ત્વત્પાદદર્શનાદ્ એવ સર્વં જ્ઞાતં મયા મુને । યથાગમનપુણ્યેન વયમ્ આયોજિતાસ્ ત્વયા
હે મુનિ, તારા ચરણોનું દર્શન કરતાં જ મને બધું જ જાણી ગયું છે. અગાઉના શુભ કર્મોના ફળે, તું આપણને અહીં મળાવ્યો છે.
ચિરજીવિતચર્ચાભિર્ વયં તે સ્મૃતિમ્ આગતાઃ । તેનેમં પાદપં પાદૈસ્ ત્વં પવિત્રિતવાન્ અયમ્
દીર્ઘ આયુષ્ય વિશેની ચર્ચાઓથી, અમે તારી યાદમાં આવ્યા છીએ. એટલે, તારા ચરણો દ્વારા તું આ વૃક્ષને પવિત્ર કર્યું છે.
જ્ઞાતત્વદાગમો ઽપ્ય્ એવં ત્વાં પૃચ્છામીહ યન્ મુને । ભવદ્વાક્યામૃતાસ્વાદવાઞ્છા તત્ પ્રવિજૃમ્ભતે
હું જાણું છું કે તું અહીં આવ્યો છે, છતાં હે મુનિ, હું તને અહીં પૂછું છું; કેમ કે તારા વચનોના અમૃતનો સ્વાદ લેવા માટે ફરીથી ઈચ્છા જાગે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ અસૌ પક્ષી ભુસુણ્ડશ્ ચિરજીવિતઃ । ત્રિકાલામલસંવેદી તત્ર પ્રોક્તમ્ ઇદં મયા
આ રીતે, લાંબા સમયથી જીવતો અને ત્રિકાળને જાણનાર પંખી ભુસુંડાએ કહ્યું; ત્યારે મેં ત્યાં આ વાત કહી.
વિહઙ્ગમમહારાજ સત્યમ્ એતત્ ત્વયોચ્યતે । દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતો ઽસ્મ્ય્ અદ્ય ત્વામ્ એવ ચિરજીવિતમ્
હે મહાન પક્ષીરાજ, તમે જે કહ્યો તે સાચું છે; આજે હું ખાસ તમને, લાંબા સમયથી જીવતા આવેલા, જોવા આવ્યો છું.
આશીતલાન્તઃકરણો દિષ્ટ્યા કુશલવાન્ અસિ । પતિતો ઽસિ ન શુદ્ધાત્મન્ ભીષણાં ભવવાગુરામ્
તમારું મન અંદરથી શાંત છે અને શુભભાગ્યથી તમે સુખી છો; હે શુદ્ધ આત્માવાળા, તમે આ ભયાનક સંસારના જાળમાં પડ્યા નથી.
તદ્ એતં સંશયં છિન્દ્ધિ ભગવન્ મમ તત્ત્વતઃ । કસ્મિન્ કુલે ભવાઞ્ જાતો જ્ઞાતજ્ઞેયઃ કથં ભવાન્
હે પૂજ્ય, કૃપા કરીને મારી આ શંકા સાચી રીતે દૂર કરો: તમે કયા કુળમાં જન્મ્યા છો અને તમને જાણવાનું જે છે તે કેવી રીતે જાણવા મળ્યું?
કિયદ્ આયુશ્ ચ તે સાધો વૃત્તં સ્મરસિ કિં ચ વા । કેન વાયં નિવાસસ્ તે નિર્દિષ્ટો દીર્ઘદર્શિના
હે સાધુ, તમારી ઉંમર કેટલી છે અને તમારો જે વર્તન છે તેમાંથી શું શું યાદ છે? અને, હે દુરદ્રષ્ટિ ધરાવનાર, તમારો આ નિવાસ કોણે નિર્ધારિત કર્યો?
યત્ પૃચ્છસિ મુને સર્વં તદ્ ઇદં કથયામ્ય્ અહમ્ । અનુદ્વેગિતયેયં નઃ કથા શ્રવ્યા મહાત્મના
હે મુનિ, તમે જે કંઈ પૂછો છો, તે બધું હું હવે કહું છું. અમારી આ વાત મહાન હૃદયવાળા, ચિંતાવિહોણા લોકો સાંભળવા યોગ્ય છે.
યુષ્મદ્વિધાસ્ ત્રિભુવનપ્રભુપૂજ્યરૂપા આકર્ણયન્તિ યદ્ ઉદારધિયો મહાન્તઃ । તેનાશુભં પ્રકથિતેન વિનાશમ્ એતિ મેઘસ્ય દેહવિભવેન યથાર્કતાપઃ
તમારા જેવા, ત્રણેય લોકના રાજાઓ પણ જેમને પૂજે છે, એવા ઉદાર મનવાળા મહાન લોકો આ વાત ધ્યાનથી સાંભળે છે. આવી શુદ્ધ વાતથી દુઃખ દૂર થાય છે, જેમ કે સૂર્યની તાપથી વાદળો ઓગળી જાય છે.
