દ્વાવ્ એવ કિલ યત્નોત્થૌ જ્ઞાનયોગૌ રઘૂદ્વહ । તત્રોક્તં ભવતો જ્ઞાનમ્ અન્તસ્સ્થજ્ઞેયનિર્મલમ્
રઘુવંશી, પ્રયત્નથી માત્ર બે માર્ગો છે: જ્ઞાનનો માર્ગ અને યોગનો માર્ગ. એમાં, તમે જે જ્ઞાનનું વર્ણન કર્યું છે, તે અંદરના વિષયોથી રહિત અને એકદમ શુદ્ધ છે.
પ્રાણાપાનરથારૂઢો ગૂઢદેહગુહાશયઃ । અનન્તસિદ્ધિદસ્ સાધો યોગો ઽયં પ્રોચ્યતે શૃણુ
પ્રાણ અને અપાનના રથ પર આરૂઢ થઈ, શરીરના ગુહ્ય ભાગમાં રહેનાર, આ યોગ, હે મહાત્મા, અનંત સિદ્ધિઓ આપનાર છે; હવે તેને ધ્યાનથી સાંભળો.
મુખાનિલસ્ફુરણનિરોધસમ્ભવે સ્થિતિં ગતે નૃપસુત ચેતસઃ ક્ષયે । સમાહિતસ્થિતિર્ ઇહ યોગયુક્તિતઃ પરે પદે વિગલિતભીર્ નિવત્સ્યસિ
જ્યારે મોઢામાંથી નીકળતા શ્વાસના ગતિ રોકાઈ જાય અને મન સંપૂર્ણ શાંત થઈ જાય, હે રાજકુમાર, ત્યારે યોગથી એકાગ્રતા પ્રાપ્ત કરીને, તમે સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં નિર્ભયતાથી સ્થિર રહેશો.
અસ્તિ તાવદ્ અનન્તસ્ય ખસ્ય ક્વચિદ્ અયં કિલ । જગદ્રૂપઃ પરિસ્પન્દો મૃગતૃષ્ણા મરાવ્ ઇવ
ક્યાંક અનંત આકાશ છે; તેમાં આ જગત માત્ર એક તરંગ છે, જેમ રણમાં મૃગતૃષણા દેખાય છે એમ.
તત્ર કારણતાં યાતો બ્રહ્મા કમલસમ્ભવઃ । સ્થિતઃ પિતામહત્વેન સૃષ્ટભૂતભરભ્રમઃ
તેમાં કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજી કારણરૂપે સ્થિર થયા છે; તેઓ પિતામહ તરીકે સર્વ સૃષ્ટિનું ભાર વહન કરે છે.
તસ્યાહં માનસઃ પુત્રો વસિષ્ઠશ્ શ્રેષ્ઠચેષ્ટિતઃ । ઋક્ષચક્રે ધ્રુવવૃતે નિવસામિ યુગં પ્રતિ
હું તેમના મનથી ઉત્પન્ન થયેલો પુત્ર વસિષ્ઠ છું, શ્રેષ્ઠ કર્મ કરનાર. હું તારા મંડળમાં, ધ્રુવ સાથે ફરતો, દરેક યુગમાં વસું છું.
સો ઽહં કદાચિદ્ આસ્થાને સ્વર્ગે તિષ્ઠઞ્ શતક્રતોઃ । શ્રુતવાન્ નારદાદિભ્યઃ કથાં સુચિરજીવિનામ્
ક્યારેક, સ્વર્ગમાં ઇન્દ્રના દરબારમાં રહેતો હતો ત્યારે, મેં નારદ અને અન્ય મહર્ષિઓ પાસેથી દીર્ઘાયુ લોકોની વાર્તાઓ સાંભળી હતી.
કથાપ્રસઙ્ગે કસ્મિંશ્ચિદ્ અથ તત્રાભ્યુવાચ હ । શાતાતપો નામ મુનિર્ મૌની માની મહામતિઃ
આ વાર્તાઓ દરમિયાન, ત્યાં એક મહાન બુદ્ધિશાળી, મૌન અને ગર્વીલા શાતાતપ નામના ઋષિએ વાત કરી.
મેરોર્ ઈશાનકોણસ્થપદ્મરાગમયે દિવિ । અસ્તિ કલ્પતરુશ્ શ્રીમાઞ્ શૃઙ્ગે ચૂડ ઇતિ શ્રુતઃ
મેરુ પર્વતના ઉત્તર-પૂર્વ દિશાના શિખરે, પદ્મરાગના રત્નથી બનેલા આકાશમાં એક સુંદર ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષ છે, જેને ચૂડાં કહેવાય છે.
તસ્ય કલ્પતરોર્ મૂર્ધ્નિ દક્ષિણસ્કન્ધકોટરે । કલધૌતલતાપ્રાન્તે વિદ્યતે વિહગાલયઃ
આ ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષના ટોચ પર, દક્ષિણ ફાંદીની અંદર આવેલા ખોખામાં, ચાંદી જેવી લતાના છેડે એક પક્ષીનું ઘર છે.
