્તકવેષ્ટિતમ્ । યદા જહાર તરસા નાકમ્પત તદા દ્રુમઃ
જ્યારે હિરણ્યાક્ષએ સાત દ્વીપોથી ઘેરાયેલી ધરાને જોરથી પાડી લીધી, ત્યારે પણ આ વૃક્ષ કંપ્યું નહીં.
યદા દોલાયિતવપુર્ બભૂવામરપર્વતઃ । સર્વતો દત્તઝમ્પાદ્રિર્ નાકમ્પત તદા દ્રુમઃ
જ્યારે દેવોનો પર્વત ચારે બાજુથી ધકેલાયો અને ડોલતો રહ્યો, ત્યારે પણ આ વૃક્ષ અડગ રહ્યું, કદીયે કંપ્યું નહીં.
ભુજાવષ્ટમ્ભવિનમન્મેરુર્ નારાયણો યદા । મન્દરં પ્રોદ્દધારાદ્રિં નાકમ્પત તદા દ્રુમઃ
જ્યારે નારાયણએ પોતાના હાથોથી મેરુ પર્વતને ભેટી મન્દર પર્વતને ઊંચક્યો હતો, ત્યારે પણ આ વૃક્ષ ذرાય પણ ડગ્યું નહોતું.
ઉન્મૂલિતાદ્રીન્દ્રશિલા યદોત્પાતાનિલા વવુઃ । આધૂતમેરુતરવસ્ તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે તોફાનોએ પર્વતો ઉખેડી નાખ્યા અને તેમની શિખરો ઉડાડી દીધી, મેરુ પર્વતનો ગર્જન પણ હલાવી નાખ્યો, ત્યારે પણ આ વૃક્ષ અડગ રહ્યું.
યદા સુરાસુરક્ષોભસ્ફુરચ્ચન્દ્રાર્કમણ્ડલમ્ । આસીજ્ જગદ્ અતિક્ષુબ્ધં તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે દેવો અને દાનવોના સંઘર્ષથી ચાંદ્ર અને સૂર્યમંડળ કંપી ઉઠ્યાં અને આખું જગત ભારે ઉથલપાથલ થયું, ત્યારે પણ આ વૃક્ષ અડગ રહ્યું.
યદા ક્ષીરોદલોલાદ્રિકન્દરાનિલકમ્પિતાઃ । કલ્પાભ્રપઙ્ક્તયઃ પેતુસ્ તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે ક્ષીરસાગર મથન સમયે પર્વતની ગુફાઓમાંથી આવેલા પવનથી કલ્પના અંતે વાદળોની પંક્તિઓ નીચે પડી ગઈ, ત્યારે પણ આ વૃક્ષ અડગ રહ્યું.
યદા સમન્તતો મેરુઃ કાલનેમિભુજાન્તરે । કિઞ્ચિદ્ ઉન્મૂલિતો ઽતિષ્ઠત્ તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે સમયના ચક્રના ભુજાઓએ ચારે બાજુથી મેરુ પર્વતને થોડુંક ઉખેડી નાખ્યો હતો, ત્યારે પણ એ વૃક્ષ ذرાય પણ હલ્યું નહોતું.
પક્ષીશપક્ષપવના અમૃતાક્રાન્તિસઙ્ગરે । યદા વવુઃ પતત્સિદ્ધાસ્ તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે પંખીઓના પાંખોની પવનમાં, અમૃત મેળવવાની દોડમાં, સિદ્ધો પડી રહ્યા હતા અને ભારે પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે પણ એ વૃક્ષ અડગ રહ્યું.
યદા શેષાકૃતિં કર્ષન્ન્ અસમાપ્તૈકવેષ્ટનાત્ । યયૌ ગરુત્માન્ અમૃતં તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે ગરુડ શેષના આકારને ખેંચતો અમૃત લઈ ગયો અને શેષ એક ફેરો પણ પૂરું કરી શક્યો નહીં, ત્યારે પણ એ વૃક્ષ કંપ્યું નહીં.
