એકાગ્રમૂર્તયસ્ સ્નેહરાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ । સ્વજના યસ્ય તે શૈલાસ્ સરસા અપિ નીરસાઃ
એના પોતાના લોકો એવા છે, જેમના સ્વરૂપ એકાગ્ર છે, જેમને લાગણી, મોહ કે દ્વેષ નથી; એ લોકો પર્વતો કે તળાવ જેવા હોય છતાં અંદરથી ખાલી છે.
શિરઃખુરાઃ ખુરકરાઃ કરદન્તા ભુજોદરાઃ । ઋક્ષોષ્ટ્રાજાહિવક્ત્રાશ્ ચ પ્રમથા યસ્ય લાલકાઃ
એના પ્રિય પ્રમથો એવા છે, જેમના માથા ખુરા છે, હાથ પણ ખુરા છે, દાંત હાથ છે, પેટ હાથ છે, અને ચહેરા રીંછ, ઊંટ, હાથી અને સાપ જેવા છે.
યસ્ય નેત્રત્રયોદ્ભાસિવદનસ્યામરપ્રભોઃ । યથા ગણાસ્ તથૈવાન્યઃ પરિવારો હિ માતરઃ
ત્રણ આંખો ધરાવતાં અને ચહેરો તેજસ્વી એવા અમર ભગવાનના જે સહાયક છે, એ જ રીતે અન્ય જૂથો પણ છે—'માતાઓ' પણ એમના પરિચારક છે.
નૃત્યન્તિ માતરસ્ તસ્ય પુરો ભૂતગણાનતાઃ । ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતૈકભોજનાઃ
આ માતાઓ, જેમને ભૂતગણો વંદન કરે છે, એ ભગવાનની સામે નૃત્ય કરે છે; અને ચૌદ પ્રકારના અનંત જીવજાતના એક જ ભોજનમાં ભાગ લે છે.
ખરોષ્ટ્રકાકવદના રક્તમેદોવસાસવાઃ । દિગમ્બરા વિહારિણ્યશ્ શરીરાવયવસ્રજઃ
કેટલાંકના ચહેરા ઊંટ, ગધેડા અને કાગડા જેવા છે; તેઓ લોહી, મજ્જા અને ચરબીથી લપેટાયેલા છે; કપડા વિના ફરતા અને શરીરના અવયવોની માળા પહેરીને વિહાર કરે છે.
વસન્તિ ગિરિકૂટેષુ વ્યોમ્નિ લોકાન્તરેષુ ચ । અટવીષુ શ્મશાનેષુ શરીરેષુ ચ દેહિનામ્
એવી માતાઓ પહાડોની ટોચે, આકાશમાં, બીજા લોકોમાં, જંગલોમાં, સ્મશાનમાં અને જીવધારીઓના શરીરમાં વસે છે.
જયા ચ વિજયા ચૈવ જયન્તી ચાપરાજિતા । વામસ્રોતોગતા એતાસ્ તુમ્બુરું રુદ્રમ્ આશ્રિતાઃ
જયા, વિજયા, જયંતી અને અપરાજિતા—આ ચારેય ડાબી દિશામાં વહેતી પ્રવાહમાં તુંબુરુ રૂદ્રને આશ્રય લઈને રહી છે.
સિદ્ધા શુષ્કા ચ રક્તા ચ ઉત્પલા ચેતિ દેવતાઃ । સ્રોતો દક્ષિણમ્ આશ્રિત્ય ભૈરવં રુદ્રમ્ આશ્રિતાઃ
સિદ્ધા, શુષ્કા, રક્તા અને ઉત્પલા—આ દેવીઓ જમણી દિશામાં વહેતી પ્રવાહમાં ભૈરવ રૂદ્રને આશ્રય લઈને રહી છે.
સર્વાસામ્ એવ માતૄણામ્ અષ્ટાવ્ એતાસ્ તુ નાયિકાઃ । આસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા દેવ્યશ્ શતસહસ્રશઃ
બધી માતાઓમાં આ આઠ મુખ્ય છે; બાકીની અનેક લાખો દેવીઓ એમના અનુસરણમાં ચાલે છે.
રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી બ્રાહ્મી વારાહી વાયવી તથા । કૌમારી વાસવી સૌરી ચેત્યાદ્યાસ્ તાસ્ સહસ્રશઃ
રૌદ્રી, વૈષ્ણવી, બ્રાહ્મી, વારાહી, વાયવી, કૌમારી, વાસવી અને સૌરી—આ અને એમ જેવી હજારો દેવીઓ એમની સાથે છે.
આસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા દેવ્યઃ ખેચર્ય ઉત્તમાઃ । દેવકિન્નરગન્ધર્વપુરુષાસુરસમ્ભવાઃ
આ દેવીઓ સાથે અન્ય પણ ઉત્તમ દેવીઓ છે, જે આકાશમાં વિહાર કરે છે અને દેવો, કિન્નર, ગંધર્વ, મનુષ્ય અને અસુરોમાં જન્મેલી છે.
તાસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા ભૂચર્યઃ કોટિશસ્ સ્થિતાઃ । રૂપિકાનામધારિણ્યો ભૂમૌ પુરુષભોજનાઃ
આ દેવીઓ સાથે અનેક સંખ્યામાં અન્ય ભૂમિ પર ફરતી જીવીઓ પણ છે, જે વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે અને ધરતી પર મનુષ્યોના ભોજન પર જીવંત રહે છે.
હયા ગજાઃ ખરાઃ કાકા ઉષ્ટ્રાજગરમર્કટાઃ । ઇત્યાદિવાહનાન્ય્ આસાં ચરન્તીનાં જગત્ત્રયે
આ ત્રણે લોકમાં ફરતી જીવીઓ માટે ઘોડા, હાથી, ગધેડા, કાગડા, ઊંટ, હરણ, વાંદરા અને આવા અનેક પ્રાણીઓ વાહનરૂપે હોય છે.
તાઃ કાશ્ચિત્ પશુધર્મિણ્યઃ ક્ષુદ્રકર્મસ્વ્ અવસ્થિતાઃ । કાશ્ચિદ્ વિદિતવેદ્યત્વાજ્ જીવન્મુક્તપદે સ્થિતાઃ
એમામાં કેટલીક પશુસ્વભાવ ધરાવતી છે અને નાનાં કામોમાં લાગી રહે છે; જ્યારે કેટલીક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને જીવંત મુક્તિની અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે.
તાસાં મધ્યે મહાર્હાણાં માતૄણાં મુનિનાયક । અલમ્બુસેતિ વિખ્યાતા માતા માનદ વિદ્યતે
આ મહાન અને શ્રેષ્ઠ માતાઓમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અલંબુસા નામની એક માતા પ્રખ્યાત છે, હે માન આપનાર.
વજ્રાશ્રિતુણ્ડશ્ ચણ્ડાખ્ય ઇન્દ્રનીલાચલોપમઃ । તસ્યાસ્ તુ વાહનં કાકો વૈષ્ણવ્યા ગરુડો યથા
એ માતાનું વાહન વજ્રાશ્રિતુંડ નામનો કાગડો છે, જે અત્યંત ભયાનક અને નીલમણિ જેવા ગાઢ વાદળી પર્વત જેવો દેખાય છે, જેમ વૈષ્ણવી માટે ગરુડ છે તેમ.
ઇત્ય્ અષ્ટૈશ્વર્યયુક્તાસ્ તા માતરો રૌદ્રચેષ્ટિતાઃ । વ્યોમ્નિ મેલાપકં ચક્રુર્ એકદા સમમ્ આગતાઃ
આ રીતે આઠ પ્રકારની શક્તિઓથી યુક્ત અને ભયાનક વર્તન ધરાવતી એ માતાઓ એક વખત આકાશમાં એકઠી થઈને સભા માટે ભેગી થઈ.
પૂજયિત્વા જગત્પૂજ્યૌ દેવૌ તુમ્બુરુભૈરવૌ । વિચિત્રાર્થાઃ કથાશ્ ચક્રૂ રુધિરાસવતોષિતાઃ
જગતમાં પૂજનીય એવા તુંબુરુ અને ભૈરવ દેવતાની પૂજા કર્યા પછી, એ માતાઓ લોહીના મદથી પ્રસન્ન થઈને અદભુત વાતો કરવા લાગી.
અથેયમ્ આયયૌ તાસાં કથાવસરતઃ કથા । અસ્માન્ ઉમાપતિર્ દેવઃ કિં પશ્યત્ય્ અવહેલયા
પછી, જ્યારે એ બધાં વાતચીતમાં લીન હતાં, ત્યારે આ પ્રશ્ન ઊઠ્યો: 'ઉમાના પતિ દેવો આપણને અવગણના સાથે કેમ જુએ છે?'
પ્રભાવં દર્શયામો ઽસ્ય પુનર્ નાસ્માન્ અસૌ યથા । દૃષ્ટમાત્રમહાશક્તિઃ કરિષ્યત્ય્ અવધીરણમ્
'ચાલો, આપણે આપણા શક્તિનો પ્રભાવ બતાવીએ, નહીં તો એ આપણને ફરીથી, માત્ર આપણું મહાન બળ જોઈને, અવમાનના કરશે.'
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તા દેવ્યો વિવર્ણવદનાઙ્ગિકામ્ । ઉમામ્ એવ વશીકૃત્ય પ્રોક્ષયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, એ દેવીઓ ઉદાસ ચહેરા અને અંગો સાથે, માનપૂર્વક ઉમાને પોતાના તરફ કરી અને તેમનાં પર છાંટ્યું.
માયયાપહૃતાં ભર્તુર્ અઙ્ગાદ્ ભઙ્ગમ્ ઉપાગતામ્ । તામ્ આલોલકચાં દેવ્યશ્ ચક્રુર્ ઓદનતાં ગતામ્
માયાથી, તેમણે પતિના શરીરનો એક ભાગ, જે હટાવી લેવાયો અને તૂટી ગયો હતો, લઈ લીધો અને ઉલઝણેલા વાળવાળી દેવીને ભોજનરૂપ બનાવી દીધી.