તસ્મિન્ નિવસતિ શ્રીમાન્ ભુસુણ્ડો નામ વાયસઃ । વીતરાગો બૃહત્કોશે બ્રહ્મેવ નિજપઙ્કજે
તેમાં શ્રીમંત ભુશુંડકાં નામનો કાગડો રહે છે, જે રાગરહિત છે, વિશાળ જ્ઞાન ધરાવે છે અને પોતાનાં કમળમાં બ્રહ્માજી જેવો છે.
સ યથા જગતઃ કોશે જીવતીહ સુરાશ્ ચિરમ્ । ચિરજીવી તથા સ્વર્ગે ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
જેમ દેવતાઓ બ્રહ્માંડમાં લાંબા સમય સુધી જીવે છે, તેમ એ સ્વર્ગમાં બહુ વર્ષોથી જીવે છે; એવો લાંબા આયુષ્ય ધરાવનાર ન તો થયો છે, ન થશે.
સ દીર્ઘાયુસ્ સ નીરોગસ્ સ શ્રીમાન્ સ મહામતિઃ । સ વિશ્રાન્તમતિશ્ શાન્તસ્ સ કાન્તઃ કાલકોવિદઃ
એ માણસ દીર્ઘાયુ છે, તંદુરસ્ત છે, ધનવાન છે, બુદ્ધિશાળી છે, મનથી શાંત છે, સ્વભાવથી શાંત છે, સૌમ્ય છે અને સમયની સમજ ધરાવે છે.
સ યથા જીવતિ ખગસ્ તથેહ યદિ જીવ્યતે । તદ્ ભવેજ્ જીવિતં પુંસાં દીર્ઘં ચાદેયમ્ એવ ચ
જો માણસ આ દુનિયામાં એ પક્ષી જેવું જીવતો હોય, તો માનવજીવન લાંબું અને ખરેખર મૂલ્યવાન બની જાય.
ઇતિ તેન ભુસુણ્ડો ઽસૌ ભૂયઃપૃષ્ટેન વર્ણિતઃ । યથાવદ્ એવ દેવાનાં સભાયાં સત્યમૂર્તિના
આ રીતે, દેવતાઓની સભામાં જ્યારે ફરી પૂછાયું, ત્યારે સત્યમૂર્તિએ ભુશુંડાનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કર્યું.
કથાવસરસંશાન્તાવ્ અથ યાતે સુરવ્રજે । ભુસુણ્ડવિહગં દ્રષ્ટુમ્ અહં યાતઃ કુતૂહલાત્
કથાનો અવસર પૂરો થયા પછી જ્યારે દેવતાઓ વિખૂટા પડ્યા, ત્યારે હું જિજ્ઞાસાથી ભુશુંડા નામના પક્ષીને જોવા ગયો.
ભુસુણ્ડસ્ સંસ્થિતો યત્ર મેરોશ્ શૃઙ્ગં તદ્ ઉન્નતમ્ । સમ્પ્રાપ્તવાન્ ક્ષણેનાહં પદ્મરાગમયં બૃહત્
જ્યાં ભુસુંડક વસે છે, ત્યાં હું પદ્મરાગના વિશાળ અને ઉંચા મેરુ શિખરે પળમાં પહોંચી ગયો.
દ્રુતગૈરિકકાન્તેન તેજસા વહ્નિવર્ચસા । મધ્વાસવરસેનેવ રઞ્જયન્ કકુભાં ગણમ્
તે શિખર ચટપટિયા ચૂન જેવી તેજસ્વી ઝાંખી અને અગ્નિ જેવી કાંતિથી ચારે દિશાઓને મધુર મધપાનની જેમ રંગી નાખતું હતું.
કલ્પાન્તજ્વલનજ્વાલાપિણ્ડાદ્રિમ્ ઇવ સઞ્ચિતમ્ । ઇન્દ્રનીલશિલાધૂમમ્ આલોકારુણિતામ્બરમ્
તે શિખર કલ્પાંતની અગ્નિની જ્વાળાઓના પર્વત જેવું ભાસતું હતું, અને નીલમણિના ધૂમથી આકાશ લાલચટ્ટું દેખાતું હતું.
સર્વેષામ્ એવ રાગાણાં રાશિમ્ અદ્રાવ્ ઇવ સ્થિતમ્ । સર્વસન્ધ્યાભ્રજાલાનાં ઘનમ્ એકમ્ ઇવાકરમ્
તે શિખર બધા લાલ રંગોના ઢગલા જેવું સ્થિર હતું, અને દરેક સંધ્યાના વાદળોના ગાઢ સમૂહનું એકમાત્ર મૂળસ્થાન લાગતું હતું.
ઉત્ક્રાન્તિં કુર્વતો મેરોર્ બ્રહ્મનાડ્યેવ નિર્ગતમ્ । મૂર્ધાનમ્ આગતં કાન્તં વાડવં જઠરાનલમ્
મેરુ પર્વત ઉપરથી, જાણે બ્રહ્મનાડીમાંથી જટરાગ્નિ નીકળી આવી હોય તેમ, તેજસ્વી અને સુંદર અગ્નિ શિખા ઉપર ચડી ગઈ હોય એમ લાગતું હતું.
