બૃહત્પર્વતપર્વાઢ્યા બ્રહ્માણ્ડત્વક્પરાવૃતા । દેહયષ્ટિર્ ઇયં યસ્યાસ્ ત્રિલોકી લોકલાસિની
જે શરીર મહાન પર્વતોની શ્રેણીઓથી શોભાયમાન છે અને સમગ્ર બ્રહ્માંડના આવરણથી ઘેરાયેલું છે, એ જ શરીરથી ત્રણે લોકોએ બધું ભસ્મ થઈ જાય છે.
સુખં દુઃખં ભવો ભાવો જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ એવ ચ । અત્રૈતાન્ય્ ઉરુવૃત્તાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
આમાં સુખ, દુઃખ, જન્મ, ભાવના, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન — આ બધાં અહીં વિશાળ રીતે ફેલાયેલા છે, અને એના મૂળ અને ફળ પણ અહીં જ છે.
સુખાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ એવાન્તે પ્રયચ્છતિ । દુઃખાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ એવાન્તે ફલત્ય્ અલમ્
સુખમાંથી અજ્ઞાન ઊભરે છે અને અંતે એ જ પાછું આપે છે; દુઃખમાંથી પણ અજ્ઞાન ઊભરે છે અને અંતે એ પોતાનું ફળ આપે છે.
ભવાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ એષા તમ્ એવ ફલતિ સ્ફુટમ્ । ભાવાત્ સત્તામ્ અવાપ્નોતિ તમ્ એવ ફલતિ ક્ષણાત્
જન્મમાંથી અજ્ઞાન ઊભરે છે અને સ્પષ્ટ રીતે પોતાનું ફળ આપે છે; ભાવનામાંથી સત્તા મળે છે અને તરત જ પોતાનું ફળ આપે છે.
અજ્ઞાનાદ્ વૃદ્ધિમ્ આયાતિ તદ્ એવાસ્યાઃ ફલં સ્મૃતમ્ । જ્ઞાનેન યાતિ સંવિત્તિં તદ્ એવાન્તે પ્રયચ્છતિ
અજ્ઞાનથી એ વધે છે અને એજ તેનો ફળ માનવામાં આવે છે; જ્ઞાનથી એ જાગૃતિ પામે છે અને અંતે એ જ આપે છે.
નાનાવિધોલ્લાસવતી વાસનામોદદાયિની । ઘનપ્રવાલપટલા તનુર્ અસ્યા વિજૃમ્ભતે
એનું શરીર અનેક પ્રકારની ખુશીથી ભરેલું છે અને ઈચ્છાની સુગંધ ફેલાવે છે, ઘન છાંયાવટ અને પાંદડાંની જેમ એ વિસ્તરે છે.
દિવસવ્યૂહકુસુમા યામિનીલોલષટ્પદા । અજસ્રં સ્પન્દમાનૈષા પ્રપતદ્ભૂતપલ્લવા
એ દિવસના ફૂલોથી શોભાયમાન છે અને રાતના ચંચળ ભમરો સાથે રમે છે; સતત હલનચલન કરતી, જીવના નવી કૂંપળો પડતી રહે છે.
આગત્યાગત્ય તરસા વિવેકકરિણા ક્વચિત્ । વિધૂયતે ધૂતરજઃપ્રસરા પુનર્ એતિ ચ
ક્યારેક વિવેક રૂપ હાથી ઝડપથી આવે અને જાય છે ત્યારે એ હલાઈ જાય છે, એની ધૂળ ઉડી જાય છે, પણ પછી એ ફરી પાછી આવે છે.
જાયમાનપ્રવાલાઢ્યા સઞ્જાતાઙ્કુરદન્તુરા । સર્વર્તુકુસુમોપેતા સમગ્રરસશાલિની
નવા ઉગેલા કોડિયાંથી ભરપૂર, ઉગતા કળીઓથી શોભાયમાન, દરેક ઋતુના ફૂલોથી સજ્જ અને સર્વ પ્રકારના રસોથી ભરેલી છે.
જન્મપર્વાલિનીરન્ધ્રા વિનાશચ્છિદ્રદદ્રુલા । ભોગાભોગરસાપૂર્ણા વિચારૈકઘુણક્ષતા
જન્મ અને વિનાશના છિદ્રોથી છલણી, નાશના તિરસ્કારથી ચીરી ગયેલી, સુખ-દુઃખના સ્વાદોથી ભરપૂર, પણ વિચાર રૂપ કીડાથી જ ઘાયલ છે.
