અથ રામ ભુસુણ્ડો ઽસૌ ન પ્રહૃષ્ટો ન જિહ્મધીઃ । સર્વાઙ્ગસુન્દરશ્ શ્યામઃ પ્રાવૃષીવ પયોધરઃ
પછી, હે રામ, એ ભુસુંડ neither ખુશ હતો કે ન તો વાંકાગીરો હતો; તેના શરીરનો દરેક અંગ સુંદર અને શ્યામ હતો, જાણે ચોમાસામાં મેઘ હોય.
સ્નિગ્ધગમ્ભીરવચનસ્ સ્મિતપૂર્વાભિભાષણઃ । કરસ્થપાલીવતવત્પ્રતોલિતજગત્ત્રયઃ
તેના બોલ મૃદુ અને ઊંડા હતા, હંમેશા સ્મિત સાથે વાત કરતો. હાથમાં દંડ પકડીને, જાણે ત્રણેય જગતનું તોલમાપ કરતો હોય તેમ લાગતો.
તૃણવદ્દૃષ્ટસકલઃ પ્રમેયીકૃતસંસૃતિઃ । લોકાજવઞ્જવીભાવે દૃષ્ટે જ્ઞાતપરાવરઃ
તે સમગ્ર જગતને ઘાસ સમાન ગણતો હતો, જન્મમરણના ચક્રને જાણીને બધું માપી લીધું હતું; દુનિયાનું ક્ષણભંગુર સ્વરૂપ જોઈને, તેણે ઊંચા-નીચા બધાનો સાર જાણ્યો હતો.
ધીરસ્ સ્થિરસમાકારો વિશ્રાન્ત ઇવ મન્દરઃ । પરિપૂર્ણસ્ સમશ્ શુદ્ધઃ પૂર્ણાર્ણવ ઇવાહતઃ
તે ધીર અને સ્થિર દેખાતો હતો, જાણે મંદરાચલ પર્વત આરામમાં હોય; સર્વે રીતે પૂર્ણ, સમ, શુદ્ધ અને જાણે ભરપૂર દરિયો હોય અને કોઈ ઉથલપાથલ ન થાય એવો હતો.
પદવિશ્રાન્તધીશ્ શાન્તઃ પરમાનન્દઘૂર્ણિતઃ । આવિર્ભાવતિરોભાવતજ્જ્ઞસ્ સંસારજન્મિનામ્
તેનું મન પોતાની સ્થિતિમાં આરામ પામેલું, શાંત અને પરમ આનંદથી ભરપૂર હતું; જગતમાં જન્મ લેતાં જીવોમાં અવતરણ અને લયને જાણતો હતો.
સરભસવચનાભિરામરૂપઃ પ્રિયમધુરોચિતચારુહૃદ્યવાક્યઃ । સ્વયમ્ ઇવ નવમ્ આસ્થિતશ્ શરીરં સકલભયાપહરઃ પરઃ પ્રકર્ષઃ
તેની વાણી ઉત્સાહી અને આનંદદાયક હતી, પ્રિય અને મધુર, હૃદયને ભાવે એવી હતી; જાણે એણે નવેસરથી શરીર ધારણ કર્યું હોય, એવો સર્વ ભય દૂર કરનાર અને સર્વોત્તમ હતો.
ઇદમ્ અમલગિરાહ હાસશુદ્ધં મૃદુપદમ્ ઉજ્ઝિતસમ્ભ્રમં ક્રમેણ । કથયિતુમ્ અખિલં નિજં સ્વરૂપં મધુર ઇવ સ્તનિતેન મુગ્ધમેઘઃ
આ નિર્મળ વાણી, હળવા હાસ્યથી શુદ્ધ થયેલી, ધીરે ધીરે, કોઈ ઉતાવળ વિના, પોતાનું સ્વરૂપ ખુલ્લું કરે છે; જેમ કોઈ નિર્દોષ વાદળ મીઠા ગુંજ સાથે પોતાને વ્યક્ત કરે છે તેમ.
અસ્ત્ય્ અસ્મિઞ્ જગતિ જ્યેષ્ઠસ્ સર્વનાકનિવાસિનામ્ । દેવદેવો હરો નામ દેવદેવાભિપૂજિતઃ
આ જગતમાં, બધા દેવતાઓમાં સર્વોચ્ચ એવા ભગવાન હરાનું નામ છે, જેને બધા દેવતાઓ પૂજે છે.
ષટ્પદશ્રેણિનયના યસ્યોચ્ચસ્તબકસ્તની । વિલાસિની શરીરાર્ધે લતા ચૂતતરોર્ ઇવ
જેનાં શરીરના અર્ધ ભાગમાં એક સુંદર સ્ત્રી છે, જેના નેત્રો મધમાખીની પંક્તિ જેવી છે, અને જેના ઉન્નત સ્તન ફૂલેલા ગુચ્છ જેવા છે, જેમ કે કેરીના વૃક્ષ પર લતા ફૂલતી હોય તેમ.
