ભુક્તેન્દુખણ્ડકબિસા નીલનીરદશેવલે । સ્વર્ગમાર્ગસરસ્ય્ અન્તસ્ સ્ફુરન્તિ સુરસારસાઃ
દેવમાર્ગની સરોવર વચ્ચે, ચાંદનીના ટુકડા, નીલા વાદળ જેવા શેવાળ અને કમળના દાંડા વચ્ચે અમૃત જેવો રસ ઝળહળે છે.
નાનાફલાવલિમતી વાસનાજલમાલિતા । સ્પન્દામોદમયી સ્ફીતા ક્રિયાવિકસિતાબ્જિની
વિવિધ ફળોથી ભરપૂર, ઇચ્છાની જાળથી શોભાયમાન, આનંદથી છલકાયેલી અને ક્રિયાના ફૂલી ઊઠેલા કમળ જેવી છે.
વરાકી સૃષ્ટિશફરી સ્ફુરન્તી ભવપલ્વલે । કૃતાન્તવૃદ્ધગૃધ્રેણ શઠેન વિનિગીર્યતે
આ સર્જનરूपी દુર્ભાગ્યશાળી માછલી, જીવનના તળાવમાં તડપતી, મૃત્યુના વૃદ્ધ અને ચાલાક ગૃધ્ર દ્વારા ગળી લેવામાં આવે છે.
તરઙ્ગફેનમાલેવ સૈવાન્યેવ ચ ભઙ્ગુરા । શ્વશ્ શ્વો ઽપરેન્દુલેખેવ સમુદેતિ વિચિત્રતા
લહેરો અને ફીણ જેમ નાશવંત છે, તેમ જ વિવિધતા પણ છે; રોજે રોજ, નવા અર્ધચંદ્ર જેવું, કંઈક નવું અજબ દેખાય છે.
ભૂરિભૂતશરાવાણિ ક્ષણભઙ્ગીનિ કુર્વતા । ઇદં કાલકુલાલેન ચક્રં વિપરિવર્ત્યતે
અનંત જીવના ટુકડાઓ જે પળપળે તૂટી જાય છે, એ બધાને સમયના કુંભારે સતત ફેરવીને આ જીવનરથને ફેરવે છે.
અસઙ્ખ્યાતાન્ય્ અનલ્પાનિ સઞ્જાતાન્ય્ અચલે પદે । જગજ્જઙ્ગલજાલાનિ દગ્ધાનિ યુગવહ્નિના
અડગ સ્થાને અસંખ્ય અને વિશાળ જગતના જાળાં ઊભા થયા છે અને યુગના અગ્નિથી બળી ગયા છે.
ભાવાભાવૈર્ અપર્યન્તૈસ્ સુખદુઃખદશાશતૈઃ । વૈપરીત્યં પ્રયાતીયમ્ અજસ્રં જાગતી સ્થિતિઃ
અનંત ઉદ્ભવ અને લય, સુખ-દુઃખની અનેક સ્થિતિઓમાં, જગતની સ્થિતિ સતત બદલાતી રહે છે.
ક્ષુબ્ધૈર્ યુગપરાવર્તૈર્ વાસનાશૃઙ્ખલોમ્ભિતા । મોહાશનિનિપાતૈશ્ ચ ન રુગ્ણા ધ્રુવધીરતા
યુગોના ઉથલપાથલથી, ઈચ્છાની સાંકળે બંધાઈને અને મોહના વીજળીના પ્રહારો છતાં, સ્થિરતા ક્યારેય દુર્બળ થતી નથી.
શતશો વિદ્રુતારીન્દ્રૈર્ દનુપુત્રૈર્ અભિદ્રુતામ્ । ભગભગ્નત્રપામ્ ઐન્દ્રીં તનું વહતિ વાસના
વાસના, જેનું લજ્જા ભંગાઈ ગઈ છે, અનેક ઇન્દ્રો અને દાનવોના પુત્રો દ્વારા પીછો કરવામાં આવે છે, તે ઇન્દ્રાણીનું રૂપ ધારણ કરે છે.
વિશત્ય્ અવિરતં ધૂતસર્ગપાંસુપરમ્પરા । નિત્યં નિયતિવાત્યેયં કાલવ્યાલગલાન્તરમ્
નિયતિની આ પવન, સૃષ્ટિના ઉઠેલા ધૂળના અનંત પ્રવાહમાં સતત પ્રવેશી, હંમેશા કાળના સાપના ગળામાંથી પસાર થાય છે.
પદાર્થામ્ભાંસિ સર્વાણિ ફલફેનાનિ સર્વતઃ । પતન્ત્ય્ અવિરતાપાતમ્ અભાવવડવામુખમ્
સર્વત્ર રહેલા વસ્તુઓના પાણી, ફળ અને ફેન બનીને, સતત ધોધમાં અભાવની અગ્નિના મોઢામાં પડી જાય છે.