વિકસન્ત્યઃ પ્રતિદિનં ચન્દ્રાર્કાવલયો હિ યાઃ । વ્યોમ્નિ વાતવિલોલાનિ પુષ્પાણ્ય્ અસ્યાઃ કિલાઙ્ગ તાઃ
દરરોજ ખીલતા ચંદ્ર અને સૂર્યના મંડળો એ ખરેખર તેના ફૂલ છે, જે આકાશમાં પવનથી હલનચલન પામે છે.
અસ્યાઃ પ્રસ્ફુરિતાકારાઃ કોરકત્વમ્ ઉપાગતાઃ । પૂરિતાકાશકોશા યાસ્ તારકા રઘુનન્દન
રઘુનંદન, તેની ઝળહળતી અને ફાટી નીકળતી આકૃતિઓ કળીઓ બની ગઈ છે અને જે આકાશને ભરાવે છે, એ તારાઓ છે.
ચન્દ્રાર્કદહનાલોકા અસ્યાસ્ તત્ કૌસુમં રજઃ । અનેનેયં હિ ગૌરાઙ્ગી સ્ત્રીવચ્ ચેતાંસિ કર્ષતિ
ચાંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિનું પ્રકાશ એના પરાગ જેવું છે; એ પરાગથી, હે ગૌરાંગી, એ સ્ત્રીઓના મનને પોતાની તરફ આકર્ષે છે.
મનોમાતઙ્ગવલિતા સઙ્કલ્પકલકોકિલા । ઇન્દ્રિયવ્યાલશબલા તૃષ્ણાત્વગુપરઞ્જિતા
એનું મન મહાકાળી હાથીની જેમ તેને દોરે છે, કલ્પના એના માટે કોકિલા જેવી છે, ઇન્દ્રિયોના સાપો એના શરીર પર ચિતરાયેલા છે અને તૃષ્ણાની રંગત એના ઉપર ચડેલી છે.
નીલાકાશતમાલાઙ્ગસંશ્રયેણોન્નતિં ગતા । રોદસીજાનુસુસ્તમ્ભા ભુવનોદ્યાનભૂસ્થિતા
નીલ આકાશની હાર જેવી વિશાળતાને આધાર બનાવી, એ મહાનતા પામી છે; પૃથ્વી અને આકાશના બે સ્તંભો પર ઊભી રહી, એ જગતના બગીચામાં સ્થિર છે.
અધોબ્રહ્માણ્ડખણ્ડેન સ્વાલવાલેન જાલિના । વિહિતાશેષજલધિજલક્ષીરાદિસેચના
બ્રહ્માંડના નીચેના ભાગને પોતાનું મૂળ બનાવી અને સૂક્ષ્મ વાળ જેવી જાળથી, એ બધા સમુદ્રો, પાણી અને દૂધને સિંચાઈ આપે છે.
ત્રયીવિલોલભ્રમરા રમણીપુષ્પરઞ્જિતા । ચિત્સ્પન્દવાતવલિતા ક્રિયાવિપુલપત્ત્રિકા
ત્રણે વેદનાં મધમાખીઓથી શોભાયમાન, આનંદનાં ફૂલોની રંગત ધરાવતી, ચેતનાના પવનથી હલનચલન પામતી અને અનેક કર્મોના પાંદડાંથી ભરપૂર એવી છે.
કુકર્માજગરવ્યાપ્તા સ્વર્ગશ્રીપુષ્પમણ્ડપા । જીવજીવકનીરન્ધ્રા નાનામોદમદપ્રદા
કુકર્મ રૂપ સાપોથી ભરેલી, સ્વર્ગની વૈભવ અને ફૂલોના મંડપોથી શોભાયમાન, જીવજંતુઓના રંધ્રોથી છિદ્રિત અને અનેક પ્રકારનાં આનંદ તથા મદ આપનારી છે.
નાનારસમયી ચિત્રા નાનાકુસુમહાસિની । નાનાફલાવલિવ્યાપ્તા નાનાવર્ણવિકાસિની
અન્યાન્ય સ્વાદોથી ભરપૂર, અદભુત અને વિવિધ ફૂલોની પુષ્પિત, અનેક ફળોના ગૂચ્છોથી ઢંકાયેલી અને અનેક રંગોથી ઝગમગતી છે.
નાનાલવાલવલયા નાનાવિહગધારિણી । નાનાપરાગપરુષા નાનાભ્રલવલાઞ્છિતા
વિવિધ લતાવલયોથી ઘેરાયેલી, અનેક પક્ષીઓથી વસેલી, જુદા જુદા પરાગથી ખડકાયેલી અને અનેક ભમરાંઓના ટોળાથી ચિહ્નિત છે.
નાનાલતાકુટ્મલિતા નાનાવનગણોત્થિતા । નાનાગિરિતટારૂઢા નાનાચલનિરન્તરા
અनेक વેલો કળીઓથી ભરપૂર, અનેક જંગલોમાંથી ઉગેલી, અનેક પર્વતોની ઢાળ પર ચડી ગયેલી અને અનેક શિખરો સુધી સતત ફેલાયેલી છે.
