આપાતમાત્રમધુરત્વમ્ અનર્થવત્ત્વમ્ આદ્યન્તવત્ત્વમ્ અખિલસ્થિતિભઙ્ગુરત્વમ્ । અજ્ઞાનશાખિન ઇતિ પ્રસૃતાનિ રામ નાનાકૃતીનિ વિપુલાનિ ફલાન્ય્ અમૂનિ
રામ, અજ્ઞાનના આ અનેક પ્રકારના અને વિશાળ ફળો શરૂઆતમાં જ મીઠા લાગે છે, પણ ખરેખર તો વ્યર્થ છે, દરેક વસ્તુની શરૂઆત અને અંત હોય છે અને બધું અસ્થિર છે.
યન્ મુક્તાવલિતા રત્નભૂષિતા ભાન્તિ યોષિતઃ । મદેન્દાવ્ ઉદિતે ક્ષુબ્ધકામક્ષીરાર્ણવોર્મયઃ
મોતીની માળા અને રત્નોથી શોભાયમાન સ્ત્રીઓ ચમકે છે, જેમ કે મદભર્યા ચાંદ ઉગે ત્યારે કામના સાગરના મોજાં ઉછળે છે.
સૌવર્ણામ્ભોજકોશસ્થલોલાલિપટલશ્રિયમ્ । ધારયન્તિ દૃશસ્ સ્ત્રીણાં કપોલદલદોલિતાઃ
સ્ત્રીઓના ગાલ જ્યારે હળવે હલનચલન કરે છે ત્યારે એ ગાલ પર પડતા મધમાખીઓના ઝુંડ જેવું સૌંદર્ય દેખાય છે, જાણે સોનેરી કમળ પર મધમાખીઓ મંડરાય રહી હોય.
ઉદ્યાનવનષણ્ડેષુ ભૂમૌ કૃતપદા મધૌ । હૃદ્યાસ્ સુમનસો ભાન્તિ હાસા ઇવ મનોભુવઃ
ઉદ્યાન, વન અને બગીચામાં વસંત ઋતુએ જ્યાં સ્ત્રીઓએ પગ મૂક્યા હોય ત્યાં સુંદર ફૂલો ખીલે છે, જે મનમોહક દેવના સ્મિત જેવી લાગણી આપે છે.
ક્રવ્યાદગૃધ્રગોમાયુકૌલેયકવલાઙ્ગિકાઃ । સ્ત્રિયસ્ સમુપમીયન્તે ચન્દ્રચન્દનપઙ્કજૈઃ
સ્ત્રીઓની તુલના ક્યારેક ગિધ, શિયાળ અને જંગલી કુતરા જેવા પ્રાણીઓના શરીર સાથે પણ થાય છે, અને ક્યારેક ચાંદની, ચંદન અને કમળ જેવી પવિત્ર વસ્તુઓ સાથે પણ.
સૌવર્ણકલશામ્ભોજકોરકોત્તુઙ્ગલિઙ્ગવત્ । દૃશ્યતે સ્ત્રીસ્તનશ્રેણી રક્તપ્રતિસમુદ્ગિકા
સ્ત્રીઓના સ્તનની પંક્તિઓ, જેમાં લાલાશ પડતા છે, તે સોનેરી કમળની કળીઓ અને ઘડાની ઊંચી ગળા જેવી દેખાય છે.
રસાયનેન્દુનિષ્ષ્યન્દમધુબિમ્બાસવદ્રવૈઃ । ઓષ્ઠાભિધો માંસલવો લાલાક્ત ઉપમીયતે
મોટા અને રસાળ હોઠને ચાંદનીનો અમૃત, મધનો રસ કે મદિરાની ધારા સાથે સરખાવામાં આવે છે.
શલ્મલ્યષ્ઠીલિકાકારા ભુજાઃ ક્રૂરાસ્થિશઙ્કવઃ । બાહૂબાહુ લતાશબ્દૈર્ વર્ણ્યન્તે કવિભિશ્ શુભૈઃ
શલમળીના કાંટા જેવી તીક્ષ્ણ અને કઠોર બાહુઓને કવિઓ સુંદર શબ્દોમાં લતાની જેમ એકબીજામાં વળી ગયેલી કહી વર્ણવે છે.
કદલીસ્તમ્ભસમ્ભારસુન્દરી સુન્દરીરતા । ઊરુશોભોદિતાનઙ્ગતોરણશ્રીર્ વિરાજતે
કેળાના ડાંગર જેવી સુંદર જાંઘોની ભવ્યતા પ્રેમના દ્વારની જેમ ઝળહળી ઉઠે છે અને સુંદર સ્ત્રીમાં કામની લાગણી જગાવે છે.
