સર્વમ્ આત્મૈવ સર્વત્ર સર્વદા ભાવિતાકૃતિઃ । ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇત્ય્ અસત્કલનાઃ કુતઃ
સર્વત્ર, સર્વ સમયે, સર્વ રૂપે એક માત્ર આત્મા જ વ્યાપી રહ્યો છે; તો પછી 'આ અલગ છે, તે બીજું છે' એવી ખોટી કલ્પનાઓ ક્યાંથી આવી શકે?
કો ઽભૂવં પ્રાગ્ અહં તાદૃક્ તૃષ્ણાનિગડયન્ત્રિતઃ । અન્તરાત્માનમ્ એવેતિ વિહસામિ વિકાસવાન્
હું અગાઉ કોણ હતો—એવો ઇચ્છાની જંજીરોમાં બંધાયેલો? હવે તો અંદરના આત્માને જ ઓળખી, હું અંતરમાં ફૂલી ઉઠી હસું છું.
આમ્ ઇદાનીં સ્મૃતં સમ્યઙ્ મયૈષ સ કિલાસ્મ્ય્ અજઃ । યસ્ ત્વદ્વાગમૃતાપૂરસ્નાનેનાયમ્ અહં સ્થિતઃ
હા, હવે સાચું યાદ આવ્યું—હું એ જન્મરહિત છું; તમારી અમૃત જેવી વાણીના પ્રવાહમાં સ્નાન કરીને, હું આ અવસ્થામાં સ્થિર થયો છું.
અહો નુ વિતતાં ભૂમિમ્ અધિરૂઢો ઽસ્મિ પાવનીમ્ । ઇહસ્થ એવ યત્રાર્કો નઃ પાતાલમ્ ઇવાસ્થિતઃ
અરે, હવે તો હું વિશાળ અને પવિત્ર ભૂમિ પર ચડી ગયો છું—અહીં જ, જ્યાં આપણા માટે સૂર્ય પણ પાતાળમાં ઊભો હોય એમ લાગે છે.
મહ્યં સત્તામ્ ઉપેતાય વ્યપેતાય ભવાર્ણવાત્ । નમો નિત્યનમસ્યાય જયામ્ય્ આત્માત્મનાત્મનિ
હું એ શાશ્વત અને હંમેશા વંદનીય પરમાત્માને વંદન કરું છું, જે સત્તામાં સ્થિર છે અને જન્મમરણના મહાસાગરથી મુક્ત થયો છે. હું આત્મામાં, આત્માથી, આત્મામાં જ વિજય પ્રાપ્ત કરું છું.
અનુભવવશતો હૃદબ્જકોશે સ્ફુટમ્ અલિતાં સમુપાગતેન નાથ । તવ વરવચસેહ વીતશોકાં ચિરમ્ ઉદિતાં સ્વદશામ્ ઉપાગતો ઽસ્મિ
હે પ્રભુ, અનુભવની શક્તિથી અને તમારા ઉત્તમ વચનોથી, હું હૃદયના કમળમાં સ્પષ્ટ રીતે પ્રવેશી ગયો છું. હવે હું દુઃખથી મુક્ત છું અને લાંબા સમયથી મારી સાચી અવસ્થામાં સ્થિર થયો છું.
ભૂય એવ મહાબાહો શૃણુ મે પરમં વચઃ । યત્ તે ઽહં પ્રીયમાણાય વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા
હે મહાબાહુ, ફરી એકવાર મારા શ્રેષ્ઠ વચનો સાંભળો, જે હું તમારી ભલાઈ અને પ્રેમથી કહું છું.
બોધમ્ અભ્યુપગમ્યાપિ શૃણુ બોધવિવૃદ્ધયે । ભવેદ્ અલ્પપ્રબુદ્ધાનામ્ અપિ નિર્દુઃખતા યથા
જ્યાં સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હોય, ત્યાં સુધી પણ વધુ જ્ઞાન વધે તે માટે સાંભળો; જેથી થોડું જાગૃત થયેલા લોકો પણ દુઃખમુક્ત બની શકે.
યસ્યાજ્ઞાતાત્મનો ઽજ્ઞસ્ય દેહ એવાત્મભાવના । ઉદિતાર્તિં રુષેવાક્ષરિપવો ઽભિભવન્તિ તમ્
જે વ્યક્તિને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ખબર નથી અને જે પોતાને શરીર જ માને છે, તેને દુઃખો ઉદ્ભવે છે અને ક્રોધ જેવી દુશ્મન ભાવનાઓ તેને જીતે છે, જેમ શત્રુઓ જીતે છે.
