ક્ષીરસાગરસમ્ભૂતઃ પ્રસૃતામૃતનિર્ઝરઃ । પ્રતિબિમ્બશશશ્ શ્રીમાન્ યસ્ય ચૂડામણિશ્ શશી
દૂધના સમુદ્રમાંથી જન્મેલા, અમૃતની ધારા જેમાંથી વહે છે, અને જેના માથા પર ચમકતો ચાંદ્રમણિ છે, એવો તેજસ્વી ચંદ્ર જેનું શિરોમણિ છે.
અનારતશિરશ્ચન્દ્રપ્રસ્રવેણામરીકૃતઃ । યસ્યેન્દ્રનીલવત્ કાલકૂટઃ કણ્ઠસ્ય ભૂષણમ્
જેના માથા પર સતત ચાંદની વરસે છે અને જેના ગળામાં નીલમણિ જેવું કાળાં વિષ છે, જે એના ગળાનું શોભા છે અને તેને અમર બનાવે છે.
ધૂલિલેખામહાવર્તં સ્વચ્છં પાવકસમ્ભવમ્ । પરમાણુચયં ભસ્મ યસ્ય સ્નાનજલં સિતમ્
જેનું સ્નાનજળ શુદ્ધ છે, અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ભસ્મની અનગણિત કણોથી બનેલું છે, અને તેમાં ધૂળના મોટાં ઘુમ્મસો ફરે છે.
નિર્મલાનિ જિતેન્દૂનિ ઘૃષ્ટાનિ ઘટિતાનિ ચ । યસ્યાસ્થીન્ય્ એવ રત્નાનિ દેહે કાન્તિમયાનિ ચ
જેના હાડકાં પોતે જ રત્નો છે—પારદર્શક, ચાંદનીને પણ હરાવે એવી તેજસ્વી, ઘસાયેલા અને ઘડાયેલા, અને શરીરમાં પ્રકાશિત છે.
દશાશાદશમ્ અમ્ભોદનીલં શીતલપલ્લવમ્ । તારકાબિન્દુશબલં યસ્ય ચામ્બરમ્ અમ્બરમ્
જેનું આકાશ દસ દિશાઓ અને દસ દિશાનાં ખૂણાં છે, જે ઠંડા અને કોમળ પાંદડાંથી ભરેલું છે, દરિયાની જેમ ઊંડું નિલો છે અને તારાઓ તથા ચાંદલાંથી છાંટાયેલું છે.
ભ્રમચ્છિવાઙ્ગનં પક્વમહામાંસૌદનાકુલમ્ । બહુભૂતેર્ ગૃહં યસ્ય શ્મશાનં હિમપાણ્ડુરમ્
જેનું નિવાસસ્થાન સ્મશાન છે, બરફ જેવી સફેદતા ધરાવતું, શિવના ભટકોતા ગણા સાથે ભરેલું, મોટા પકવ માંસનાં ઢગલાંથી ગૂંજી ઉઠેલું અને અનેક જીવોનુ ઘર છે.
કપાલમાલાભરણાઃ પીતરક્તરસાસવાઃ । અન્ત્રસ્રગ્દામવલિતા બન્ધવો યસ્ય માતરઃ
જેની માતાઓ એવી છે કે જેઓ કપાળની માળા પહેરે છે, પીળા અને લાલ રંગના લોહીનું પાન કરે છે અને આંતરડાંની હાર પહેરે છે.
પ્રસ્ફુરન્મૂર્ધમણયશ્ ચોપન્તો મસૃણાઙ્ગકાઃ । ભુજગા વલયા યસ્ય પ્રકચત્કનકત્વિષઃ
જેના તેજસ્વી આભૂષણો એ છે: તેમના માથા પર ઝગમગતા રત્નો, મૃદુ અંગો અને સોનાની જેમ ચમકતા સાપો, જે હાથમાં કંગણ તરીકે વળાંગેલા છે.
દૃક્પાતપ્લુષ્ટશૈલેન્દ્રં જગત્કવલનાલસમ્ । ભૈરવાચરિતં યસ્ય લીલાસન્ત્રાસિતામરમ્
જેનાં રમણાંથી દેવતાઓ પણ ડરી જાય છે, એની નજરથી પર્વત રાજા પણ દાઝી જાય છે, અને આખું જગત ગળી જવાની જેની ઉતાવળ છે, એવો ભયંકર સ્વભાવ ધરાવનાર છે.
સ્વસ્થીકૃતજગજ્જીવસ્ સ્વવ્યાપારસ્થચેતસઃ । યદૃચ્છયા કરસ્પન્દો યસ્યાસુરપુરક્ષયઃ
જે પોતાનાં કામમાં સ્થિર છે, પોતે જ પોતાનું મન રાખે છે, અને આખા જગતને જીવંત રાખે છે; એની ઇચ્છાથી માત્ર હાથ હલાવતાં જ અસુરોના શહેરો નાશ પામે છે.