આપાતમાત્રમધુરા મધ્યે દ્વન્દ્વાનુપાતિની । શીઘ્રાવસાનવિરસા લક્ષ્મીર્ અપ્ય્ અભિવાઞ્છ્યતે
આનંદ શરૂઆતમાં તો મીઠો લાગે છે, પણ વચ્ચે ઝઘડો લાવે છે; તે ઝડપથી ખૂટી જાય છે, સ્વાદ ગુમાવે છે અને પછી તો લક્ષ્મી પણ ઇચ્છનીય રહેતી નથી.
સમુપૈતિ મતિર્ દુઃખં દુઃખં ચ શતશાખતામ્ । દુઃખશાખાસુ જાયન્તે નાનાકર્મફલશ્રિયઃ
મન દુઃખને પામે છે, અને એ દુઃખ અનેક શાખાઓમાં ફાટી નીકળે છે; એ દુઃખની શાખાઓ પર વિવિધ કર્મોના ફળો ઉગે છે.
બદ્ધજાલઘનાકારાઃ કારાર્થમ્ ઇવ રજ્જવઃ । વીરુધઃ પ્રાવૃષીવાશાઃ પ્રતાનગહનસ્થિતાઃ
ઇચ્છાઓ ઘન જાળ જેવી ગૂંથાયેલી દોરીઓ જેવી છે, જાણે બંધન માટે જ બની હોય; વરસાદમાં લતાવૃક્ષો જેમ ગૂંચવાય જાય છે તેમ, એ ઇચ્છાઓ પણ ગાઢ રીતે વણાયેલી રહે છે.
સારતાં મોહમિહિકા કાર્યાકાર્યવિકારિણી । યમુના પ્રાવૃષીવૈતિ તિમિરશ્યામલાચિરમ્
મોહની કૂહળી, જેમાં કોઈ સાર નથી અને જે યોગ્ય-અયોગ્યની સમજને બદલે છે, વરસાદની ઋતુમાં કાળી યમુના જેવી ઝડપથી ઘેરી અંધકારમય બની જાય છે.
કટૂકૃતાન્તઃકરણો નાનાકારવિકારદઃ । સ્વદતે વિગતસ્નેહં જન્મપ્રતિવિષારસઃ
અંતઃકરણ કડવું બની જાય છે અને અનેક પ્રકારના રૂપો અને ફેરફારો પેદા કરે છે; એ જન્મ પછી જન્મના વિષ જેવા સ્વાદને, પ્રેમ વિના, અનુભવે છે.
વ્યાધૂતજર્જરાજીર્ણજનતાપર્ણરાજયઃ । સ્વકર્મપવના વાન્તિ નાનાકનકરેણવઃ
પોતાના કર્મોની પવન જેમ વૃદ્ધ, દુખી અને થાકેલા લોકોના જીવનને ઉડાવી દે છે, તેમ સુવર્ણ રેતીની જેમ બધું વિખેરાઈ જાય છે.
કાલઃ કવલિતાનન્તજગત્પક્વફલો ઽપ્ય્ અયમ્ । ઘસ્મરાપારજઠરઃ કલ્પૈર્ અપિ ન તૃપ્યતિ
સમય, જે અનંત જગતો અને પાકેલા ફળોને ગળી જાય છે, તેનું પેટ તો એટલું વિશાળ અને લોભી છે કે અનંત યુગો સુધી પણ ક્યારેય સંતોષાતું નથી.
મોહમારુતપા મત્તાસ્ ત્વરાવિષવિકારિણઃ । સ્ફુરન્તીહાહયશ્ ચિત્તબિલે બલવદાપદઃ
મોહના પવનથી ઉન્મત્ત અને ઉતાવળના ઝેરથી બદલાઈ ગયેલી, મનની અંદરથી જંગલી ઘોડાઓ જેવી ભારે મુશ્કેલીઓ ઉછળી આવે છે.
ચિન્તાપિશાચ્યોપહતા વિવેકેન્દૂદયં વિના । તમસૈવ નિરાલોકા યાતિ યૌવનયામિની
વિવેકના ચંદ્રના ઉદય વિના, યુવાનીની રાત ચિંતાની પિશાચીથી પીડાઈને અંધકારમાં જ વીતી જાય છે.
જિહ્વા જર્જરતામ્ એતિ પ્રાકૃતાનુનયજ્વરૈઃ । પદ્મકોટરકોણસ્થમ્ અપિ પત્ત્રં હિમૈર્ ઇવ
જિહ્વા જ્યારે કાચા રસાસ્વાદના તાવથી થાકી જાય છે, ત્યારે તે કમળના ફૂલની પાંખડી જેવું થાય છે, જે તેના કોષમાં પડેલી હોય અને ઠંડીથી સુકાઈ જાય છે.