સ્ફુરન્ત્ય્ આકસ્મિકોદ્ભૂતા વિચિત્રા દ્રવ્યશક્તયઃ । સ્વભાવમાત્રસમ્પન્નાસ્ સ્પન્દશ્રિય ઇવામ્ભસામ્
પદાર્થોની અદભુત શક્તિઓ, અચાનક પ્રગટ થઈને, માત્ર પોતાના સ્વભાવથી જ ઉજળી ઉઠે છે, જેમ કે પાણી પર તરંગોની કાંતિ.
ભૂતમૌક્તિકસમ્પૂર્ણાન્ બૃહતસ્ સુબહૂન્ અપિ । જગત્કલભકાન્ અત્તિ કૃતાન્તોદ્રિક્તકેસરી
મૃત્યુના સિંહે, જેની કેશર ઊભી થઈ ગઈ છે, તે જીવોના અનેક અને વિશાળ મોતી જેવાં અંશો અને જગતના ટુકડાઓને પણ ગળી જાય છે.
કુલશૈલફલા મેઘપક્ષપુઞ્જા જલાસૃજઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ ડીયન્તે ચ જગત્ખગાઃ
પર્વતોના વૃક્ષોના ફળ, મેઘો, પંખીઓના ઝુંડ અને પાણીની નદીઓ — આ બધું જન્મે છે, મરે છે અને અંતે નાશ પામે છે; જગતના પંખીઓની જેમ.
ચિદ્ભિત્તૌ સ્પન્દશુભ્રાયાં રઙ્ગૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ । ઉન્મીલયતિ સંસારચિત્રાણિ વિધિચિત્રકૃત્
ચેતનાની તેજસ્વી પાટલ પર, પાંચ ઇન્દ્રિયોની રંગતથી, વિધિના અજાયબ ચિત્રકાર જગતના જીવનના ચિત્રો ઊભા કરે છે.
અજસ્રગત્વરીં સર્વપરિસ્પન્દવિધાયિનીં । નિમેષશતભાગાઙ્ગીમ્ અચ્છામ્ ઉત્સાહિતાઙ્કુરામ્
તે સતત ગતિશીલ છે, બધાં જ હલનચલનનું મૂળ છે, સ્વચ્છ છે, પળકના સોમા ભાગ જેટલી નાની લમણીઓ ધરાવે છે અને અવરોધ વિના અંકુરે છે.
સૂક્ષ્માં કાલસ્ય કલનાં સ્વસમુત્થાનકારિણીમ્ । ધ્યાનેનેવાન્વવેક્ષન્તે સ્થિરાસ્ સ્થાવરજાતયઃ
સ્થાવર પ્રજાતિના સ્થિર જીવો પોતાનાં સ્વભાવથી ઊપજતી, સમયની સૂક્ષ્મ ગણતરીને જાણે ધ્યાનમાં બેઠા હોય એમ અનુભવે છે.
રાગદ્વેષસમુત્થેન ભાવાભાવમયેન ચ । જરામરણમોહેન જીર્ણા જઙ્ગમજાતયઃ
ચલ Prજાતિના જીવો રાગ-દ્વેષથી, અવસ્થાની અને અવસ્થાની અભાવથી, તથા વૃદ્ધાપન અને મૃત્યુના મોહથી થાકી જાય છે.
સ્વદુષ્કૃતોત્તમધ્યાનધારિણ્યો ધરણીતલે । નિયત્યા નિયતં કાલં પીડ્યન્તે કીટપઙ્ક્તયઃ
પૃથ્વી પર રહેલા જીવજંતુઓ પોતાના સારા-ખરાબ કર્મો અને ધ્યાનના સંસ્કારોને લઈને, નિયમ પ્રમાણે નિશ્ચિત સમય સુધી ભાગ્યના કારણે દુઃખ ભોગવે છે.
ક્ષણેનાદૃશ્ય એવેદં નિગિરત્ય્ અખિલં સુખી । સુદુર્લક્ષ્યબિલઃ કાલવ્યાલો વિપુલભોગવાન્
અદૃશ્ય સમયરૂપ સાપ, જેનું રહેઠાણ શોધવું અતિ દુર્લભ છે અને જે વિશાળ ભોગવટાવાળો છે, એ એક પળમાં આનંદથી આ બધું ગળી જાય છે.
