યોગવાસિષ્ઠઃ

ચિરજીવીતિ વિખ્યાતશ્ ચિરજીવિતયા તયા । જગદ્વિદિતદીર્ઘાયુસ્ સ ભુસુણ્ડ ઇતિ શ્રુતઃ

તેની દીર્ઘ આયુષ્યને કારણે તે લાંબા જીવન માટે પ્રસિદ્ધ થયો છે; આખા જગતમાં તે ભુસુંડ તરીકે ઓળખાય છે, જેની આયુષ્ય ખૂબ જ લાંબી છે.

યુગાગમાપાયદશાદર્શનપ્રૌઢમાનસઃ । પ્રતિકલ્પં ચ ગણયન્ ખિન્નશ્ શક્રપરમ્પરામ્

યુગોના આવાગમનને જોઈને તેનું મન પરિપક્વ થયું છે; દરેક કલ્પમાં તેણે ઇન્દ્રોની થાકલાયક પરંપરાની ગણતરી કરી છે.

જન્મનાં લોકપાલાનાં શૌરિશક્રગરુત્મતામ્ । સંસ્મર્તા સમતીતાનાં સુરાસુરમહીભૃતામ્

તે લોકપાલો—વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને ગરુડ—ના જન્મોને યાદ રાખે છે અને દેવો, અસુરો તથા પૃથ્વીના રાજાઓના ભૂતકાળને પણ સ્મરણ કરે છે.

પ્રસન્નગમ્ભીરમનાઃ પેશલસ્નિગ્ધમુગ્ધવાક્ । અવક્રવક્તા જ્ઞાતા ચ નિર્મમો નિરહઙ્કૃતિઃ

જેનું મન શાંત અને ઊંડું હોય છે, જેની વાણી સૌમ્ય, મૃદુ અને નિર્દોષ હોય છે; જે સીધી રીતે બોલે છે, જ્ઞાની છે, કોઈ પણ વસ્તુમાં મમત્વ રાખતો નથી અને અહંકારથી રહિત છે.

સુહૃદ્ દાન્તસ્ તથા મિત્રં ભૃત્યઃ પુત્રો ગુરુઃ પ્રભુઃ । સર્વદા સર્વથા નિત્યં સર્વં સર્વસ્ય સંસ્તવે

મિત્ર, સંયમી, તેમજ સહયોગી, નોકર, પુત્ર, ગુરુ અને સ્વામી—એવો વ્યક્તિ હંમેશા, દરેક રીતે, દરેક સમયે, બધું બધાના માટે કરુણા અને પ્રશંસા સાથે રહે છે.

સોમ્યઃ પ્રસન્નમધુરો રસવાન્ મહાત્મા હૃદ્યસ્ સરોવર ઇવાન્તર્ અખણ્ડશૈત્યઃ । હૃત્પુણ્ડરીકકુહરવ્યવહારવેત્તા ગામ્ભીર્યમ્ અચ્છમ્ અજહત્ પ્રકટાશયશ્રીઃ

સૌમ્ય, પ્રસન્ન અને મધુર સ્વભાવ ધરાવનાર, રસથી ભરપૂર, મહાન આત્માવાળો, હૃદયમાં આનંદદાયક—અંદરથી સરોવર જેવો સતત ઠંડક આપતો; હૃદયના કમળમાં જે શું ચાલે છે તેનું જ્ઞાન ધરાવનાર, ઊંડાણ સ્પષ્ટ અને અડગ, અને જેના મનના ભાવ ખુલ્લા અને તેજસ્વી હોય છે.

અથ તસ્યાહમ્ અપતં દીપ્યમાનવપુઃ પુરઃ । કિઞ્ચિદ્વિક્ષોભિતસભં ખાન્ નક્ષત્રમ્ ઇવાચલે

પછી હું તેના સામે પહોંચ્યો, મારું રૂપ તેજસ્વી બનીને, થોડીક સભાને હલાવી નાખ્યું, જેમ આકાશમાં તારું સ્થિરતામાં થોડું ખલેલ પાડે છે.

ચુક્ષોભ વાયસાસ્થાનનીલોત્પલસરઃ ક્ષણં । મત્પાતમન્દવાતેન ભૂકમ્પેનેવ સાગરઃ

એક ક્ષણ માટે, કાગડો રહેતો તે નીલકમળથી ભરેલું સરોવર મારા આવવાના હલકા પવનથી એવી રીતે હલચલ થયું, જેમ ભૂકંપથી સમુદ્ર ધ્રુજી જાય.

અશઙ્કિતમ્ અપિ પ્રાપ્તાદ્ દર્શનાત્ સમનન્તરમ્ । ભુસુણ્ડસ્ તુ વસિષ્ઠો ઽયં પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અવબુદ્ધવાન્

મારે ત્યાં પહોંચતાં જ અને મને જોઈને, ભય વગર પણ ભુસુંડાએ તરત જ ઓળખી લીધું કે, 'આ તો વસિષ્ઠજીએ આવ્યા છે.'