પાર્વતીપ્રોક્ષણદિને તસ્મિંસ્ તત્ર મહોત્સવઃ । બભૂવ તાસાં સર્વાસાં નૃત્તગેયમનોરમઃ
પાર્વતીજીના અભિષેકના દિવસે ત્યાં બધાની વચ્ચે મોટો ઉત્સવ થયો હતો, જેમાં નૃત્ય અને ગીતોની મોજ હતી.
અન્યા નનૃતુર્ ઉદ્દામરવમ્ એવામ્બરામ્બરાઃ । દીર્ઘાવયવવિક્ષેપવિકાસિજઘનોદરાઃ
કેટલાંક મહિલાઓ ઉલ્લાસભેર નાચી રહી હતી, એમના વસ્ત્રો આકાશ સાથે રમતા, લાંબા અંગો લહેરાતા અને કમર તથા પેટ નૃત્યમાં ફૂલી ઉઠ્યા હતા.
અન્યા જહસુર્ ઉદ્દામતાલક્ષ્વેડાઘનારવમ્ । લસદઙ્ગવિકારં ચ ધ્વનડ્ડમરુકાનનાઃ
બીજીઓ જોરથી હસી રહી હતી, એમના તાળી અને પગલાંના અવાજ ગૂંજતા, તેજસ્વી શરીર નૃત્યમાં બદલાઈ ગયાં અને ઢોલના અવાજ વનમાં પ્રસરી રહ્યા હતા.
અન્યા જગુર્ ધ્વનચ્છૈલગુહમ્ આપાનતોષિતાઃ । તારારવં રણદ્રન્ધ્રજગન્મણ્ડપકોટરે
બીજીઓ ગીતો ગાઈ રહી હતી, એમના અવાજ પર્વતની ગુફાઓમાં ગૂંજતા, પીણામાં આનંદ માણતી અને એમના ઊંચા અવાજ સભામંડપના ખૂણાઓમાં ફેલાઈ રહ્યા હતા.
અન્યાઃ પાનં પપુઃ પુષ્ટચર્વિતાર્દ્રશિરઃખુરમ્ । લીલાઘુરઘુરારાવરણદાકાશકોટરાઃ
બીજાઓએ પીધું, તેમના ચાંચ ભીંજાઈ ગઈ હતી અને મજબૂત હતી, ચાવવાથી તેમના માથું અને ખુર પણ ભીંજાઈ ગયા હતા. તેઓ રમતાં રમતાં ક્યારે હળવા, ક્યારે ભારે અને ક્યારે ગુંજતા અવાજો કરતાં, આ અવાજો આકાશના ખૂણાં સુધી ગૂંજી ઉઠ્યાં.
પપુર્ ઉદગુર્ અથોચ્ચૈસ્ તેરુર્ આજગ્મુર્ ઊષુર્ જહસુર્ અપુર્ અહૌષુઃ પેતુર્ ઉચ્ચૈર્ વવલ્ગુઃ । નનૃતુર્ અનિશમ્ આદુસ્ સ્વાદુમાંસં ચ દેવ્યસ્ ત્રિભુવનમ્ અપવૃત્તં ચક્રુર્ ઉન્મત્તનૃત્તાઃ
તેઓએ પાણી પીધું, પછી ઉંચા અવાજે બૂમો પાડ્યા, અહીંથી ત્યાં ફર્યા, ક્યાંક ઊભા રહ્યા, હસ્યા, પોતે સંતોષ્યા, ગર્જના કરી, પડી ગયા, ઉંચકાઈ ગયા, સતત નૃત્ય કરતા રહ્યા. દેવીઓ તો મસ્ત થઈને એવા ઉગ્ર નૃત્ય કરતી કે ત્રણેય લોકોએ મોં ફેરવી લીધું.
ઇત્ય્ ઉત્સવે વર્તમાને તાસાં વાહાસ્ ત ઉત્તમાઃ । તથૈવ મત્તા જહસુર્ નનૃતુઃ પપુર્ અપ્ય્ અસૃક્
આ રીતે ઉત્સવ ચાલતો રહ્યો, ત્યારે તેમની ઉત્તમ સવારી પણ એ જ રીતે મસ્ત થઈ ગઈ હતી; તેઓ પણ હસ્યા, નૃત્ય કર્યું અને તો પણ લોહી પીધું.
તત્ર કાન્તાસવોન્મત્તાઃ ક્વચિન્ નનૃતુર્ અમ્બરે । રથહંસ્યસ્ સિતા બ્રાહ્મ્યઃ કાકશ્ ચાલમ્બુસારથઃ
ત્યાં ક્યારેક, મનમોહક મદિરાથી મસ્ત થયેલી કેટલીક સ્ત્રીઓ આકાશમાં નૃત્ય કરતી હતી. બ્રહ્માની સફેદ હંસવાળી રથો હતી, અને અલંબુ નામનો કાગડો તેમનો રથચાલક હતો.