એકાગ્રમૂર્તયસ્ સ્નેહરાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ । સ્વજના યસ્ય તે શૈલાસ્ સરસા અપિ નીરસાઃ
એના પોતાના લોકો એવા છે, જેમના સ્વરૂપ એકાગ્ર છે, જેમને લાગણી, મોહ કે દ્વેષ નથી; એ લોકો પર્વતો કે તળાવ જેવા હોય છતાં અંદરથી ખાલી છે.
શિરઃખુરાઃ ખુરકરાઃ કરદન્તા ભુજોદરાઃ । ઋક્ષોષ્ટ્રાજાહિવક્ત્રાશ્ ચ પ્રમથા યસ્ય લાલકાઃ
એના પ્રિય પ્રમથો એવા છે, જેમના માથા ખુરા છે, હાથ પણ ખુરા છે, દાંત હાથ છે, પેટ હાથ છે, અને ચહેરા રીંછ, ઊંટ, હાથી અને સાપ જેવા છે.
યસ્ય નેત્રત્રયોદ્ભાસિવદનસ્યામરપ્રભોઃ । યથા ગણાસ્ તથૈવાન્યઃ પરિવારો હિ માતરઃ
ત્રણ આંખો ધરાવતાં અને ચહેરો તેજસ્વી એવા અમર ભગવાનના જે સહાયક છે, એ જ રીતે અન્ય જૂથો પણ છે—'માતાઓ' પણ એમના પરિચારક છે.
નૃત્યન્તિ માતરસ્ તસ્ય પુરો ભૂતગણાનતાઃ । ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતૈકભોજનાઃ
આ માતાઓ, જેમને ભૂતગણો વંદન કરે છે, એ ભગવાનની સામે નૃત્ય કરે છે; અને ચૌદ પ્રકારના અનંત જીવજાતના એક જ ભોજનમાં ભાગ લે છે.
ખરોષ્ટ્રકાકવદના રક્તમેદોવસાસવાઃ । દિગમ્બરા વિહારિણ્યશ્ શરીરાવયવસ્રજઃ
કેટલાંકના ચહેરા ઊંટ, ગધેડા અને કાગડા જેવા છે; તેઓ લોહી, મજ્જા અને ચરબીથી લપેટાયેલા છે; કપડા વિના ફરતા અને શરીરના અવયવોની માળા પહેરીને વિહાર કરે છે.
વસન્તિ ગિરિકૂટેષુ વ્યોમ્નિ લોકાન્તરેષુ ચ । અટવીષુ શ્મશાનેષુ શરીરેષુ ચ દેહિનામ્
એવી માતાઓ પહાડોની ટોચે, આકાશમાં, બીજા લોકોમાં, જંગલોમાં, સ્મશાનમાં અને જીવધારીઓના શરીરમાં વસે છે.
જયા ચ વિજયા ચૈવ જયન્તી ચાપરાજિતા । વામસ્રોતોગતા એતાસ્ તુમ્બુરું રુદ્રમ્ આશ્રિતાઃ
જયા, વિજયા, જયંતી અને અપરાજિતા—આ ચારેય ડાબી દિશામાં વહેતી પ્રવાહમાં તુંબુરુ રૂદ્રને આશ્રય લઈને રહી છે.
સિદ્ધા શુષ્કા ચ રક્તા ચ ઉત્પલા ચેતિ દેવતાઃ । સ્રોતો દક્ષિણમ્ આશ્રિત્ય ભૈરવં રુદ્રમ્ આશ્રિતાઃ
સિદ્ધા, શુષ્કા, રક્તા અને ઉત્પલા—આ દેવીઓ જમણી દિશામાં વહેતી પ્રવાહમાં ભૈરવ રૂદ્રને આશ્રય લઈને રહી છે.
સર્વાસામ્ એવ માતૄણામ્ અષ્ટાવ્ એતાસ્ તુ નાયિકાઃ । આસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા દેવ્યશ્ શતસહસ્રશઃ
બધી માતાઓમાં આ આઠ મુખ્ય છે; બાકીની અનેક લાખો દેવીઓ એમના અનુસરણમાં ચાલે છે.
રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી બ્રાહ્મી વારાહી વાયવી તથા । કૌમારી વાસવી સૌરી ચેત્યાદ્યાસ્ તાસ્ સહસ્રશઃ
રૌદ્રી, વૈષ્ણવી, બ્રાહ્મી, વારાહી, વાયવી, કૌમારી, વાસવી અને સૌરી—આ અને એમ જેવી હજારો દેવીઓ એમની સાથે છે.
આસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા દેવ્યઃ ખેચર્ય ઉત્તમાઃ । દેવકિન્નરગન્ધર્વપુરુષાસુરસમ્ભવાઃ
આ દેવીઓ સાથે અન્ય પણ ઉત્તમ દેવીઓ છે, જે આકાશમાં વિહાર કરે છે અને દેવો, કિન્નર, ગંધર્વ, મનુષ્ય અને અસુરોમાં જન્મેલી છે.
તાસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા ભૂચર્યઃ કોટિશસ્ સ્થિતાઃ । રૂપિકાનામધારિણ્યો ભૂમૌ પુરુષભોજનાઃ
આ દેવીઓ સાથે અનેક સંખ્યામાં અન્ય ભૂમિ પર ફરતી જીવીઓ પણ છે, જે વિવિધ રૂપ ધારણ કરે છે અને ધરતી પર મનુષ્યોના ભોજન પર જીવંત રહે છે.
હયા ગજાઃ ખરાઃ કાકા ઉષ્ટ્રાજગરમર્કટાઃ । ઇત્યાદિવાહનાન્ય્ આસાં ચરન્તીનાં જગત્ત્રયે
આ ત્રણે લોકમાં ફરતી જીવીઓ માટે ઘોડા, હાથી, ગધેડા, કાગડા, ઊંટ, હરણ, વાંદરા અને આવા અનેક પ્રાણીઓ વાહનરૂપે હોય છે.
તાઃ કાશ્ચિત્ પશુધર્મિણ્યઃ ક્ષુદ્રકર્મસ્વ્ અવસ્થિતાઃ । કાશ્ચિદ્ વિદિતવેદ્યત્વાજ્ જીવન્મુક્તપદે સ્થિતાઃ
એમામાં કેટલીક પશુસ્વભાવ ધરાવતી છે અને નાનાં કામોમાં લાગી રહે છે; જ્યારે કેટલીક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને જીવંત મુક્તિની અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે.
તાસાં મધ્યે મહાર્હાણાં માતૄણાં મુનિનાયક । અલમ્બુસેતિ વિખ્યાતા માતા માનદ વિદ્યતે
આ મહાન અને શ્રેષ્ઠ માતાઓમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અલંબુસા નામની એક માતા પ્રખ્યાત છે, હે માન આપનાર.
વજ્રાશ્રિતુણ્ડશ્ ચણ્ડાખ્ય ઇન્દ્રનીલાચલોપમઃ । તસ્યાસ્ તુ વાહનં કાકો વૈષ્ણવ્યા ગરુડો યથા
એ માતાનું વાહન વજ્રાશ્રિતુંડ નામનો કાગડો છે, જે અત્યંત ભયાનક અને નીલમણિ જેવા ગાઢ વાદળી પર્વત જેવો દેખાય છે, જેમ વૈષ્ણવી માટે ગરુડ છે તેમ.
ઇત્ય્ અષ્ટૈશ્વર્યયુક્તાસ્ તા માતરો રૌદ્રચેષ્ટિતાઃ । વ્યોમ્નિ મેલાપકં ચક્રુર્ એકદા સમમ્ આગતાઃ
આ રીતે આઠ પ્રકારની શક્તિઓથી યુક્ત અને ભયાનક વર્તન ધરાવતી એ માતાઓ એક વખત આકાશમાં એકઠી થઈને સભા માટે ભેગી થઈ.
પૂજયિત્વા જગત્પૂજ્યૌ દેવૌ તુમ્બુરુભૈરવૌ । વિચિત્રાર્થાઃ કથાશ્ ચક્રૂ રુધિરાસવતોષિતાઃ
જગતમાં પૂજનીય એવા તુંબુરુ અને ભૈરવ દેવતાની પૂજા કર્યા પછી, એ માતાઓ લોહીના મદથી પ્રસન્ન થઈને અદભુત વાતો કરવા લાગી.
અથેયમ્ આયયૌ તાસાં કથાવસરતઃ કથા । અસ્માન્ ઉમાપતિર્ દેવઃ કિં પશ્યત્ય્ અવહેલયા
પછી, જ્યારે એ બધાં વાતચીતમાં લીન હતાં, ત્યારે આ પ્રશ્ન ઊઠ્યો: 'ઉમાના પતિ દેવો આપણને અવગણના સાથે કેમ જુએ છે?'
પ્રભાવં દર્શયામો ઽસ્ય પુનર્ નાસ્માન્ અસૌ યથા । દૃષ્ટમાત્રમહાશક્તિઃ કરિષ્યત્ય્ અવધીરણમ્
'ચાલો, આપણે આપણા શક્તિનો પ્રભાવ બતાવીએ, નહીં તો એ આપણને ફરીથી, માત્ર આપણું મહાન બળ જોઈને, અવમાનના કરશે.'