અજ્ઞેનેન્દ્રિયશય્યાર્થં રાગાસૃગરુણા તનુઃ । સંસારારણ્ય આસ્તીર્ણા પુનર્ આમિષપિણ્ડવત્
અજ્ઞાન અને ઇન્દ્રિયસુખની આસક્તિના ઝેરથી શરીર સંસારમાં એવી રીતે ફેલાયેલું છે, જેમ કે જંગલમાં માંસનો લોથડો પડેલો હોય.
ભૂતશૈલમયી સૃષ્ટિર્ મૃન્માંસલવમાત્રિકા । મોહાત્ સંલક્ષ્યતે ચિત્તપદાર્થાનર્થરઞ્જના
આ સૃષ્ટિ પાંચ તત્વોના પર્વતોથી બનેલી છે અને માટી, માંસ અને મજ્જા સિવાય બીજું કંઈ નથી. મોહથી મનને વિષયોની રંગત અને દુઃખોની રમતમાં ફસાવતી દેખાય છે.
જયત્ય્ અનલ્પસઙ્કલ્પકલ્પનાકલ્પપાદપઃ । અજ્ઞાનાં પ્રસૃતા યસ્માજ્ જગત્પર્ણપરમ્પરાઃ
અનંત કલ્પનાઓથી ભરેલો કલ્પનાનું વૃક્ષ વિજયી છે, જેના પરથી અજ્ઞાનના પાંદડા જેવી જગતની અનંત પરંપરા ફેલાઈ છે.
યસ્મિંસ્ તિષ્ઠન્તિ રાજન્તે લસન્તિ વિલસન્તિ ચ । વિચિત્રરચનોપેતા ભૂરિભોગવિહઙ્ગમાઃ
આ વૃક્ષ પર અનેક ભોગરૂપી પક્ષીઓ વિવિધ રંગબેરંગી આકૃતિઓથી શોભાયમાન છે, રમે છે અને ઝળહળે છે.
યત્ર જન્માનિ પર્વાણિ કર્મજાલં ચ કોરકાઃ । ફલાનિ પુણ્યપાપાનિ મઞ્જર્યો વિભવશ્રિયઃ
જ્યાં જન્મો એ ગાંઠો છે, કર્મોના જાળ એ કળીઓ છે, પુણ્ય અને પાપ એ ફળ છે, અને વૈભવ તથા સંપત્તિ એ ફૂલો છે.
અજ્ઞાનેન્દૂદયાદ્ એતા યોષિદોષધયસ્ સ્ફુટમ્ । સંસારવનષણ્ડે ઽસ્મિન્ પરાં શોભામ્ ઉપાગતાઃ
અજ્ઞાનના ચંદ્ર ઉગવાથી, આ સ્ત્રીઓ અને ઔષધિઓએ સંસારના જંગલમાં અદભુત સૌંદર્ય પામ્યું છે.
ઘનજાડ્યઃ કલાપૂર્ણસ્ તમઃકાલકૃતોદયઃ । શૂન્યોદિતાત્મા દોષેશો જયત્ય્ અજ્ઞાનચન્દ્રમાઃ
ઘન અંધકારથી ભરેલો, જડતા સ્વરૂપ, રાત્રિના સમયે જન્મેલો અને ખામીનો સ્વામી એવો અજ્ઞાનનો ચંદ્ર ખાલી આકાશમાં ઉજવાઈ રહ્યો છે.
અજ્ઞાનેન્દોઃ પ્રસાદેન વાસનામૃતશાલિના । તર્પિતાશાચકોરેણ ચિત્તરત્નરસૈષિણા
અજ્ઞાનના ચંદ્રની કૃપાથી, સંસ્કારના અમૃતની ઇચ્છા રાખતો આશાની ચકોર પક્ષી મનના રત્નના રસથી તૃપ્ત થાય છે.
રાજહંસવિલાસિન્યઃ પ્રાલેયશિશિરાઙ્ગિકાઃ । ભાન્તિ કાન્તાકુમુદ્વત્યો લોલલોચનષટ્પદાઃ
રાજહંસોની રમણીયતા, બરફ જેવી ઠંડી કાયાઓ સાથે, સુંદર ચાંદની કમળ જેવી ઝળહળે છે; તેમની ચંચળ આંખો મધમાખી જેવી લાગે છે.
ધમ્મિલ્લતિમિરોલ્લાસા યત્ પ્રપાણ્ડુપયોધરાઃ । રામારજન્યો રાજન્તે તન્ મૌર્ખ્યેન્દુવિજૃમ્ભિતમ્
જેમના વાળ ગૂંથેલા અને શણગારેલા છે, જેમની છાતી ફીકી અને તેજસ્વી છે, એવી રાજકુલની સ્ત્રીઓ મૂર્ખતાના ચાંદની નીચે પોતાની સુંદરતાથી ઝગમગે છે.