હિમહારસિતા યસ્ય લહરીસ્તબકોમ્ભિતા । આવેષ્ટિતજટાજૂટા ગઙ્ગા કુસુમમાલિકા
જેનાં જટાજૂટમાં હિમ જેવી સફેદ ગંગાજી લહેરો અને ફૂલોના ગુચ્છો સાથે વણાયેલા છે, જે ફૂલોની માળ જેવી શોભે છે.
ક્ષીરસાગરસમ્ભૂતઃ પ્રસૃતામૃતનિર્ઝરઃ । પ્રતિબિમ્બશશશ્ શ્રીમાન્ યસ્ય ચૂડામણિશ્ શશી
દૂધના સમુદ્રમાંથી જન્મેલા, અમૃતની ધારા જેમાંથી વહે છે, અને જેના માથા પર ચમકતો ચાંદ્રમણિ છે, એવો તેજસ્વી ચંદ્ર જેનું શિરોમણિ છે.
અનારતશિરશ્ચન્દ્રપ્રસ્રવેણામરીકૃતઃ । યસ્યેન્દ્રનીલવત્ કાલકૂટઃ કણ્ઠસ્ય ભૂષણમ્
જેના માથા પર સતત ચાંદની વરસે છે અને જેના ગળામાં નીલમણિ જેવું કાળાં વિષ છે, જે એના ગળાનું શોભા છે અને તેને અમર બનાવે છે.
ધૂલિલેખામહાવર્તં સ્વચ્છં પાવકસમ્ભવમ્ । પરમાણુચયં ભસ્મ યસ્ય સ્નાનજલં સિતમ્
જેનું સ્નાનજળ શુદ્ધ છે, અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ભસ્મની અનગણિત કણોથી બનેલું છે, અને તેમાં ધૂળના મોટાં ઘુમ્મસો ફરે છે.
નિર્મલાનિ જિતેન્દૂનિ ઘૃષ્ટાનિ ઘટિતાનિ ચ । યસ્યાસ્થીન્ય્ એવ રત્નાનિ દેહે કાન્તિમયાનિ ચ
જેના હાડકાં પોતે જ રત્નો છે—પારદર્શક, ચાંદનીને પણ હરાવે એવી તેજસ્વી, ઘસાયેલા અને ઘડાયેલા, અને શરીરમાં પ્રકાશિત છે.
દશાશાદશમ્ અમ્ભોદનીલં શીતલપલ્લવમ્ । તારકાબિન્દુશબલં યસ્ય ચામ્બરમ્ અમ્બરમ્
જેનું આકાશ દસ દિશાઓ અને દસ દિશાનાં ખૂણાં છે, જે ઠંડા અને કોમળ પાંદડાંથી ભરેલું છે, દરિયાની જેમ ઊંડું નિલો છે અને તારાઓ તથા ચાંદલાંથી છાંટાયેલું છે.
ભ્રમચ્છિવાઙ્ગનં પક્વમહામાંસૌદનાકુલમ્ । બહુભૂતેર્ ગૃહં યસ્ય શ્મશાનં હિમપાણ્ડુરમ્
જેનું નિવાસસ્થાન સ્મશાન છે, બરફ જેવી સફેદતા ધરાવતું, શિવના ભટકોતા ગણા સાથે ભરેલું, મોટા પકવ માંસનાં ઢગલાંથી ગૂંજી ઉઠેલું અને અનેક જીવોનુ ઘર છે.
કપાલમાલાભરણાઃ પીતરક્તરસાસવાઃ । અન્ત્રસ્રગ્દામવલિતા બન્ધવો યસ્ય માતરઃ
જેની માતાઓ એવી છે કે જેઓ કપાળની માળા પહેરે છે, પીળા અને લાલ રંગના લોહીનું પાન કરે છે અને આંતરડાંની હાર પહેરે છે.
પ્રસ્ફુરન્મૂર્ધમણયશ્ ચોપન્તો મસૃણાઙ્ગકાઃ । ભુજગા વલયા યસ્ય પ્રકચત્કનકત્વિષઃ
જેના તેજસ્વી આભૂષણો એ છે: તેમના માથા પર ઝગમગતા રત્નો, મૃદુ અંગો અને સોનાની જેમ ચમકતા સાપો, જે હાથમાં કંગણ તરીકે વળાંગેલા છે.
દૃક્પાતપ્લુષ્ટશૈલેન્દ્રં જગત્કવલનાલસમ્ । ભૈરવાચરિતં યસ્ય લીલાસન્ત્રાસિતામરમ્
જેનાં રમણાંથી દેવતાઓ પણ ડરી જાય છે, એની નજરથી પર્વત રાજા પણ દાઝી જાય છે, અને આખું જગત ગળી જવાની જેની ઉતાવળ છે, એવો ભયંકર સ્વભાવ ધરાવનાર છે.
