ક્ષણાદિકલ્પપર્યન્તસ્ તેજસ્તિમિરરઞ્જનાત્ । કાલેન કિઞ્ચિદ્ આલક્ષ્યસ્ સ્વકાય ઉરરીકૃતઃ
પળથી લઈને અઢી કાળ સુધી, પ્રકાશ અને અંધકારના રમતમાં, સમય થોડો જ દેખાય છે, જાણે પોતાનું સ્વરૂપ જ પોતે ધારણ કર્યું હોય.
શીતવાતાતપપ્રૌઢાઃ પ્રોલ્લસત્પુષ્પદીપ્તયઃ । ફલપ્રદાશ્ ચરન્તીહ કાલખે ષડૃતુગ્રહાઃ
ઠંડક, પવન અને તાપથી પક્વ થયેલા, ફૂલોની તેજસ્વી ઝાંખીથી ચમકતા, આ છ ઋતુઓના ગ્રહો અહીં ફરતા રહે છે અને સમયસર ફળ આપે છે.
બ્રહ્માણ્ડભૈક્ષભાણ્ડે ઽસૌ કાલી ભગવતી ક્રિયા । સ્વયં દત્ત્વૈવ દત્ત્વૈવ ભૂતભિક્ષાં જિઘૃક્ષતિ
વિશ્વરૂપ વાસણમાં, કાળી નામની એ દિવ્ય ક્રિયા, પોતે જ જીવજાતિનું દાન આપીને, ફરી ફરી તેમને પકડવા ઈચ્છે છે.
પયઃપટલવિશ્રાન્તત્રૈલોક્યામ્ભોજકોટરે । કરોતિ ઘુઙ્ઘુમં ભૂરિ ભૂતભ્રમરપેટકઃ
ત્રણ લોકના કમળના ખોખામાં, દૂધની પાંખે આરામ કરતું, જીવજાતિનું જૂથ, માખીઓની જેમ, ઘણો ઘણો અવાજ કરે છે.
તિમિરાનીલકવરી અર્કેન્દુચપલેક્ષણા । બ્રહ્મોપેન્દ્રહરેન્દ્રાદિધરાગિરિવરાઙ્ગિકા
એના વાળ ઘન અંધકાર જેવા નીલાં છે, આંખોમાં સૂર્ય-ચંદ્ર જેવી ચમક છે, અને એના અંગો બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, હરિ અને મહાન પર્વતોની કાંતિથી શોભે છે.
બ્રહ્મતત્ત્વૈકપિતૃકા લમ્બમાનપયોધરા । ચિચ્છક્તિમાતૃકા સ્થૂલા તરલા ઘનચાપલા
એનું મૂળ એક માત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપ છે, એના સ્તન ભરેલા અને લટકતા છે, એ ચેતનાશક્તિની માતા છે, દેહથી વિશાળ, ચંચળ અને અત્યંત પ્રવૃત્તિશીલ છે.
તારકાજાલદશના સન્ધ્યારુણતરાધરા । સમસ્તપદ્મિનીહસ્તા શતક્રતુપુરાનના
એના દાંત તારલાઓના સમૂહ જેવા છે, હોઠ સંધ્યાકાળ કરતાં વધુ લાલ છે, એના હાથમાં સર્વે કમળો છે, અને એનું મુખ શતયજ્ઞની પુરી જેવું છે.
સપ્તાબ્ધિમુક્તાલતિકા નીલામ્બરપરાવૃતા । જમ્બુદ્વીપમહાનાભિર્ વનશ્રીરોમરાજિકા
એ સાત સમુદ્રોની મુક્તામાળ છે, ઘેરાં નીલાં વસ્ત્રો પહેરેલા છે, એનું નાભિ જંબુદ્વીપનું મહાન કેન્દ્ર છે અને એના રોમ વનશ્રીની શોભા છે.
ભૂત્વા ભૂત્વા વિનશ્યન્તી ત્રિલોકીવૃદ્ધકામિની । અસકૃજ્ જાયતે નષ્ટા ભૂરિવિભ્રમકારિણી
ત્રણે લોકની વૃદ્ધ વેશ્યા વારંવાર જન્મે છે અને નાશ પામે છે; એ વારંવાર ઉદ્ભવે છે અને લુપ્ત થાય છે, અનંત ભ્રમનું કારણ બને છે.
મગ્નમ્ અન્યૈર્ અથોન્મગ્નં ભીમે કાલમહાર્ણવે । પ્રતિકલ્પક્ષણં ક્ષીણૈર્ બ્રહ્માણ્ડસ્ફુટબુદ્બુદૈઃ
ક્યારેક બીજા દ્વારા ઊભી થાય છે, ક્યારેક ડૂબી જાય છે, એ ભયાનક સમયના મહાસાગરમાં; દરેક યુગના ક્ષણે, થાકી ગયેલા બ્રહ્માંડના ફાટી પડતા બુલબુલાની સાથે.