આપાતમાત્રમધુરત્વમ્ અનર્થવત્ત્વમ્ આદ્યન્તવત્ત્વમ્ અખિલસ્થિતિભઙ્ગુરત્વમ્ । અજ્ઞાનશાખિન ઇતિ પ્રસૃતાનિ રામ નાનાકૃતીનિ વિપુલાનિ ફલાન્ય્ અમૂનિ
રામ, અજ્ઞાનના આ અનેક પ્રકારના અને વિશાળ ફળો શરૂઆતમાં જ મીઠા લાગે છે, પણ ખરેખર તો વ્યર્થ છે, દરેક વસ્તુની શરૂઆત અને અંત હોય છે અને બધું અસ્થિર છે.
યન્ મુક્તાવલિતા રત્નભૂષિતા ભાન્તિ યોષિતઃ । મદેન્દાવ્ ઉદિતે ક્ષુબ્ધકામક્ષીરાર્ણવોર્મયઃ
મોતીની માળા અને રત્નોથી શોભાયમાન સ્ત્રીઓ ચમકે છે, જેમ કે મદભર્યા ચાંદ ઉગે ત્યારે કામના સાગરના મોજાં ઉછળે છે.
સૌવર્ણામ્ભોજકોશસ્થલોલાલિપટલશ્રિયમ્ । ધારયન્તિ દૃશસ્ સ્ત્રીણાં કપોલદલદોલિતાઃ
સ્ત્રીઓના ગાલ જ્યારે હળવે હલનચલન કરે છે ત્યારે એ ગાલ પર પડતા મધમાખીઓના ઝુંડ જેવું સૌંદર્ય દેખાય છે, જાણે સોનેરી કમળ પર મધમાખીઓ મંડરાય રહી હોય.
ઉદ્યાનવનષણ્ડેષુ ભૂમૌ કૃતપદા મધૌ । હૃદ્યાસ્ સુમનસો ભાન્તિ હાસા ઇવ મનોભુવઃ
ઉદ્યાન, વન અને બગીચામાં વસંત ઋતુએ જ્યાં સ્ત્રીઓએ પગ મૂક્યા હોય ત્યાં સુંદર ફૂલો ખીલે છે, જે મનમોહક દેવના સ્મિત જેવી લાગણી આપે છે.
ક્રવ્યાદગૃધ્રગોમાયુકૌલેયકવલાઙ્ગિકાઃ । સ્ત્રિયસ્ સમુપમીયન્તે ચન્દ્રચન્દનપઙ્કજૈઃ
સ્ત્રીઓની તુલના ક્યારેક ગિધ, શિયાળ અને જંગલી કુતરા જેવા પ્રાણીઓના શરીર સાથે પણ થાય છે, અને ક્યારેક ચાંદની, ચંદન અને કમળ જેવી પવિત્ર વસ્તુઓ સાથે પણ.
સૌવર્ણકલશામ્ભોજકોરકોત્તુઙ્ગલિઙ્ગવત્ । દૃશ્યતે સ્ત્રીસ્તનશ્રેણી રક્તપ્રતિસમુદ્ગિકા
સ્ત્રીઓના સ્તનની પંક્તિઓ, જેમાં લાલાશ પડતા છે, તે સોનેરી કમળની કળીઓ અને ઘડાની ઊંચી ગળા જેવી દેખાય છે.
રસાયનેન્દુનિષ્ષ્યન્દમધુબિમ્બાસવદ્રવૈઃ । ઓષ્ઠાભિધો માંસલવો લાલાક્ત ઉપમીયતે
મોટા અને રસાળ હોઠને ચાંદનીનો અમૃત, મધનો રસ કે મદિરાની ધારા સાથે સરખાવામાં આવે છે.
શલ્મલ્યષ્ઠીલિકાકારા ભુજાઃ ક્રૂરાસ્થિશઙ્કવઃ । બાહૂબાહુ લતાશબ્દૈર્ વર્ણ્યન્તે કવિભિશ્ શુભૈઃ
શલમળીના કાંટા જેવી તીક્ષ્ણ અને કઠોર બાહુઓને કવિઓ સુંદર શબ્દોમાં લતાની જેમ એકબીજામાં વળી ગયેલી કહી વર્ણવે છે.
કદલીસ્તમ્ભસમ્ભારસુન્દરી સુન્દરીરતા । ઊરુશોભોદિતાનઙ્ગતોરણશ્રીર્ વિરાજતે
કેળાના ડાંગર જેવી સુંદર જાંઘોની ભવ્યતા પ્રેમના દ્વારની જેમ ઝળહળી ઉઠે છે અને સુંદર સ્ત્રીમાં કામની લાગણી જગાવે છે.
આપાતમાત્રમધુરા મધ્યે દ્વન્દ્વાનુપાતિની । શીઘ્રાવસાનવિરસા લક્ષ્મીર્ અપ્ય્ અભિવાઞ્છ્યતે
આનંદ શરૂઆતમાં તો મીઠો લાગે છે, પણ વચ્ચે ઝઘડો લાવે છે; તે ઝડપથી ખૂટી જાય છે, સ્વાદ ગુમાવે છે અને પછી તો લક્ષ્મી પણ ઇચ્છનીય રહેતી નથી.