જાતા ચ જાયમાના ચ મ્રિયમાણા તથા મૃતા । અનુચ્છિન્ના તથા ચ્છિન્ના નિત્યમ્ અચ્છેદિની તથા
ક્યાંક જન્મેલી, ક્યાંક જન્મતી, ક્યાંક મરતી અને ક્યાંક મરી ગયેલી, ક્યાંક અખંડિત અને ક્યાંક તૂટી ગયેલી, છતાં હંમેશા અવિનાશી છે.
અતીતા વર્તમાના ચ સત્યેવાસત્પદાસ્પદા । નિત્યમ્ અત્યન્તતરુણા નિત્યં શમમ્ ઉપેયુષી
ક્યારેક ભૂતકાળમાં, ક્યારેક વર્તમાનમાં, સાચી પણ અસત્ય પણ, હંમેશા અતિ યુવાન અને હંમેશા શાંતિ પામતી રહે છે.
મહાવિષલતૈષા હિ સંસારવિષમૂર્છનામ્ । દદાતિ રભસા શ્લિષ્ટા પરામૃષ્ટા વિનશ્યતિ
આ મહાન ઝેરી વેલ છે, જે સંસારના મદને લાવે છે; જો ઉત્સાહથી ચાંપીને રાખી તો આનંદ આપે છે, પણ જો દૃઢપણે પકડી લો તો નાશ પામે છે.
સ્ફીતેતો ગલિતેતશ્ ચ રૂઢેતસ્ સંસ્થિતાન્વ્ ઇતઃ । ઇતો જલમ્ ઇતશ્ શૈલા ઇતો નાગાસ્ સુરા ઇતઃ
અહીં એ વિસ્તર્યું છે, ત્યાં એ ઓગળી ગયું છે, ક્યાંક એ મજબૂત થઈને ઊભું છે. એક જગ્યાએ પાણી છે, બીજી તરફ પર્વતો છે, અહીં સાપો છે, તો ત્યાં દેવતાઓ છે.
ઇતઃ પૃથ્વીત્વમ્ આયાતા તથેતો દ્યુતયા સ્થિતા । ઇતશ્ ચન્દ્રાર્કતાં પ્રાપ્તા તથેતસ્ તારકાકૃતિમ્
અહીં એ પૃથ્વીનું રૂપ ધારણ કરે છે, ત્યાં એ પ્રકાશ બનીને ઊભું છે. એક જગ્યાએ એ ચાંદ્રમા અને સૂર્ય બની જાય છે, તો બીજી જગ્યાએ તારાઓનું સ્વરૂપ લે છે.
ઇતસ્ તમ ઇતસ્ તેજ ઇતઃ ખમ્ ઇત ઉર્વરા । ઇતશ્ શાસ્ત્રમ્ ઇતો વેદા ઇતો દ્વયવિવર્જિતા
અહીં અંધકાર છે, ત્યાં પ્રકાશ છે, અહીં આકાશ છે, ત્યાં ઉપજાઉ જમીન છે. એક જગ્યાએ શાસ્ત્ર છે, બીજી જગ્યાએ વેદ છે, તો ક્યાંક એ બંનેથી પર છે.
ઇતઃ પુણ્યમ્ ઇતઃ પાપમ્ ઇતસ્ સ્થાવરમૂઢતા । ઇતો જ્ઞાનાત્ પરિક્ષીણા પીનેતો ઽજ્ઞાનભાવનાત્
અહીં પુણ્ય છે, ત્યાં પાપ છે, અહીં જડતાનું ભાવ છે. એક જગ્યાએ જ્ઞાનથી એ ઘટે છે, તો બીજી તરફ અજ્ઞાનના પોષણથી એ વધે છે.
ઇતઃ પુણ્યતપોદાનૈઃ ક્ષીયમાણતયા સ્થિતા । ઇતો યોગવિલાસેન નૂનં ક્ષયમ્ ઉપાગતા
અહીં પુણ્ય, તપ અને દાનથી ધીમે ધીમે ઘટે છે; ત્યાં યોગના આનંદથી ચોક્કસપણે પૂરેપૂરું નાશ પામે છે.
ક્વચિત્ ખગતયોડ્ડીના ક્વચિદ્ દેવતયા સ્થિતા । ક્વચિત્ સ્થાણુતયા રૂઢા ક્વચિત્ પવનતાં ગતા
ક્યાંક પંખીઓની જેમ ઉડી જાય છે, ક્યાંક દેવતા બની રહે છે; ક્યાંક સ્તંભ જેવું અડગ રહે છે, તો ક્યાંક પવન જેવું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.