અથ રામ ભુસુણ્ડો ઽસૌ ન પ્રહૃષ્ટો ન જિહ્મધીઃ । સર્વાઙ્ગસુન્દરશ્ શ્યામઃ પ્રાવૃષીવ પયોધરઃ
પછી, હે રામ, એ ભુસુંડ neither ખુશ હતો કે ન તો વાંકાગીરો હતો; તેના શરીરનો દરેક અંગ સુંદર અને શ્યામ હતો, જાણે ચોમાસામાં મેઘ હોય.
સ્નિગ્ધગમ્ભીરવચનસ્ સ્મિતપૂર્વાભિભાષણઃ । કરસ્થપાલીવતવત્પ્રતોલિતજગત્ત્રયઃ
તેના બોલ મૃદુ અને ઊંડા હતા, હંમેશા સ્મિત સાથે વાત કરતો. હાથમાં દંડ પકડીને, જાણે ત્રણેય જગતનું તોલમાપ કરતો હોય તેમ લાગતો.
તૃણવદ્દૃષ્ટસકલઃ પ્રમેયીકૃતસંસૃતિઃ । લોકાજવઞ્જવીભાવે દૃષ્ટે જ્ઞાતપરાવરઃ
તે સમગ્ર જગતને ઘાસ સમાન ગણતો હતો, જન્મમરણના ચક્રને જાણીને બધું માપી લીધું હતું; દુનિયાનું ક્ષણભંગુર સ્વરૂપ જોઈને, તેણે ઊંચા-નીચા બધાનો સાર જાણ્યો હતો.
ધીરસ્ સ્થિરસમાકારો વિશ્રાન્ત ઇવ મન્દરઃ । પરિપૂર્ણસ્ સમશ્ શુદ્ધઃ પૂર્ણાર્ણવ ઇવાહતઃ
તે ધીર અને સ્થિર દેખાતો હતો, જાણે મંદરાચલ પર્વત આરામમાં હોય; સર્વે રીતે પૂર્ણ, સમ, શુદ્ધ અને જાણે ભરપૂર દરિયો હોય અને કોઈ ઉથલપાથલ ન થાય એવો હતો.
પદવિશ્રાન્તધીશ્ શાન્તઃ પરમાનન્દઘૂર્ણિતઃ । આવિર્ભાવતિરોભાવતજ્જ્ઞસ્ સંસારજન્મિનામ્
તેનું મન પોતાની સ્થિતિમાં આરામ પામેલું, શાંત અને પરમ આનંદથી ભરપૂર હતું; જગતમાં જન્મ લેતાં જીવોમાં અવતરણ અને લયને જાણતો હતો.
સરભસવચનાભિરામરૂપઃ પ્રિયમધુરોચિતચારુહૃદ્યવાક્યઃ । સ્વયમ્ ઇવ નવમ્ આસ્થિતશ્ શરીરં સકલભયાપહરઃ પરઃ પ્રકર્ષઃ
તેની વાણી ઉત્સાહી અને આનંદદાયક હતી, પ્રિય અને મધુર, હૃદયને ભાવે એવી હતી; જાણે એણે નવેસરથી શરીર ધારણ કર્યું હોય, એવો સર્વ ભય દૂર કરનાર અને સર્વોત્તમ હતો.
ઇદમ્ અમલગિરાહ હાસશુદ્ધં મૃદુપદમ્ ઉજ્ઝિતસમ્ભ્રમં ક્રમેણ । કથયિતુમ્ અખિલં નિજં સ્વરૂપં મધુર ઇવ સ્તનિતેન મુગ્ધમેઘઃ
આ નિર્મળ વાણી, હળવા હાસ્યથી શુદ્ધ થયેલી, ધીરે ધીરે, કોઈ ઉતાવળ વિના, પોતાનું સ્વરૂપ ખુલ્લું કરે છે; જેમ કોઈ નિર્દોષ વાદળ મીઠા ગુંજ સાથે પોતાને વ્યક્ત કરે છે તેમ.
અસ્ત્ય્ અસ્મિઞ્ જગતિ જ્યેષ્ઠસ્ સર્વનાકનિવાસિનામ્ । દેવદેવો હરો નામ દેવદેવાભિપૂજિતઃ
આ જગતમાં, બધા દેવતાઓમાં સર્વોચ્ચ એવા ભગવાન હરાનું નામ છે, જેને બધા દેવતાઓ પૂજે છે.
ષટ્પદશ્રેણિનયના યસ્યોચ્ચસ્તબકસ્તની । વિલાસિની શરીરાર્ધે લતા ચૂતતરોર્ ઇવ
જેનાં શરીરના અર્ધ ભાગમાં એક સુંદર સ્ત્રી છે, જેના નેત્રો મધમાખીની પંક્તિ જેવી છે, અને જેના ઉન્નત સ્તન ફૂલેલા ગુચ્છ જેવા છે, જેમ કે કેરીના વૃક્ષ પર લતા ફૂલતી હોય તેમ.
હિમહારસિતા યસ્ય લહરીસ્તબકોમ્ભિતા । આવેષ્ટિતજટાજૂટા ગઙ્ગા કુસુમમાલિકા
જેનાં જટાજૂટમાં હિમ જેવી સફેદ ગંગાજી લહેરો અને ફૂલોના ગુચ્છો સાથે વણાયેલા છે, જે ફૂલોની માળ જેવી શોભે છે.
