અન્તશ્શૂન્યોન્નતધ્વસ્તચિત્તચૈત્યકૃતાલયઃ । યાચ્ઞાબહુલયામિન્યાં લોભોલૂકો વિવલ્ગતિ
અંદરથી ખાલી અને ઊંચું, વિચલિત મનના મંદિરે બગડેલું, લાલચનો ઘુવડ ભીખની રાતમાં આનંદથી ફરે છે.
પૂર્વં ગૃહીત્વા કર્ણાભ્યાં સ્ફુરન્તમ્ અભિતશ્ ચિરમ્ । જરાજર્જરમાર્જારી યૌવનાખું નિકૃન્તતિ
પ્રથમ તો વૃદ્ધાવસ્થા નામની બિલાડી, યુવાનીના ઉંદરને તેના કાનથી પકડી લાંબા સમય સુધી હલાવતી રહે છે અને પછી તેને કાપી નાખે છે.
નિસ્સારા ક્રમશઃ ક્રાન્તધરાધરસમુન્નતિઃ । દિણ્ડીરપિણ્ડિકેવેયં સૃષ્ટિર્ આયાતિ પુષ્ટતામ્
આ સર્જન ધીરે ધીરે, જેમ માટીની ગાંઠ ફૂલતી અને સુકાય છે તેમ, ખાલી અને અસાર છે છતાં પણ ફૂલેલી દેખાય છે.
આભાસપુષ્પધવલા જગત્પલ્લવશાલિની । સત્તાલતા વિકસિતા ધર્માર્થફલધારિણી
અસ્તિત્વની વેલ ફૂલી છે, જેમાં દેખાવના સફેદ ફૂલ અને જગતના કોયડા છે, અને તે ધર્મ અને સમૃદ્ધિના ફળો ધરાવે છે.
સુરાચલમહાસ્થૂણં ચન્દ્રસૂર્યગવાક્ષકમ્ । ગગનાચ્છાદનં ચારુ ધ્રિયતે ત્રિજગદ્ગૃહમ્
ત્રણે લોકનું ઘર, દેવપર્વતોના મોટા થાંભલા પર ટકેલું છે, જેમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર બારી છે અને આકાશ સુંદર છત છે.
સંસારસરસિ સ્ફારે ચરન્તિ પ્રાણષટ્પદાઃ । શરીરપુષ્કરેષ્વ્ અન્તશ્ ચિદ્રૂપરસપાયિનઃ
વિશ્વરૂપે વિશાળ સરોવર છે, જેમાં પ્રાણોની છ જાતની મધમાખીઓ શરીરરૂપ કમળોમાં ચેતનાનો અમૃત પી રહી છે.
નભોમાર્ગમહાનીલકુટ્ટિમે કાન્તિશાલિની । ભુવનાવવરસ્યાન્તસ્ સ્ફુરત્ય્ આદિત્યદીપિકા
નીચલા લોકોમાં, આકાશના વિશાળ નીલમણિ જેવા ચકચકતા ફલોર પર, સૂર્યની તેજસ્વી દીવો ઝગમગ કરે છે.
આશાતન્તુનિબદ્ધાઙ્ગી જનતાજીર્ણપક્ષિણી । સ્વવાસનાશલાકાન્તે નિબદ્ધેન્દ્રિયપઞ્જરે
માનવજાતનો વૃદ્ધ પક્ષી, આશાની ડોરથી બંધાયેલો, પોતાની ઇચ્છાની ખોખલી અંદર ઇન્દ્રિયોના પાંજરમાં કેદ છે.
અનારતપતજ્જાતભૂતપર્ણપરમ્પરા । સ્પન્દતે ઽજગરામૃષ્ટા સંસૃતિવ્રતતિશ્ ચિરમ્
સૂર્યની સતત તાપથી સુકાતા પાંદડાની જેમ, જીવોની પરંપરા લાંબા સમય સુધી કંપે છે, વિઘ્નરૂપ સાપ તેને અસ્પર્શિત રહે છે.
પૃષ્ઠે કતિપયં કાલમ્ અદૃષ્ટાઃ કાલજાલિના । અધઃકૃતોગ્રનરકપઙ્કાશ્ શઙ્કોજ્ઝિતાઃ ક્ષણમ્
સમયના જાળના પીઠ પર થોડા સમય માટે થોડાં જણા અજાણ્યા રહે છે, પણ પછી જ ઘોર નરકના કાદવમાં ફેંકાઈને પળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
ભુક્તેન્દુખણ્ડકબિસા નીલનીરદશેવલે । સ્વર્ગમાર્ગસરસ્ય્ અન્તસ્ સ્ફુરન્તિ સુરસારસાઃ
દેવમાર્ગની સરોવર વચ્ચે, ચાંદનીના ટુકડા, નીલા વાદળ જેવા શેવાળ અને કમળના દાંડા વચ્ચે અમૃત જેવો રસ ઝળહળે છે.
