કાલાગાધસરસ્યાં તુ સ્થિત્વા સ્થિત્વા પુનઃ પુનઃ । કલ્પમાત્રનિમેષેણ ડીનં સંસારસારસૈઃ
સમયના અઘાદ સરોવરમાં વારંવાર રહીને, એક યુગ જેટલા પળમાં જ એ સંસારના સારથી વંચિત થઈ જાય છે.
ઉત્પત્યોત્પત્ય નાશિન્યસ્ સન્તતાસ્ સૃષ્ટિવિદ્યુતઃ । કાલમેઘે સ્ફુરન્ત્ય્ એતાશ્ ચિત્પ્રકાશમનોરમાઃ
ઉદ્ભવીને અને નાશ પામીને, સર્જનના સતત વીજળી જેવા ઝાંખા, સમયના મેઘમાં ચમકે છે, ચેતનાના તેજથી મનોહર લાગે છે.
પ્રધ્વનદ્ભૂતવિહગાઃ પતન્ત્ય્ અવિરતદ્રુતાઃ । કાલતાલાત્ કિલોત્તાલાદ્ બ્રહ્માણ્ડફલપાલયઃ
ગર્જનાથી જન્મેલા પક્ષીઓ સતત અને ઝડપથી ઉડી જાય છે; સમયના તાલ અને વાયુની તીવ્રતાથી બ્રહ્માંડના રક્ષક ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉન્મેષકૃતવૈરિઞ્ચસૃષ્ટયો દેવનાયકાઃ । નિમેષકૃતસંહારાસ્ સન્તિ કેચન કુત્રચિત્
બ્રહ્માજીના આંખ ખુલવાથી દેવતાઓના નેતાઓનું સર્જન થાય છે; આંખ બંધ થવાથી ક્યારેક કયાંક વિનાશ પણ થાય છે.
નિમેષોન્મેષસઙ્ક્ષીણકલ્પજાલાસ્ સહસ્રશઃ । રુદ્રાઃ કેચન વિદ્યન્તે કસ્મિંશ્ચિત્ પરમે પુરે
આંખની પલક ઝપકવાથી હજારો જગતો ઘટી જાય છે; કોઈ પરમ પુરીમાં કેટલાંક રુદ્રો પણ વસે છે.
તે ઽપિ યસ્ય નિમેષેણ ભવન્તિ ન ભવન્તિ વા । તાદૃશો ઽપ્ય્ અસ્તિ દેવેશો હ્ય્ અનન્તેયં ક્રિયાસ્થિતિઃ
જેઓની પલક ઝપકવાથી જગતો સર્જાય કે નાશ પામે છે, એવા દેવતાઓના પણ એક ભગવાન છે, જેમની ક્રિયા અને અસ્તિત્વ અનંત છે.
અનન્તસઙ્કલ્પમયે શૂન્યે ચ બ્રહ્મણઃ પદે । ન સમ્ભવન્તિ કા નામ શક્તયશ્ ચિત્રયુક્તયઃ
અનંત સંકલ્પોથી ભરેલા અને શૂન્ય એવા બ્રહ્મના અવસ્થામાં, કેવી રીતે વિવિધ પ્રકારની શક્તિઓ ઉદ્ભવી શકે?
એવમ્ અક્ષીણસઙ્કલ્પકલ્પાર્થભરભાસ્વરા । જાગતી કલના યેયં તદ્ અજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્
આ રીતે, અનંત સંકલ્પો અને કલ્પોના ભારથી ઉજવાતું જે જગતનું ચક્ર છે, તે માત્ર અજ્ઞાનનો જ વિસ્તાર છે.
યત્ સમ્પદો યદ્ ઉત સન્તતમ્ આપદશ્ ચ યદ્ બાલ્યયૌવનજરામરણોપતાપાઃ । યન્ મજ્જનં ચ સુખદુઃખપરમ્પરાભિર્ અજ્ઞાનતીવ્રતિમિરસ્ય વિભૂતયસ્ તાઃ
જે સંપત્તિ હોય, સતત દુઃખ હોય, બાળપણ, યુવાની, વૃદ્ધાવસ્થા અને મરણના દુઃખ હોય, સુખ-દુઃખની સતત આવનજાવન હોય—આ બધું અજ્ઞાનના ઘન અંધકારના પ્રભાવ છે.
સંસારવનષણ્ડે ઽસ્મિંશ્ ચિત્પર્વતતટસ્થિતે । કીદૃશી ખલ્વ્ અવિદ્યાખ્યા લતા વિકસિતા તતા
આ સંસારના જંગલમાં, ચેતનાના પર્વતની ઢાળ પર, કેવી અજ્ઞાન નામની વેલ ફૂલી અને ફેલાઈ ગઈ છે?