યદા કલ્પાનલશિખાશ્ શૈલાબ્ધિવલનોલ્બણાઃ । શેષઃ ફણાભિસ્ તત્યાજ તદા નાકમ્પત દ્રુમઃ
જ્યારે કલ્પાંતની અગ્નિની જ્વાળાઓ પર્વતો અને સમુદ્રોની જેમ ઉગ્ર બનીને ફાટી નીકળી અને શેષે પોતાના ફણોથી તેને છોડી દીધી, ત્યારે પણ એ વૃક્ષ અડગ રહ્યું.
એવંરૂપે દ્રુમવરે તિષ્ઠતામ્ આપદઃ કુતઃ । અસ્માકં મુનિશાર્દૂલ દૌસ્સ્થિત્યેન કિલાપદઃ
આવી સ્થિતિમાં, હે શ્રેષ્ઠ વૃક્ષ, જે અડગ રહે છે તેમને દુઃખ કે મુશ્કેલી ક્યાંથી આવી શકે? હે મહાન ઋષિ, અમને તો ફક્ત અસ્થિરતા જ દુઃખ આપે છે.
કલ્પાન્તેષુ મહાબુદ્ધે વહત્સ્વ્ અગ્ન્યમ્બુવાયુષુ । પ્રતપત્સુ તથાર્કેષુ કથં તિષ્ઠસિ વિજ્વરમ્
હે મહાન બુદ્ધિવાળા, યુગના અંતે જ્યારે અગ્નિ, પાણી અને પવન તીવ્રતાથી વહે છે અને સૂર્ય પણ પ્રખર તેજથી દહકે છે, ત્યારે તમે કેવી રીતે નિર્વિકાર અને નિઃશોક રહી શકો છો?
યદોપયાતિ કલ્પાન્તવ્યવહારો જગત્સ્થિતૌ । કૃતઘ્ન ઇવ સન્મિત્રં તદા નીડં ત્યજામ્ય્ અહમ્
જ્યારે યુગના અંતે જગતનું વિલય થવાનું થાય છે, ત્યારે જેમ અકૃતજ્ઞ માણસ મિત્રને છોડી દે છે, એમ હું પણ એ સમયે મારું ઘર છોડી દઉં છું.
આકાશ એવ તિષ્ઠામિ વિગતાખિલકલ્પનમ્ । સ્તબ્ધપ્રસૃતસર્વાઙ્ગો મનો નિર્વાસનં યથા
પછી હું માત્ર આકાશમાં જ રહેતો છું, બધાં કલ્પનાઓથી મુક્ત, શરીર એકદમ શાંત અને સ્થિર, જેમ મન સર્વે સંસ્કારોમાંથી ખાલી થઈ જાય છે.
પ્રતપન્તિ યદાદિત્યાસ્ સલિલીકૃતભૂધરાઃ । વારુણીં ધારણાં બદ્ધ્વા તદા તિષ્ઠામિ ધીરધીઃ
જ્યારે સૂર્ય તપે છે અને પર્વતો પાણી બની જાય છે, ત્યારે હું પાણીની એકાગ્રતા પકડીને સ્થિર મનથી ઊભો રહું છું.
યદા શકલિતાદ્રીન્દ્રા વાન્તિ પ્રલયવાયવઃ । પાર્વતીં ધારણાં બદ્ધ્વા ખે તિષ્ઠામ્ય્ અચલસ્ તદા
જ્યારે પ્રલયના પવન પર્વતોને તોડી નાખે છે, ત્યારે હું પર્વત જેવી એકાગ્રતા પકડીને આકાશમાં અડગ ઊભો રહું છું.
જગદ્ ગલિતમેર્વાદિ યાત્ય્ એકાર્ણવતાં યદા । વાયવીં ધારણાં બદ્ધ્વા ખં પ્લવે ઽચલધીસ્ તદા
જ્યારે મેરુ અને આખું જગત ઓગળી એક જ મહાસાગર બની જાય છે, ત્યારે હું પવનની એકાગ્રતા પકડીને આકાશમાં અડગ મનથી તરતો રહું છું.