નાનાફલાવલિમતી વાસનાજલમાલિતા । સ્પન્દામોદમયી સ્ફીતા ક્રિયાવિકસિતાબ્જિની
વિવિધ ફળોથી ભરપૂર, ઇચ્છાની જાળથી શોભાયમાન, આનંદથી છલકાયેલી અને ક્રિયાના ફૂલી ઊઠેલા કમળ જેવી છે.
વરાકી સૃષ્ટિશફરી સ્ફુરન્તી ભવપલ્વલે । કૃતાન્તવૃદ્ધગૃધ્રેણ શઠેન વિનિગીર્યતે
આ સર્જનરूपी દુર્ભાગ્યશાળી માછલી, જીવનના તળાવમાં તડપતી, મૃત્યુના વૃદ્ધ અને ચાલાક ગૃધ્ર દ્વારા ગળી લેવામાં આવે છે.
તરઙ્ગફેનમાલેવ સૈવાન્યેવ ચ ભઙ્ગુરા । શ્વશ્ શ્વો ઽપરેન્દુલેખેવ સમુદેતિ વિચિત્રતા
લહેરો અને ફીણ જેમ નાશવંત છે, તેમ જ વિવિધતા પણ છે; રોજે રોજ, નવા અર્ધચંદ્ર જેવું, કંઈક નવું અજબ દેખાય છે.
ભૂરિભૂતશરાવાણિ ક્ષણભઙ્ગીનિ કુર્વતા । ઇદં કાલકુલાલેન ચક્રં વિપરિવર્ત્યતે
અનંત જીવના ટુકડાઓ જે પળપળે તૂટી જાય છે, એ બધાને સમયના કુંભારે સતત ફેરવીને આ જીવનરથને ફેરવે છે.
અસઙ્ખ્યાતાન્ય્ અનલ્પાનિ સઞ્જાતાન્ય્ અચલે પદે । જગજ્જઙ્ગલજાલાનિ દગ્ધાનિ યુગવહ્નિના
અડગ સ્થાને અસંખ્ય અને વિશાળ જગતના જાળાં ઊભા થયા છે અને યુગના અગ્નિથી બળી ગયા છે.
ભાવાભાવૈર્ અપર્યન્તૈસ્ સુખદુઃખદશાશતૈઃ । વૈપરીત્યં પ્રયાતીયમ્ અજસ્રં જાગતી સ્થિતિઃ
અનંત ઉદ્ભવ અને લય, સુખ-દુઃખની અનેક સ્થિતિઓમાં, જગતની સ્થિતિ સતત બદલાતી રહે છે.
ક્ષુબ્ધૈર્ યુગપરાવર્તૈર્ વાસનાશૃઙ્ખલોમ્ભિતા । મોહાશનિનિપાતૈશ્ ચ ન રુગ્ણા ધ્રુવધીરતા
યુગોના ઉથલપાથલથી, ઈચ્છાની સાંકળે બંધાઈને અને મોહના વીજળીના પ્રહારો છતાં, સ્થિરતા ક્યારેય દુર્બળ થતી નથી.
શતશો વિદ્રુતારીન્દ્રૈર્ દનુપુત્રૈર્ અભિદ્રુતામ્ । ભગભગ્નત્રપામ્ ઐન્દ્રીં તનું વહતિ વાસના
વાસના, જેનું લજ્જા ભંગાઈ ગઈ છે, અનેક ઇન્દ્રો અને દાનવોના પુત્રો દ્વારા પીછો કરવામાં આવે છે, તે ઇન્દ્રાણીનું રૂપ ધારણ કરે છે.
વિશત્ય્ અવિરતં ધૂતસર્ગપાંસુપરમ્પરા । નિત્યં નિયતિવાત્યેયં કાલવ્યાલગલાન્તરમ્
નિયતિની આ પવન, સૃષ્ટિના ઉઠેલા ધૂળના અનંત પ્રવાહમાં સતત પ્રવેશી, હંમેશા કાળના સાપના ગળામાંથી પસાર થાય છે.