સ્વસ્થીકૃતજગજ્જીવસ્ સ્વવ્યાપારસ્થચેતસઃ । યદૃચ્છયા કરસ્પન્દો યસ્યાસુરપુરક્ષયઃ
જે પોતાનાં કામમાં સ્થિર છે, પોતે જ પોતાનું મન રાખે છે, અને આખા જગતને જીવંત રાખે છે; એની ઇચ્છાથી માત્ર હાથ હલાવતાં જ અસુરોના શહેરો નાશ પામે છે.
એકાગ્રમૂર્તયસ્ સ્નેહરાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ । સ્વજના યસ્ય તે શૈલાસ્ સરસા અપિ નીરસાઃ
એના પોતાના લોકો એવા છે, જેમના સ્વરૂપ એકાગ્ર છે, જેમને લાગણી, મોહ કે દ્વેષ નથી; એ લોકો પર્વતો કે તળાવ જેવા હોય છતાં અંદરથી ખાલી છે.
શિરઃખુરાઃ ખુરકરાઃ કરદન્તા ભુજોદરાઃ । ઋક્ષોષ્ટ્રાજાહિવક્ત્રાશ્ ચ પ્રમથા યસ્ય લાલકાઃ
એના પ્રિય પ્રમથો એવા છે, જેમના માથા ખુરા છે, હાથ પણ ખુરા છે, દાંત હાથ છે, પેટ હાથ છે, અને ચહેરા રીંછ, ઊંટ, હાથી અને સાપ જેવા છે.
યસ્ય નેત્રત્રયોદ્ભાસિવદનસ્યામરપ્રભોઃ । યથા ગણાસ્ તથૈવાન્યઃ પરિવારો હિ માતરઃ
ત્રણ આંખો ધરાવતાં અને ચહેરો તેજસ્વી એવા અમર ભગવાનના જે સહાયક છે, એ જ રીતે અન્ય જૂથો પણ છે—'માતાઓ' પણ એમના પરિચારક છે.
નૃત્યન્તિ માતરસ્ તસ્ય પુરો ભૂતગણાનતાઃ । ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતૈકભોજનાઃ
આ માતાઓ, જેમને ભૂતગણો વંદન કરે છે, એ ભગવાનની સામે નૃત્ય કરે છે; અને ચૌદ પ્રકારના અનંત જીવજાતના એક જ ભોજનમાં ભાગ લે છે.
ખરોષ્ટ્રકાકવદના રક્તમેદોવસાસવાઃ । દિગમ્બરા વિહારિણ્યશ્ શરીરાવયવસ્રજઃ
કેટલાંકના ચહેરા ઊંટ, ગધેડા અને કાગડા જેવા છે; તેઓ લોહી, મજ્જા અને ચરબીથી લપેટાયેલા છે; કપડા વિના ફરતા અને શરીરના અવયવોની માળા પહેરીને વિહાર કરે છે.
વસન્તિ ગિરિકૂટેષુ વ્યોમ્નિ લોકાન્તરેષુ ચ । અટવીષુ શ્મશાનેષુ શરીરેષુ ચ દેહિનામ્
એવી માતાઓ પહાડોની ટોચે, આકાશમાં, બીજા લોકોમાં, જંગલોમાં, સ્મશાનમાં અને જીવધારીઓના શરીરમાં વસે છે.
જયા ચ વિજયા ચૈવ જયન્તી ચાપરાજિતા । વામસ્રોતોગતા એતાસ્ તુમ્બુરું રુદ્રમ્ આશ્રિતાઃ
જયા, વિજયા, જયંતી અને અપરાજિતા—આ ચારેય ડાબી દિશામાં વહેતી પ્રવાહમાં તુંબુરુ રૂદ્રને આશ્રય લઈને રહી છે.
સિદ્ધા શુષ્કા ચ રક્તા ચ ઉત્પલા ચેતિ દેવતાઃ । સ્રોતો દક્ષિણમ્ આશ્રિત્ય ભૈરવં રુદ્રમ્ આશ્રિતાઃ
સિદ્ધા, શુષ્કા, રક્તા અને ઉત્પલા—આ દેવીઓ જમણી દિશામાં વહેતી પ્રવાહમાં ભૈરવ રૂદ્રને આશ્રય લઈને રહી છે.
સર્વાસામ્ એવ માતૄણામ્ અષ્ટાવ્ એતાસ્ તુ નાયિકાઃ । આસામ્ અનુગતાસ્ ત્વ્ અન્યા દેવ્યશ્ શતસહસ્રશઃ
બધી માતાઓમાં આ આઠ મુખ્ય છે; બાકીની અનેક લાખો દેવીઓ એમના અનુસરણમાં ચાલે છે.
રૌદ્રી ચ વૈષ્ણવી બ્રાહ્મી વારાહી વાયવી તથા । કૌમારી વાસવી સૌરી ચેત્યાદ્યાસ્ તાસ્ સહસ્રશઃ
રૌદ્રી, વૈષ્ણવી, બ્રાહ્મી, વારાહી, વાયવી, કૌમારી, વાસવી અને સૌરી—આ અને એમ જેવી હજારો દેવીઓ એમની સાથે છે.