બ્રહ્માણ્ડપારમ્ આસાદ્ય તત્ત્વાન્તે વિમલે પદે । સુષુપ્તાવસ્થયા તાવત્ તિષ્ઠામ્ય્ અચલરૂપયા
જ્યારે બ્રહ્માંડની સીમા સુધી પહોંચું છું અને તત્ત્વના અંતે શુદ્ધ અવસ્થામાં સુષુપ્તિ જેવી શાંતિમાં અડગ રૂપે સ્થિર રહું છું.
યાવત્ પુનઃ કમલજસ્ સૃષ્ટિકર્મણિ તિષ્ઠતિ । તતઃ પ્રવિશ્ય બ્રહ્માણ્ડં તિષ્ઠામિ પતગાલયે
જ્યાં સુધી કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા સર્જનના કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહે છે, ત્યાં સુધી હું બ્રહ્માંડમાં પ્રવેશી, ગરુડના નિવાસસ્થાને રહે છું.
યથા તિષ્ઠસિ પક્ષીશ ધારણાભિર્ અખણ્ડિતઃ । કલ્પાન્તેષુ તથા કસ્માન્ નાન્યે તિષ્ઠન્તિ યોગિનઃ
પંખીઓના રાજા, જેમ તમે અખંડિત એકાગ્રતાથી સ્થિર રહો છો, તેમ કલ્પના અંતે બીજા યોગીઓ પણ કેમ સ્થિર નથી રહેતા?
બ્રહ્મન્ નિયતિર્ એષા હિ દુર્લઙ્ઘ્યા પારમેશ્વરી । મયેદૃશેન વૈ ભાવ્યં ભાવ્યમ્ અન્યૈસ્ તુ તાદૃશૈઃ
હે બ્રહ્મન, આ પરમ અને અટલ નિયમ છે; જે destined છે, તે મારા જેવા અને એવા અન્ય લોકો દ્વારા જ બનવાનું છે.
ન શક્યતે તોલયિતુમ્ અવશ્યભવિતવ્યતા । યદ્ યથા તત્ તથૈતદ્ ધિ સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ
જેનું થવું નિશ્ચિત છે, તેને કોઈ પણ રીતે બદલવું શક્ય નથી; જેવું બનવાનું હોય, એ જ બને છે—આ જ તેની સ્વભાવની ખાતરી છે.
મત્સઙ્કલ્પવશેનૈવ કલ્પે કલ્પે પુનઃ પુનઃ । અસ્મિન્ન્ એવ ગિરેશ્ શૃઙ્ગે તરુર્ ઇત્થં ભવત્ય્ અયમ્
મારા મનના ઇરાદાથી જ, દરેક સર્જનના ચક્રમાં વારંવાર, આ જ પર્વતની ટોચ પર આ વૃક્ષ ફરીથી ઊભું થાય છે.
અત્યન્તમ્ એવ દીર્ઘાયુર્ ભવાન્ વિહગનાયક । જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાન્ વીરો યોગયોગ્યમનોગતિઃ
તમે, પંખીઓના મુખ્ય, ખૂબ જ લાંબી આયુષ્ય ધરાવો છો, જ્ઞાન અને સમજણથી ભરપૂર છો, બહાદુર છો અને તમારું મન યોગ માટે યોગ્ય છે.
દૃષ્ટાનેકવિધાનલ્પસર્ગસઙ્ઘસમાગમઃ । કિં કિં સ્મરસિ કલ્યાણિંશ્ ચિત્રમ્ અસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે
અનેક પ્રકારની નાની સર્જનાઓના મેળાવડા જોયા પછી, આ ત્રણેય લોકમાં તમે કયા શુભ અને આશ્ચર્યજનક પ્રસંગો યાદ કરો છો?
બૃહદ્ગિરિશિલારૂક્ષામ્ અજાતતૃણવીરુધમ્ । અશૈલવનવૃક્ષૌઘાં સ્મરામીમાં ધરામ્ અધઃ
મને આ ધરતીની નીચેની એ સ્થિતિ યાદ આવે છે, જ્યારે મોટા પર્વતોના પથ્થરોથી જમીન ખડકાળ હતી, ઘાસ કે છોડ ઉગ્યા નહોતા અને પર્વતો પર વૃક્ષોના જંગલો પણ થયા નહોતા.