ક્ષણાદિકલ્પપર્યન્તસ્ તેજસ્તિમિરરઞ્જનાત્ । કાલેન કિઞ્ચિદ્ આલક્ષ્યસ્ સ્વકાય ઉરરીકૃતઃ
પળથી લઈને અઢી કાળ સુધી, પ્રકાશ અને અંધકારના રમતમાં, સમય થોડો જ દેખાય છે, જાણે પોતાનું સ્વરૂપ જ પોતે ધારણ કર્યું હોય.
શીતવાતાતપપ્રૌઢાઃ પ્રોલ્લસત્પુષ્પદીપ્તયઃ । ફલપ્રદાશ્ ચરન્તીહ કાલખે ષડૃતુગ્રહાઃ
ઠંડક, પવન અને તાપથી પક્વ થયેલા, ફૂલોની તેજસ્વી ઝાંખીથી ચમકતા, આ છ ઋતુઓના ગ્રહો અહીં ફરતા રહે છે અને સમયસર ફળ આપે છે.
બ્રહ્માણ્ડભૈક્ષભાણ્ડે ઽસૌ કાલી ભગવતી ક્રિયા । સ્વયં દત્ત્વૈવ દત્ત્વૈવ ભૂતભિક્ષાં જિઘૃક્ષતિ
વિશ્વરૂપ વાસણમાં, કાળી નામની એ દિવ્ય ક્રિયા, પોતે જ જીવજાતિનું દાન આપીને, ફરી ફરી તેમને પકડવા ઈચ્છે છે.
પયઃપટલવિશ્રાન્તત્રૈલોક્યામ્ભોજકોટરે । કરોતિ ઘુઙ્ઘુમં ભૂરિ ભૂતભ્રમરપેટકઃ
ત્રણ લોકના કમળના ખોખામાં, દૂધની પાંખે આરામ કરતું, જીવજાતિનું જૂથ, માખીઓની જેમ, ઘણો ઘણો અવાજ કરે છે.
તિમિરાનીલકવરી અર્કેન્દુચપલેક્ષણા । બ્રહ્મોપેન્દ્રહરેન્દ્રાદિધરાગિરિવરાઙ્ગિકા
એના વાળ ઘન અંધકાર જેવા નીલાં છે, આંખોમાં સૂર્ય-ચંદ્ર જેવી ચમક છે, અને એના અંગો બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, હરિ અને મહાન પર્વતોની કાંતિથી શોભે છે.
બ્રહ્મતત્ત્વૈકપિતૃકા લમ્બમાનપયોધરા । ચિચ્છક્તિમાતૃકા સ્થૂલા તરલા ઘનચાપલા
એનું મૂળ એક માત્ર બ્રહ્મસ્વરૂપ છે, એના સ્તન ભરેલા અને લટકતા છે, એ ચેતનાશક્તિની માતા છે, દેહથી વિશાળ, ચંચળ અને અત્યંત પ્રવૃત્તિશીલ છે.
તારકાજાલદશના સન્ધ્યારુણતરાધરા । સમસ્તપદ્મિનીહસ્તા શતક્રતુપુરાનના
એના દાંત તારલાઓના સમૂહ જેવા છે, હોઠ સંધ્યાકાળ કરતાં વધુ લાલ છે, એના હાથમાં સર્વે કમળો છે, અને એનું મુખ શતયજ્ઞની પુરી જેવું છે.
સપ્તાબ્ધિમુક્તાલતિકા નીલામ્બરપરાવૃતા । જમ્બુદ્વીપમહાનાભિર્ વનશ્રીરોમરાજિકા
એ સાત સમુદ્રોની મુક્તામાળ છે, ઘેરાં નીલાં વસ્ત્રો પહેરેલા છે, એનું નાભિ જંબુદ્વીપનું મહાન કેન્દ્ર છે અને એના રોમ વનશ્રીની શોભા છે.
ભૂત્વા ભૂત્વા વિનશ્યન્તી ત્રિલોકીવૃદ્ધકામિની । અસકૃજ્ જાયતે નષ્ટા ભૂરિવિભ્રમકારિણી
ત્રણે લોકની વૃદ્ધ વેશ્યા વારંવાર જન્મે છે અને નાશ પામે છે; એ વારંવાર ઉદ્ભવે છે અને લુપ્ત થાય છે, અનંત ભ્રમનું કારણ બને છે.
મગ્નમ્ અન્યૈર્ અથોન્મગ્નં ભીમે કાલમહાર્ણવે । પ્રતિકલ્પક્ષણં ક્ષીણૈર્ બ્રહ્માણ્ડસ્ફુટબુદ્બુદૈઃ
ક્યારેક બીજા દ્વારા ઊભી થાય છે, ક્યારેક ડૂબી જાય છે, એ ભયાનક સમયના મહાસાગરમાં; દરેક યુગના ક્ષણે, થાકી ગયેલા બ્રહ્માંડના ફાટી પડતા બુલબુલાની સાથે.