બૃહત્પર્વતપર્વાઢ્યા બ્રહ્માણ્ડત્વક્પરાવૃતા । દેહયષ્ટિર્ ઇયં યસ્યાસ્ ત્રિલોકી લોકલાસિની
જે શરીર મહાન પર્વતોની શ્રેણીઓથી શોભાયમાન છે અને સમગ્ર બ્રહ્માંડના આવરણથી ઘેરાયેલું છે, એ જ શરીરથી ત્રણે લોકોએ બધું ભસ્મ થઈ જાય છે.
સુખં દુઃખં ભવો ભાવો જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ એવ ચ । અત્રૈતાન્ય્ ઉરુવૃત્તાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
આમાં સુખ, દુઃખ, જન્મ, ભાવના, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન — આ બધાં અહીં વિશાળ રીતે ફેલાયેલા છે, અને એના મૂળ અને ફળ પણ અહીં જ છે.
સુખાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ એવાન્તે પ્રયચ્છતિ । દુઃખાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ એવાન્તે ફલત્ય્ અલમ્
સુખમાંથી અજ્ઞાન ઊભરે છે અને અંતે એ જ પાછું આપે છે; દુઃખમાંથી પણ અજ્ઞાન ઊભરે છે અને અંતે એ પોતાનું ફળ આપે છે.
ભવાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ એષા તમ્ એવ ફલતિ સ્ફુટમ્ । ભાવાત્ સત્તામ્ અવાપ્નોતિ તમ્ એવ ફલતિ ક્ષણાત્
જન્મમાંથી અજ્ઞાન ઊભરે છે અને સ્પષ્ટ રીતે પોતાનું ફળ આપે છે; ભાવનામાંથી સત્તા મળે છે અને તરત જ પોતાનું ફળ આપે છે.
અજ્ઞાનાદ્ વૃદ્ધિમ્ આયાતિ તદ્ એવાસ્યાઃ ફલં સ્મૃતમ્ । જ્ઞાનેન યાતિ સંવિત્તિં તદ્ એવાન્તે પ્રયચ્છતિ
અજ્ઞાનથી એ વધે છે અને એજ તેનો ફળ માનવામાં આવે છે; જ્ઞાનથી એ જાગૃતિ પામે છે અને અંતે એ જ આપે છે.
નાનાવિધોલ્લાસવતી વાસનામોદદાયિની । ઘનપ્રવાલપટલા તનુર્ અસ્યા વિજૃમ્ભતે
એનું શરીર અનેક પ્રકારની ખુશીથી ભરેલું છે અને ઈચ્છાની સુગંધ ફેલાવે છે, ઘન છાંયાવટ અને પાંદડાંની જેમ એ વિસ્તરે છે.
દિવસવ્યૂહકુસુમા યામિનીલોલષટ્પદા । અજસ્રં સ્પન્દમાનૈષા પ્રપતદ્ભૂતપલ્લવા
એ દિવસના ફૂલોથી શોભાયમાન છે અને રાતના ચંચળ ભમરો સાથે રમે છે; સતત હલનચલન કરતી, જીવના નવી કૂંપળો પડતી રહે છે.
આગત્યાગત્ય તરસા વિવેકકરિણા ક્વચિત્ । વિધૂયતે ધૂતરજઃપ્રસરા પુનર્ એતિ ચ
ક્યારેક વિવેક રૂપ હાથી ઝડપથી આવે અને જાય છે ત્યારે એ હલાઈ જાય છે, એની ધૂળ ઉડી જાય છે, પણ પછી એ ફરી પાછી આવે છે.
જાયમાનપ્રવાલાઢ્યા સઞ્જાતાઙ્કુરદન્તુરા । સર્વર્તુકુસુમોપેતા સમગ્રરસશાલિની
નવા ઉગેલા કોડિયાંથી ભરપૂર, ઉગતા કળીઓથી શોભાયમાન, દરેક ઋતુના ફૂલોથી સજ્જ અને સર્વ પ્રકારના રસોથી ભરેલી છે.
જન્મપર્વાલિનીરન્ધ્રા વિનાશચ્છિદ્રદદ્રુલા । ભોગાભોગરસાપૂર્ણા વિચારૈકઘુણક્ષતા
જન્મ અને વિનાશના છિદ્રોથી છલણી, નાશના તિરસ્કારથી ચીરી ગયેલી, સુખ-દુઃખના સ્વાદોથી ભરપૂર, પણ વિચાર રૂપ કીડાથી જ ઘાયલ છે.