ક્ષીરસાગરસમ્ભૂતઃ પ્રસૃતામૃતનિર્ઝરઃ । પ્રતિબિમ્બશશશ્ શ્રીમાન્ યસ્ય ચૂડામણિશ્ શશી
દૂધના સમુદ્રમાંથી જન્મેલા, અમૃતની ધારા જેમાંથી વહે છે, અને જેના માથા પર ચમકતો ચાંદ્રમણિ છે, એવો તેજસ્વી ચંદ્ર જેનું શિરોમણિ છે.
અનારતશિરશ્ચન્દ્રપ્રસ્રવેણામરીકૃતઃ । યસ્યેન્દ્રનીલવત્ કાલકૂટઃ કણ્ઠસ્ય ભૂષણમ્
જેના માથા પર સતત ચાંદની વરસે છે અને જેના ગળામાં નીલમણિ જેવું કાળાં વિષ છે, જે એના ગળાનું શોભા છે અને તેને અમર બનાવે છે.
ધૂલિલેખામહાવર્તં સ્વચ્છં પાવકસમ્ભવમ્ । પરમાણુચયં ભસ્મ યસ્ય સ્નાનજલં સિતમ્
જેનું સ્નાનજળ શુદ્ધ છે, અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ભસ્મની અનગણિત કણોથી બનેલું છે, અને તેમાં ધૂળના મોટાં ઘુમ્મસો ફરે છે.
નિર્મલાનિ જિતેન્દૂનિ ઘૃષ્ટાનિ ઘટિતાનિ ચ । યસ્યાસ્થીન્ય્ એવ રત્નાનિ દેહે કાન્તિમયાનિ ચ
જેના હાડકાં પોતે જ રત્નો છે—પારદર્શક, ચાંદનીને પણ હરાવે એવી તેજસ્વી, ઘસાયેલા અને ઘડાયેલા, અને શરીરમાં પ્રકાશિત છે.
દશાશાદશમ્ અમ્ભોદનીલં શીતલપલ્લવમ્ । તારકાબિન્દુશબલં યસ્ય ચામ્બરમ્ અમ્બરમ્
જેનું આકાશ દસ દિશાઓ અને દસ દિશાનાં ખૂણાં છે, જે ઠંડા અને કોમળ પાંદડાંથી ભરેલું છે, દરિયાની જેમ ઊંડું નિલો છે અને તારાઓ તથા ચાંદલાંથી છાંટાયેલું છે.
ભ્રમચ્છિવાઙ્ગનં પક્વમહામાંસૌદનાકુલમ્ । બહુભૂતેર્ ગૃહં યસ્ય શ્મશાનં હિમપાણ્ડુરમ્
જેનું નિવાસસ્થાન સ્મશાન છે, બરફ જેવી સફેદતા ધરાવતું, શિવના ભટકોતા ગણા સાથે ભરેલું, મોટા પકવ માંસનાં ઢગલાંથી ગૂંજી ઉઠેલું અને અનેક જીવોનુ ઘર છે.
કપાલમાલાભરણાઃ પીતરક્તરસાસવાઃ । અન્ત્રસ્રગ્દામવલિતા બન્ધવો યસ્ય માતરઃ
જેની માતાઓ એવી છે કે જેઓ કપાળની માળા પહેરે છે, પીળા અને લાલ રંગના લોહીનું પાન કરે છે અને આંતરડાંની હાર પહેરે છે.
પ્રસ્ફુરન્મૂર્ધમણયશ્ ચોપન્તો મસૃણાઙ્ગકાઃ । ભુજગા વલયા યસ્ય પ્રકચત્કનકત્વિષઃ
જેના તેજસ્વી આભૂષણો એ છે: તેમના માથા પર ઝગમગતા રત્નો, મૃદુ અંગો અને સોનાની જેમ ચમકતા સાપો, જે હાથમાં કંગણ તરીકે વળાંગેલા છે.
દૃક્પાતપ્લુષ્ટશૈલેન્દ્રં જગત્કવલનાલસમ્ । ભૈરવાચરિતં યસ્ય લીલાસન્ત્રાસિતામરમ્
જેનાં રમણાંથી દેવતાઓ પણ ડરી જાય છે, એની નજરથી પર્વત રાજા પણ દાઝી જાય છે, અને આખું જગત ગળી જવાની જેની ઉતાવળ છે, એવો ભયંકર સ્વભાવ ધરાવનાર છે.
સ્વસ્થીકૃતજગજ્જીવસ્ સ્વવ્યાપારસ્થચેતસઃ । યદૃચ્છયા કરસ્પન્દો યસ્યાસુરપુરક્ષયઃ
જે પોતાનાં કામમાં સ્થિર છે, પોતે જ પોતાનું મન રાખે છે, અને આખા જગતને જીવંત રાખે છે; એની ઇચ્છાથી માત્ર હાથ હલાવતાં જ અસુરોના શહેરો નાશ પામે છે.