પત્ત્રપુઞ્જાત્ સમુત્તસ્થૌ મેઘશાવ ઇવાચલાત્ । હે મુને સ્વાગતમ્ ઇતિ પ્રોવાચ મધુરાક્ષરમ્

પાંદડાના ગુચ્છમાંથી તે એ રીતે ઊભો થયો, જેમ પર્વત પરથી નવો વાદળ ઊઠે, અને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'મુનિ, તમારું સ્વાગત છે.'

સઙ્કલ્પમાત્રજાતાભ્યાં કરાભ્યાં કુસુમાઞ્જલિમ્ । મહ્યમ્ આશુ દદૌ બાલમેઘો હૈમમ્ ઇવોત્કરમ્

માત્ર મનના સંકલ્પથી બનેલા હાથોથી, તેણે તરત જ મને ફૂલોની અંજલિ આપી, જેમ નવું વાદળ હિમનો ઢગલો આપે.

ઇદમ્ આસનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નવં કલ્પતરુચ્છદમ્ । ઉપનીતવતિ ત્યક્તભૃત્યે વાયસનાયકે

"આ બેઠકો છે," એમ કહી, તેણે નવી બેઠકો, ઈચ્છિત ફળ આપતી વૃક્ષની છાંયમાં લાવી, અને પવનને, જે તેનો સહાયક હતો, પરત મોકલી દીધો.

ભુસુણ્ડાનૂત્થિતેષ્વ્ ઈષચ્ચલપક્ષેષુ પક્ષિષુ । ઉપવિષ્ટં મુનિં દૃષ્ટ્વા સ્વાસનોન્મુખદૃષ્ટિષુ

ભુસુણ્ડાના પક્ષીઓએ, જેમના પાંખ થોડાં હલનચલન કરતા હતા, ઊભા થઈને જોયું કે મુનિ બેઠેલા છે અને તેમનું ધ્યાન બેઠકો પર કેન્દ્રિત છે.

સસભાખગવૃન્દેન ભુસુણ્ડેન સમં તતઃ । તસ્મિન્ કલ્પલતાકુઞ્જે ઉપવિષ્ટો ઽહમ્ આસને

પછી, ભુસુણ્ડા અને પક્ષીઓની સભા સાથે, હું પણ ઇચ્છિત ફળ આપતી લતાવાળા બગીચામાં એ બેઠકો પર બેઠો.

અથ પાદ્યાદિ દત્ત્વા સ ભુસુણ્ડસ્ તુષ્ટમાનસઃ । મામ્ ઉવાચ મહાતેજાસ્ સૌહાર્દમધુરાક્ષરમ્

પછી ભુસુણ્ડાએ, આનંદિત મનથી, મારા પગ ધોવા માટે પાણી અને અન્ય આદર આપ્યો અને મિત્રતાભર્યા, મધુર શબ્દોમાં, તેજસ્વી અવાજે મને સંબોધન કર્યું.

અહો ભગવતાસ્માકં પ્રસાદો દર્શિતશ્ ચિરાત્ । દર્શનામૃતસેકેન યત્ સિક્તાસ્ સદ્રુમા વયમ્

અરે, મહારાજ, ઘણા સમય પછી આપનો કૃપાદ્રષ્ટિ અમારે પર વરસી છે. આપના દર્શનના અમૃતસ્નાનથી અમે અને આ વૃક્ષો પણ ભીંજાઈ ગયા છીએ.

મત્પુણ્યચિરસમ્ભારપ્રેરિતેન ત્વયાધુના । મુને માન્યૈકમાન્યેન કુત આગમનં કૃતમ્

મહર્ષિ, કદાચ મારા પુણ્યના સંચયથી આજે આપ, સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં પધાર્યા છો. આપના આવવાનો કારણ શું છે?

કચ્ચિદ્ અસ્મિન્ મહામોહે ચિરં વિહરતસ્ તવ । અખણ્ડિતૈવ સમતા સ્થિતા ચેતસિ પાવને

આ મહામોહમાં તમે લાંબા સમયથી નિવાસ કર્યો છે, તો પણ શું આપના pavitra મનની સમતા અખંડિત જ રહી છે?

કિમર્થમ્ અદ્યાગમનક્લેશેનાત્મા કદર્થિતઃ । ત્વદ્વચશ્શ્રોતુકામાનામ્ આજ્ઞાં નો દાતુમ્ અર્હસિ

આજે અહીં આવવાની તકલીફ લઈને આપનું મન દુઃખાયું છે, તેનું કારણ શું છે? અમે તો આપના વચન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, કૃપા કરીને અમને આજ્ઞા આપો.