સમુપૈતિ મતિર્ દુઃખં દુઃખં ચ શતશાખતામ્ । દુઃખશાખાસુ જાયન્તે નાનાકર્મફલશ્રિયઃ
મન દુઃખને પામે છે, અને એ દુઃખ અનેક શાખાઓમાં ફાટી નીકળે છે; એ દુઃખની શાખાઓ પર વિવિધ કર્મોના ફળો ઉગે છે.
બદ્ધજાલઘનાકારાઃ કારાર્થમ્ ઇવ રજ્જવઃ । વીરુધઃ પ્રાવૃષીવાશાઃ પ્રતાનગહનસ્થિતાઃ
ઇચ્છાઓ ઘન જાળ જેવી ગૂંથાયેલી દોરીઓ જેવી છે, જાણે બંધન માટે જ બની હોય; વરસાદમાં લતાવૃક્ષો જેમ ગૂંચવાય જાય છે તેમ, એ ઇચ્છાઓ પણ ગાઢ રીતે વણાયેલી રહે છે.
સારતાં મોહમિહિકા કાર્યાકાર્યવિકારિણી । યમુના પ્રાવૃષીવૈતિ તિમિરશ્યામલાચિરમ્
મોહની કૂહળી, જેમાં કોઈ સાર નથી અને જે યોગ્ય-અયોગ્યની સમજને બદલે છે, વરસાદની ઋતુમાં કાળી યમુના જેવી ઝડપથી ઘેરી અંધકારમય બની જાય છે.
કટૂકૃતાન્તઃકરણો નાનાકારવિકારદઃ । સ્વદતે વિગતસ્નેહં જન્મપ્રતિવિષારસઃ
અંતઃકરણ કડવું બની જાય છે અને અનેક પ્રકારના રૂપો અને ફેરફારો પેદા કરે છે; એ જન્મ પછી જન્મના વિષ જેવા સ્વાદને, પ્રેમ વિના, અનુભવે છે.
વ્યાધૂતજર્જરાજીર્ણજનતાપર્ણરાજયઃ । સ્વકર્મપવના વાન્તિ નાનાકનકરેણવઃ
પોતાના કર્મોની પવન જેમ વૃદ્ધ, દુખી અને થાકેલા લોકોના જીવનને ઉડાવી દે છે, તેમ સુવર્ણ રેતીની જેમ બધું વિખેરાઈ જાય છે.
કાલઃ કવલિતાનન્તજગત્પક્વફલો ઽપ્ય્ અયમ્ । ઘસ્મરાપારજઠરઃ કલ્પૈર્ અપિ ન તૃપ્યતિ
સમય, જે અનંત જગતો અને પાકેલા ફળોને ગળી જાય છે, તેનું પેટ તો એટલું વિશાળ અને લોભી છે કે અનંત યુગો સુધી પણ ક્યારેય સંતોષાતું નથી.
મોહમારુતપા મત્તાસ્ ત્વરાવિષવિકારિણઃ । સ્ફુરન્તીહાહયશ્ ચિત્તબિલે બલવદાપદઃ
મોહના પવનથી ઉન્મત્ત અને ઉતાવળના ઝેરથી બદલાઈ ગયેલી, મનની અંદરથી જંગલી ઘોડાઓ જેવી ભારે મુશ્કેલીઓ ઉછળી આવે છે.
ચિન્તાપિશાચ્યોપહતા વિવેકેન્દૂદયં વિના । તમસૈવ નિરાલોકા યાતિ યૌવનયામિની
વિવેકના ચંદ્રના ઉદય વિના, યુવાનીની રાત ચિંતાની પિશાચીથી પીડાઈને અંધકારમાં જ વીતી જાય છે.
જિહ્વા જર્જરતામ્ એતિ પ્રાકૃતાનુનયજ્વરૈઃ । પદ્મકોટરકોણસ્થમ્ અપિ પત્ત્રં હિમૈર્ ઇવ
જિહ્વા જ્યારે કાચા રસાસ્વાદના તાવથી થાકી જાય છે, ત્યારે તે કમળના ફૂલની પાંખડી જેવું થાય છે, જે તેના કોષમાં પડેલી હોય અને ઠંડીથી સુકાઈ જાય છે.
દુઃખજીવમહાષ્ઠીલઃ કષ્ટકણ્ટકસઙ્કટઃ । સહસ્રશાખતાં યાતિ દારિદ્ર્યદૃઢશલ્મલિઃ
દુઃખથી ભરેલી અને કાંટાળું જીવન, ગરીબીમાં મજબૂત રીતે ઊભેલી શાલમળી વૃક્ષ જેવું બને છે, જેમાં હજારો ડાળીઓ ફેલાયેલી હોય છે.