વિકસન્ત્યઃ પ્રતિદિનં ચન્દ્રાર્કાવલયો હિ યાઃ । વ્યોમ્નિ વાતવિલોલાનિ પુષ્પાણ્ય્ અસ્યાઃ કિલાઙ્ગ તાઃ
દરરોજ ખીલતા ચંદ્ર અને સૂર્યના મંડળો એ ખરેખર તેના ફૂલ છે, જે આકાશમાં પવનથી હલનચલન પામે છે.
અસ્યાઃ પ્રસ્ફુરિતાકારાઃ કોરકત્વમ્ ઉપાગતાઃ । પૂરિતાકાશકોશા યાસ્ તારકા રઘુનન્દન
રઘુનંદન, તેની ઝળહળતી અને ફાટી નીકળતી આકૃતિઓ કળીઓ બની ગઈ છે અને જે આકાશને ભરાવે છે, એ તારાઓ છે.
ચન્દ્રાર્કદહનાલોકા અસ્યાસ્ તત્ કૌસુમં રજઃ । અનેનેયં હિ ગૌરાઙ્ગી સ્ત્રીવચ્ ચેતાંસિ કર્ષતિ
ચાંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિનું પ્રકાશ એના પરાગ જેવું છે; એ પરાગથી, હે ગૌરાંગી, એ સ્ત્રીઓના મનને પોતાની તરફ આકર્ષે છે.
મનોમાતઙ્ગવલિતા સઙ્કલ્પકલકોકિલા । ઇન્દ્રિયવ્યાલશબલા તૃષ્ણાત્વગુપરઞ્જિતા
એનું મન મહાકાળી હાથીની જેમ તેને દોરે છે, કલ્પના એના માટે કોકિલા જેવી છે, ઇન્દ્રિયોના સાપો એના શરીર પર ચિતરાયેલા છે અને તૃષ્ણાની રંગત એના ઉપર ચડેલી છે.
નીલાકાશતમાલાઙ્ગસંશ્રયેણોન્નતિં ગતા । રોદસીજાનુસુસ્તમ્ભા ભુવનોદ્યાનભૂસ્થિતા
નીલ આકાશની હાર જેવી વિશાળતાને આધાર બનાવી, એ મહાનતા પામી છે; પૃથ્વી અને આકાશના બે સ્તંભો પર ઊભી રહી, એ જગતના બગીચામાં સ્થિર છે.
અધોબ્રહ્માણ્ડખણ્ડેન સ્વાલવાલેન જાલિના । વિહિતાશેષજલધિજલક્ષીરાદિસેચના
બ્રહ્માંડના નીચેના ભાગને પોતાનું મૂળ બનાવી અને સૂક્ષ્મ વાળ જેવી જાળથી, એ બધા સમુદ્રો, પાણી અને દૂધને સિંચાઈ આપે છે.
ત્રયીવિલોલભ્રમરા રમણીપુષ્પરઞ્જિતા । ચિત્સ્પન્દવાતવલિતા ક્રિયાવિપુલપત્ત્રિકા
ત્રણે વેદનાં મધમાખીઓથી શોભાયમાન, આનંદનાં ફૂલોની રંગત ધરાવતી, ચેતનાના પવનથી હલનચલન પામતી અને અનેક કર્મોના પાંદડાંથી ભરપૂર એવી છે.
કુકર્માજગરવ્યાપ્તા સ્વર્ગશ્રીપુષ્પમણ્ડપા । જીવજીવકનીરન્ધ્રા નાનામોદમદપ્રદા
કુકર્મ રૂપ સાપોથી ભરેલી, સ્વર્ગની વૈભવ અને ફૂલોના મંડપોથી શોભાયમાન, જીવજંતુઓના રંધ્રોથી છિદ્રિત અને અનેક પ્રકારનાં આનંદ તથા મદ આપનારી છે.
નાનારસમયી ચિત્રા નાનાકુસુમહાસિની । નાનાફલાવલિવ્યાપ્તા નાનાવર્ણવિકાસિની
અન્યાન્ય સ્વાદોથી ભરપૂર, અદભુત અને વિવિધ ફૂલોની પુષ્પિત, અનેક ફળોના ગૂચ્છોથી ઢંકાયેલી અને અનેક રંગોથી ઝગમગતી છે.
નાનાલવાલવલયા નાનાવિહગધારિણી । નાનાપરાગપરુષા નાનાભ્રલવલાઞ્છિતા
વિવિધ લતાવલયોથી ઘેરાયેલી, અનેક પક્ષીઓથી વસેલી, જુદા જુદા પરાગથી ખડકાયેલી અને અનેક ભમરાંઓના ટોળાથી ચિહ્નિત છે.