ત્વત્પાદદર્શનાદ્ એવ સર્વં જ્ઞાતં મયા મુને । યથાગમનપુણ્યેન વયમ્ આયોજિતાસ્ ત્વયા

હે મુનિ, તારા ચરણોનું દર્શન કરતાં જ મને બધું જ જાણી ગયું છે. અગાઉના શુભ કર્મોના ફળે, તું આપણને અહીં મળાવ્યો છે.

ચિરજીવિતચર્ચાભિર્ વયં તે સ્મૃતિમ્ આગતાઃ । તેનેમં પાદપં પાદૈસ્ ત્વં પવિત્રિતવાન્ અયમ્

દીર્ઘ આયુષ્ય વિશેની ચર્ચાઓથી, અમે તારી યાદમાં આવ્યા છીએ. એટલે, તારા ચરણો દ્વારા તું આ વૃક્ષને પવિત્ર કર્યું છે.

જ્ઞાતત્વદાગમો ઽપ્ય્ એવં ત્વાં પૃચ્છામીહ યન્ મુને । ભવદ્વાક્યામૃતાસ્વાદવાઞ્છા તત્ પ્રવિજૃમ્ભતે

હું જાણું છું કે તું અહીં આવ્યો છે, છતાં હે મુનિ, હું તને અહીં પૂછું છું; કેમ કે તારા વચનોના અમૃતનો સ્વાદ લેવા માટે ફરીથી ઈચ્છા જાગે છે.

ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ અસૌ પક્ષી ભુસુણ્ડશ્ ચિરજીવિતઃ । ત્રિકાલામલસંવેદી તત્ર પ્રોક્તમ્ ઇદં મયા

આ રીતે, લાંબા સમયથી જીવતો અને ત્રિકાળને જાણનાર પંખી ભુસુંડાએ કહ્યું; ત્યારે મેં ત્યાં આ વાત કહી.

વિહઙ્ગમમહારાજ સત્યમ્ એતત્ ત્વયોચ્યતે । દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતો ઽસ્મ્ય્ અદ્ય ત્વામ્ એવ ચિરજીવિતમ્

હે મહાન પક્ષીરાજ, તમે જે કહ્યો તે સાચું છે; આજે હું ખાસ તમને, લાંબા સમયથી જીવતા આવેલા, જોવા આવ્યો છું.

આશીતલાન્તઃકરણો દિષ્ટ્યા કુશલવાન્ અસિ । પતિતો ઽસિ ન શુદ્ધાત્મન્ ભીષણાં ભવવાગુરામ્

તમારું મન અંદરથી શાંત છે અને શુભભાગ્યથી તમે સુખી છો; હે શુદ્ધ આત્માવાળા, તમે આ ભયાનક સંસારના જાળમાં પડ્યા નથી.

તદ્ એતં સંશયં છિન્દ્ધિ ભગવન્ મમ તત્ત્વતઃ । કસ્મિન્ કુલે ભવાઞ્ જાતો જ્ઞાતજ્ઞેયઃ કથં ભવાન્

હે પૂજ્ય, કૃપા કરીને મારી આ શંકા સાચી રીતે દૂર કરો: તમે કયા કુળમાં જન્મ્યા છો અને તમને જાણવાનું જે છે તે કેવી રીતે જાણવા મળ્યું?

કિયદ્ આયુશ્ ચ તે સાધો વૃત્તં સ્મરસિ કિં ચ વા । કેન વાયં નિવાસસ્ તે નિર્દિષ્ટો દીર્ઘદર્શિના

હે સાધુ, તમારી ઉંમર કેટલી છે અને તમારો જે વર્તન છે તેમાંથી શું શું યાદ છે? અને, હે દુરદ્રષ્ટિ ધરાવનાર, તમારો આ નિવાસ કોણે નિર્ધારિત કર્યો?

યત્ પૃચ્છસિ મુને સર્વં તદ્ ઇદં કથયામ્ય્ અહમ્ । અનુદ્વેગિતયેયં નઃ કથા શ્રવ્યા મહાત્મના

હે મુનિ, તમે જે કંઈ પૂછો છો, તે બધું હું હવે કહું છું. અમારી આ વાત મહાન હૃદયવાળા, ચિંતાવિહોણા લોકો સાંભળવા યોગ્ય છે.

યુષ્મદ્વિધાસ્ ત્રિભુવનપ્રભુપૂજ્યરૂપા આકર્ણયન્તિ યદ્ ઉદારધિયો મહાન્તઃ । તેનાશુભં પ્રકથિતેન વિનાશમ્ એતિ મેઘસ્ય દેહવિભવેન યથાર્કતાપઃ

તમારા જેવા, ત્રણેય લોકના રાજાઓ પણ જેમને પૂજે છે, એવા ઉદાર મનવાળા મહાન લોકો આ વાત ધ્યાનથી સાંભળે છે. આવી શુદ્ધ વાતથી દુઃખ દૂર થાય છે, જેમ કે સૂર્યની તાપથી વાદળો ઓગળી જાય છે.