પદાર્થામ્ભાંસિ સર્વાણિ ફલફેનાનિ સર્વતઃ । પતન્ત્ય્ અવિરતાપાતમ્ અભાવવડવામુખમ્
સર્વત્ર રહેલા વસ્તુઓના પાણી, ફળ અને ફેન બનીને, સતત ધોધમાં અભાવની અગ્નિના મોઢામાં પડી જાય છે.
સ્ફુરન્ત્ય્ આકસ્મિકોદ્ભૂતા વિચિત્રા દ્રવ્યશક્તયઃ । સ્વભાવમાત્રસમ્પન્નાસ્ સ્પન્દશ્રિય ઇવામ્ભસામ્
પદાર્થોની અદભુત શક્તિઓ, અચાનક પ્રગટ થઈને, માત્ર પોતાના સ્વભાવથી જ ઉજળી ઉઠે છે, જેમ કે પાણી પર તરંગોની કાંતિ.
ભૂતમૌક્તિકસમ્પૂર્ણાન્ બૃહતસ્ સુબહૂન્ અપિ । જગત્કલભકાન્ અત્તિ કૃતાન્તોદ્રિક્તકેસરી
મૃત્યુના સિંહે, જેની કેશર ઊભી થઈ ગઈ છે, તે જીવોના અનેક અને વિશાળ મોતી જેવાં અંશો અને જગતના ટુકડાઓને પણ ગળી જાય છે.
કુલશૈલફલા મેઘપક્ષપુઞ્જા જલાસૃજઃ । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ ડીયન્તે ચ જગત્ખગાઃ
પર્વતોના વૃક્ષોના ફળ, મેઘો, પંખીઓના ઝુંડ અને પાણીની નદીઓ — આ બધું જન્મે છે, મરે છે અને અંતે નાશ પામે છે; જગતના પંખીઓની જેમ.
ચિદ્ભિત્તૌ સ્પન્દશુભ્રાયાં રઙ્ગૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ । ઉન્મીલયતિ સંસારચિત્રાણિ વિધિચિત્રકૃત્
ચેતનાની તેજસ્વી પાટલ પર, પાંચ ઇન્દ્રિયોની રંગતથી, વિધિના અજાયબ ચિત્રકાર જગતના જીવનના ચિત્રો ઊભા કરે છે.
અજસ્રગત્વરીં સર્વપરિસ્પન્દવિધાયિનીં । નિમેષશતભાગાઙ્ગીમ્ અચ્છામ્ ઉત્સાહિતાઙ્કુરામ્
તે સતત ગતિશીલ છે, બધાં જ હલનચલનનું મૂળ છે, સ્વચ્છ છે, પળકના સોમા ભાગ જેટલી નાની લમણીઓ ધરાવે છે અને અવરોધ વિના અંકુરે છે.
સૂક્ષ્માં કાલસ્ય કલનાં સ્વસમુત્થાનકારિણીમ્ । ધ્યાનેનેવાન્વવેક્ષન્તે સ્થિરાસ્ સ્થાવરજાતયઃ
સ્થાવર પ્રજાતિના સ્થિર જીવો પોતાનાં સ્વભાવથી ઊપજતી, સમયની સૂક્ષ્મ ગણતરીને જાણે ધ્યાનમાં બેઠા હોય એમ અનુભવે છે.
રાગદ્વેષસમુત્થેન ભાવાભાવમયેન ચ । જરામરણમોહેન જીર્ણા જઙ્ગમજાતયઃ
ચલ Prજાતિના જીવો રાગ-દ્વેષથી, અવસ્થાની અને અવસ્થાની અભાવથી, તથા વૃદ્ધાપન અને મૃત્યુના મોહથી થાકી જાય છે.
સ્વદુષ્કૃતોત્તમધ્યાનધારિણ્યો ધરણીતલે । નિયત્યા નિયતં કાલં પીડ્યન્તે કીટપઙ્ક્તયઃ
પૃથ્વી પર રહેલા જીવજંતુઓ પોતાના સારા-ખરાબ કર્મો અને ધ્યાનના સંસ્કારોને લઈને, નિયમ પ્રમાણે નિશ્ચિત સમય સુધી ભાગ્યના કારણે દુઃખ ભોગવે છે.
ક્ષણેનાદૃશ્ય એવેદં નિગિરત્ય્ અખિલં સુખી । સુદુર્લક્ષ્યબિલઃ કાલવ્યાલો વિપુલભોગવાન્
અદૃશ્ય સમયરૂપ સાપ, જેનું રહેઠાણ શોધવું અતિ દુર્લભ છે અને જે વિશાળ ભોગવટાવાળો છે, એ એક પળમાં આનંદથી આ બધું ગળી જાય છે.