દુઃખજીવમહાષ્ઠીલઃ કષ્ટકણ્ટકસઙ્કટઃ । સહસ્રશાખતાં યાતિ દારિદ્ર્યદૃઢશલ્મલિઃ
દુઃખથી ભરેલી અને કાંટાળું જીવન, ગરીબીમાં મજબૂત રીતે ઊભેલી શાલમળી વૃક્ષ જેવું બને છે, જેમાં હજારો ડાળીઓ ફેલાયેલી હોય છે.
અન્તશ્શૂન્યોન્નતધ્વસ્તચિત્તચૈત્યકૃતાલયઃ । યાચ્ઞાબહુલયામિન્યાં લોભોલૂકો વિવલ્ગતિ
અંદરથી ખાલી અને ઊંચું, વિચલિત મનના મંદિરે બગડેલું, લાલચનો ઘુવડ ભીખની રાતમાં આનંદથી ફરે છે.
પૂર્વં ગૃહીત્વા કર્ણાભ્યાં સ્ફુરન્તમ્ અભિતશ્ ચિરમ્ । જરાજર્જરમાર્જારી યૌવનાખું નિકૃન્તતિ
પ્રથમ તો વૃદ્ધાવસ્થા નામની બિલાડી, યુવાનીના ઉંદરને તેના કાનથી પકડી લાંબા સમય સુધી હલાવતી રહે છે અને પછી તેને કાપી નાખે છે.
નિસ્સારા ક્રમશઃ ક્રાન્તધરાધરસમુન્નતિઃ । દિણ્ડીરપિણ્ડિકેવેયં સૃષ્ટિર્ આયાતિ પુષ્ટતામ્
આ સર્જન ધીરે ધીરે, જેમ માટીની ગાંઠ ફૂલતી અને સુકાય છે તેમ, ખાલી અને અસાર છે છતાં પણ ફૂલેલી દેખાય છે.
આભાસપુષ્પધવલા જગત્પલ્લવશાલિની । સત્તાલતા વિકસિતા ધર્માર્થફલધારિણી
અસ્તિત્વની વેલ ફૂલી છે, જેમાં દેખાવના સફેદ ફૂલ અને જગતના કોયડા છે, અને તે ધર્મ અને સમૃદ્ધિના ફળો ધરાવે છે.
સુરાચલમહાસ્થૂણં ચન્દ્રસૂર્યગવાક્ષકમ્ । ગગનાચ્છાદનં ચારુ ધ્રિયતે ત્રિજગદ્ગૃહમ્
ત્રણે લોકનું ઘર, દેવપર્વતોના મોટા થાંભલા પર ટકેલું છે, જેમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર બારી છે અને આકાશ સુંદર છત છે.
સંસારસરસિ સ્ફારે ચરન્તિ પ્રાણષટ્પદાઃ । શરીરપુષ્કરેષ્વ્ અન્તશ્ ચિદ્રૂપરસપાયિનઃ
વિશ્વરૂપે વિશાળ સરોવર છે, જેમાં પ્રાણોની છ જાતની મધમાખીઓ શરીરરૂપ કમળોમાં ચેતનાનો અમૃત પી રહી છે.
નભોમાર્ગમહાનીલકુટ્ટિમે કાન્તિશાલિની । ભુવનાવવરસ્યાન્તસ્ સ્ફુરત્ય્ આદિત્યદીપિકા
નીચલા લોકોમાં, આકાશના વિશાળ નીલમણિ જેવા ચકચકતા ફલોર પર, સૂર્યની તેજસ્વી દીવો ઝગમગ કરે છે.
આશાતન્તુનિબદ્ધાઙ્ગી જનતાજીર્ણપક્ષિણી । સ્વવાસનાશલાકાન્તે નિબદ્ધેન્દ્રિયપઞ્જરે
માનવજાતનો વૃદ્ધ પક્ષી, આશાની ડોરથી બંધાયેલો, પોતાની ઇચ્છાની ખોખલી અંદર ઇન્દ્રિયોના પાંજરમાં કેદ છે.
અનારતપતજ્જાતભૂતપર્ણપરમ્પરા । સ્પન્દતે ઽજગરામૃષ્ટા સંસૃતિવ્રતતિશ્ ચિરમ્
સૂર્યની સતત તાપથી સુકાતા પાંદડાની જેમ, જીવોની પરંપરા લાંબા સમય સુધી કંપે છે, વિઘ્નરૂપ સાપ તેને અસ્પર્શિત રહે છે.
પૃષ્ઠે કતિપયં કાલમ્ અદૃષ્ટાઃ કાલજાલિના । અધઃકૃતોગ્રનરકપઙ્કાશ્ શઙ્કોજ્ઝિતાઃ ક્ષણમ્
સમયના જાળના પીઠ પર થોડા સમય માટે થોડાં જણા અજાણ્યા રહે છે, પણ પછી જ ઘોર નરકના કાદવમાં ફેંકાઈને પળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.