સુમેરુવનદેવ્યેવ નવાલક્તકરઞ્જિતમ્ । લીલયાદાતુમ્ ઇન્દું ખે નીતં હસ્તં શિખાઙ્ગુલિમ્
જાણે સુમેરુવનની દેવીએ તાજું લાલ રંગ લગાવીને, મોજમાં આકાશમાં ચંદ્રને પકડવા માટે પોતાની આંગળી ઊંચી કરી હોય એમ લાગતું હતું.
જ્વાલાભિર્ ઇવ માલાભિર્ અરુણાભિઃ પયોમુચામ્ । ખં ગન્તુમ્ ઇવ સસ્પન્દં શૈલસ્થમ્ ઇવ વાડવમ્
જાણે લાલ જ્વાળાઓની માળા જેવી, કે પર્વત પર ઊભેલી અગ્નિની જ્વાળા, આકાશમાં ચડવા માટે ધબકતી હોય એમ દેખાતી હતી.
તારાસ્ સ્પ્રષ્ટુમ્ ઇવાકાશમ્ અઙ્ગુલીભિર્ ઇવાશ્રિભિઃ । કચદંશુનખાગ્રાભિઃ પરિચુમ્બદ્ ઇવોન્નતમ્
જાણે તારાઓ પોતાની તેજસ્વી આંગળીઓથી આકાશને સ્પર્શ કરવા ઈચ્છે છે, અને પોતાના વાળ તથા નખના ટોચથી ઊંચા શિખરને હળવે હળવે અડકતાં હોય એમ લાગતું હતું.
કચદ્રત્નશિલાશ્વભ્રં ભાસ્વત્કનકકન્દરમ્ । સરત્કુસુમરેણ્વભ્રં ભ્રમદ્વિદ્યાધરામરમ્
ત્યાં કાચ જેવી ચમકતી શિલાઓ, રત્નોથી ઝગમગતી ગુફાઓ, તેજસ્વી સોનાની ખાણો, ફૂલોના પરાગથી ઢંકાયેલા ઝરણાં અને આસપાસ ફરતા દેવતાઓ જોવા મળતાં.
ક્વણદ્વંશલસદ્વાતં નૃત્યદ્રત્નલતાઙ્ગનમ્ । ગર્જજ્જીમૂતમુરજં ભૂભૃતો નાટ્યમણ્ડપમ્
ત્યાં બાંસની વાંસળીમાં હળવો પવન વાગતો, રત્નલતાની રૂપાળીઓ નૃત્ય કરતી, મેઘમંડળો ઢોલ જેવી ગર્જના કરતા અને આખું પર્વત જાણે દેવલોકનું રંગમંચ બની ગયું હતું.
હસત્કુસુમગુચ્છાઢ્યં ધ્વનત્ષટ્પદપેટકમ્ । દન્તતાલં દલાવલ્યા પરિહાસાદ્ ઇવ સ્ફુટમ્
હસતાં ફૂલોનાં ગુચ્છો એ સ્થળને શોભા આપતા, મધમાખીઓ મધુર ગુંજન કરતી અને પાંદડાં જાણે આનંદથી તાળી વગાડતી.
દોલાલોલાપ્સરોવૃન્દમ્ ઉદ્દામમદમન્મથમ્ । શિલાવિશ્રાન્તવિબુધં મિથુનાશ્રિતકન્દરમ્
અપ્સરાઓની ટોળકી લટકતી વેલો પર ઝૂલતી, પ્રેમ અને ઉલ્લાસથી મસ્ત હતી; દેવતાઓ શિલાઓ પર આરામ કરતા અને દંપતિઓ ગુફાઓમાં આશરો લેતા.
વરામ્બરાજિનં શુભ્રં ગઙ્ગાયજ્ઞોપવીતિ ચ । તાપસં પિઙ્ગલમ્ ઇવ વેણુદણ્ડધરં સ્થિતમ્
ત્યાં એક ઋષિ ઊભા હતા, જેમણે સુંદર વૃક્ષછાલ અને સફેદ મૃગચર્મ પહેર્યું હતું, ગંગાજળ જેમણે યજ્ઞોપવીત તરીકે ધારણ કર્યું હતું. તેઓ પીળાશ પડછાયાવાળા, હાથમાં લાકડું પકડીને, સાચા તપસ્વી જેવા દેખાતા હતા.
ગઙ્ગાનિર્ઝરનિર્હ્રાદિ લતાગૃહગતામરમ્ । ગન્ધર્વગીતસુભગમ્ આમોદિમધુરાનિલમ્
પાનની ઝૂંપડીઓમાં દેવતાઓ વસતા હતા, ગંગાના ઝરણાંઓના ગર્જન સાથે, ગંધર્વોના મીઠા ગીતોથી અને સુગંધિત, આનંદદાયક પવનથી આખું વાતાવરણ મોહક બનતું હતું.