કાલાગાધસરસ્યાં તુ સ્થિત્વા સ્થિત્વા પુનઃ પુનઃ । કલ્પમાત્રનિમેષેણ ડીનં સંસારસારસૈઃ
સમયના અઘાદ સરોવરમાં વારંવાર રહીને, એક યુગ જેટલા પળમાં જ એ સંસારના સારથી વંચિત થઈ જાય છે.
ઉત્પત્યોત્પત્ય નાશિન્યસ્ સન્તતાસ્ સૃષ્ટિવિદ્યુતઃ । કાલમેઘે સ્ફુરન્ત્ય્ એતાશ્ ચિત્પ્રકાશમનોરમાઃ
ઉદ્ભવીને અને નાશ પામીને, સર્જનના સતત વીજળી જેવા ઝાંખા, સમયના મેઘમાં ચમકે છે, ચેતનાના તેજથી મનોહર લાગે છે.
પ્રધ્વનદ્ભૂતવિહગાઃ પતન્ત્ય્ અવિરતદ્રુતાઃ । કાલતાલાત્ કિલોત્તાલાદ્ બ્રહ્માણ્ડફલપાલયઃ
ગર્જનાથી જન્મેલા પક્ષીઓ સતત અને ઝડપથી ઉડી જાય છે; સમયના તાલ અને વાયુની તીવ્રતાથી બ્રહ્માંડના રક્ષક ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉન્મેષકૃતવૈરિઞ્ચસૃષ્ટયો દેવનાયકાઃ । નિમેષકૃતસંહારાસ્ સન્તિ કેચન કુત્રચિત્
બ્રહ્માજીના આંખ ખુલવાથી દેવતાઓના નેતાઓનું સર્જન થાય છે; આંખ બંધ થવાથી ક્યારેક કયાંક વિનાશ પણ થાય છે.
નિમેષોન્મેષસઙ્ક્ષીણકલ્પજાલાસ્ સહસ્રશઃ । રુદ્રાઃ કેચન વિદ્યન્તે કસ્મિંશ્ચિત્ પરમે પુરે
આંખની પલક ઝપકવાથી હજારો જગતો ઘટી જાય છે; કોઈ પરમ પુરીમાં કેટલાંક રુદ્રો પણ વસે છે.
તે ઽપિ યસ્ય નિમેષેણ ભવન્તિ ન ભવન્તિ વા । તાદૃશો ઽપ્ય્ અસ્તિ દેવેશો હ્ય્ અનન્તેયં ક્રિયાસ્થિતિઃ
જેઓની પલક ઝપકવાથી જગતો સર્જાય કે નાશ પામે છે, એવા દેવતાઓના પણ એક ભગવાન છે, જેમની ક્રિયા અને અસ્તિત્વ અનંત છે.
અનન્તસઙ્કલ્પમયે શૂન્યે ચ બ્રહ્મણઃ પદે । ન સમ્ભવન્તિ કા નામ શક્તયશ્ ચિત્રયુક્તયઃ
અનંત સંકલ્પોથી ભરેલા અને શૂન્ય એવા બ્રહ્મના અવસ્થામાં, કેવી રીતે વિવિધ પ્રકારની શક્તિઓ ઉદ્ભવી શકે?
એવમ્ અક્ષીણસઙ્કલ્પકલ્પાર્થભરભાસ્વરા । જાગતી કલના યેયં તદ્ અજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્
આ રીતે, અનંત સંકલ્પો અને કલ્પોના ભારથી ઉજવાતું જે જગતનું ચક્ર છે, તે માત્ર અજ્ઞાનનો જ વિસ્તાર છે.
યત્ સમ્પદો યદ્ ઉત સન્તતમ્ આપદશ્ ચ યદ્ બાલ્યયૌવનજરામરણોપતાપાઃ । યન્ મજ્જનં ચ સુખદુઃખપરમ્પરાભિર્ અજ્ઞાનતીવ્રતિમિરસ્ય વિભૂતયસ્ તાઃ
જે સંપત્તિ હોય, સતત દુઃખ હોય, બાળપણ, યુવાની, વૃદ્ધાવસ્થા અને મરણના દુઃખ હોય, સુખ-દુઃખની સતત આવનજાવન હોય—આ બધું અજ્ઞાનના ઘન અંધકારના પ્રભાવ છે.
સંસારવનષણ્ડે ઽસ્મિંશ્ ચિત્પર્વતતટસ્થિતે । કીદૃશી ખલ્વ્ અવિદ્યાખ્યા લતા વિકસિતા તતા
આ સંસારના જંગલમાં, ચેતનાના પર્વતની ઢાળ પર, કેવી અજ્ઞાન નામની વેલ ફૂલી અને ફેલાઈ ગઈ છે?
બૃહત્પર્વતપર્વાઢ્યા બ્રહ્માણ્ડત્વક્પરાવૃતા । દેહયષ્ટિર્ ઇયં યસ્યાસ્ ત્રિલોકી લોકલાસિની
જે શરીર મહાન પર્વતોની શ્રેણીઓથી શોભાયમાન છે અને સમગ્ર બ્રહ્માંડના આવરણથી ઘેરાયેલું છે, એ જ શરીરથી ત્રણે લોકોએ બધું ભસ્મ થઈ જાય છે.
સુખં દુઃખં ભવો ભાવો જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ એવ ચ । અત્રૈતાન્ય્ ઉરુવૃત્તાનિ મૂલાનિ ચ ફલાનિ ચ
આમાં સુખ, દુઃખ, જન્મ, ભાવના, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન — આ બધાં અહીં વિશાળ રીતે ફેલાયેલા છે, અને એના મૂળ અને ફળ પણ અહીં જ છે.
સુખાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ એવાન્તે પ્રયચ્છતિ । દુઃખાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તદ્ એવાન્તે ફલત્ય્ અલમ્
સુખમાંથી અજ્ઞાન ઊભરે છે અને અંતે એ જ પાછું આપે છે; દુઃખમાંથી પણ અજ્ઞાન ઊભરે છે અને અંતે એ પોતાનું ફળ આપે છે.
ભવાદ્ અવિદ્યોદેત્ય્ એષા તમ્ એવ ફલતિ સ્ફુટમ્ । ભાવાત્ સત્તામ્ અવાપ્નોતિ તમ્ એવ ફલતિ ક્ષણાત્
જન્મમાંથી અજ્ઞાન ઊભરે છે અને સ્પષ્ટ રીતે પોતાનું ફળ આપે છે; ભાવનામાંથી સત્તા મળે છે અને તરત જ પોતાનું ફળ આપે છે.
અજ્ઞાનાદ્ વૃદ્ધિમ્ આયાતિ તદ્ એવાસ્યાઃ ફલં સ્મૃતમ્ । જ્ઞાનેન યાતિ સંવિત્તિં તદ્ એવાન્તે પ્રયચ્છતિ
અજ્ઞાનથી એ વધે છે અને એજ તેનો ફળ માનવામાં આવે છે; જ્ઞાનથી એ જાગૃતિ પામે છે અને અંતે એ જ આપે છે.
નાનાવિધોલ્લાસવતી વાસનામોદદાયિની । ઘનપ્રવાલપટલા તનુર્ અસ્યા વિજૃમ્ભતે
એનું શરીર અનેક પ્રકારની ખુશીથી ભરેલું છે અને ઈચ્છાની સુગંધ ફેલાવે છે, ઘન છાંયાવટ અને પાંદડાંની જેમ એ વિસ્તરે છે.
દિવસવ્યૂહકુસુમા યામિનીલોલષટ્પદા । અજસ્રં સ્પન્દમાનૈષા પ્રપતદ્ભૂતપલ્લવા
એ દિવસના ફૂલોથી શોભાયમાન છે અને રાતના ચંચળ ભમરો સાથે રમે છે; સતત હલનચલન કરતી, જીવના નવી કૂંપળો પડતી રહે છે.
આગત્યાગત્ય તરસા વિવેકકરિણા ક્વચિત્ । વિધૂયતે ધૂતરજઃપ્રસરા પુનર્ એતિ ચ
ક્યારેક વિવેક રૂપ હાથી ઝડપથી આવે અને જાય છે ત્યારે એ હલાઈ જાય છે, એની ધૂળ ઉડી જાય છે, પણ પછી એ ફરી પાછી આવે છે.
જાયમાનપ્રવાલાઢ્યા સઞ્જાતાઙ્કુરદન્તુરા । સર્વર્તુકુસુમોપેતા સમગ્રરસશાલિની
નવા ઉગેલા કોડિયાંથી ભરપૂર, ઉગતા કળીઓથી શોભાયમાન, દરેક ઋતુના ફૂલોથી સજ્જ અને સર્વ પ્રકારના રસોથી ભરેલી છે.
જન્મપર્વાલિનીરન્ધ્રા વિનાશચ્છિદ્રદદ્રુલા । ભોગાભોગરસાપૂર્ણા વિચારૈકઘુણક્ષતા
જન્મ અને વિનાશના છિદ્રોથી છલણી, નાશના તિરસ્કારથી ચીરી ગયેલી, સુખ-દુઃખના સ્વાદોથી ભરપૂર, પણ વિચાર રૂપ કીડાથી જ ઘાયલ છે.