યસ્ય જ્ઞાતાત્મનો જ્ઞસ્ય સત્યે સ્વાત્મનિ સંસ્થિતિઃ । તુષ્ટ્યેવ ચાક્ષસુહૃદો ન ઘ્નન્તિ તમ્ અનિન્દિતમ્
પણ જે વ્યક્તિ પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખે છે અને પોતાની અંદર સત્યમાં સ્થિર રહે છે, તેને ઇન્દ્રિયો મિત્ર જેવી બની જાય છે અને સુખ-દુઃખ તેને હાનિ પહોંચાડતા નથી; એ નિર્દોષ રહે છે.
પરાર્થં સ્ફુરતો યસ્ય ન સ્તુતિર્ નિન્દનાદ્ ઋતે । સ દેહી દેહદુઃખૌઘમ્ આદત્તે કેન હેતુના
જેની જાગૃતિ બીજાના હિત માટે ઝળહળી રહી છે, તેને વખાણ કે નિંદા સિવાય શરીરનાં દુઃખો સ્વીકારવાનો બીજો કોઈ કારણ નથી.
નાત્મા શરીરસમ્બદ્ધશ્ શરીરમ્ અપિ નાત્મનિ । મિથો વિલક્ષણે એતે પ્રકાશતમસી યથા
આત્મા ક્યારેય શરીરથી બંધાયેલો નથી અને શરીર પણ આત્મામાં નથી; આ બંને એકબીજા કરતાં અલગ છે, જેમ પ્રકાશ અને અંધારું અલગ હોય છે.
સર્વૈર્ ભાવવિકારૈસ્ તુ નિત્યમુક્તો ઽસ્ત્ય્ અલેપકઃ । નાત્માસ્તમ્ એતિ ભગવાન્ ન ચોદેતિ સદોદિતઃ
સર્વ પ્રકારના પરિવર્તનોમાંથી આત્મા સદા મુક્ત છે, એને કશું પણ લાગતું નથી; એ પાવન સદા પ્રકાશિત રહે છે, એ ક્યારેય ઊગતો કે અસ્ત થતો નથી.
જડસ્યાજ્ઞસ્ય તુચ્છસ્ય કૃતઘ્નસ્ય વિનાશિનઃ । શરીરકોપલસ્યાસ્ય યદ્ ભવત્ય્ અસ્તુ તત્ તથા
આ શરીર જે નિર્જીવ, અજ્ઞાન, નાનકડું, કૃતઘ્ન અને નાશવાન છે, તેમાં જે કંઈ થાય, એ જેવું થાય તેવું રહેવા દો.
ન ચાસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભવતિ પૃથગ્ આત્મન્ય્ અવેક્ષિતે । જડસ્યાસત્સ્વરૂપસ્ય કિમ્ ઇવાઙ્ગોપપદ્યતે
આ શરીર જે નિર્જીવ અને અસત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે, એને આત્માથી અલગ જોઈશું તો એમાં કશું જ રહેતું નથી; આવું અસ્તિત્વવિહિન શરીર શું મેળવી શકે?
નિપુણાયાવબોધાય યત્ પ્રોક્તં તત્ પુનઃ પુનઃ । ભઙ્ગિભિઃ પ્રવિચિત્રાભી રાઘવેદં પ્રબોધ્યતે
સૂક્ષ્મ સમજ માટે, રાઘવ, જે વાત કહેવામાં આવી છે, એ તને વારંવાર વિવિધ રીતે અને ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે.
યદિ દેહગુણાન્ આત્મા ગૃહ્ણાતિ પરમાર્થતઃ । નાદત્તે તત્ કથં તસ્માજ્ જડતાં શવરૂપિણઃ
જો આત્મા ખરેખર શરીરના ગુણો સ્વીકારતો હોય, તો પછી એ નિર્જીવ શરીરની જેમ જડપણ કેમ નથી ધરાવતો?
યદિ વાત્મગુણાન્ દેહો ગૃહ્ણાતિ પરમાર્થતઃ । નાદત્તે તત્ કથં ચૈત્તં ચિન્મયત્વં સદોદિતમ્
અથવા જો શરીર ખરેખર આત્માના ગુણો સ્વીકારતો હોય, તો પછી એ મનની જેમ હંમેશા દેખાતી ચેતનતા કેમ નથી મેળવે?
યયોર્ એકપરિજ્ઞાને જડતૈવાપરે સ્થિતા । તયોઃ કીદૃગ્વિધા બ્રૂત સમાનસુખદુઃખતા
જ્યારે એકના જ્ઞાનમાં બીજાની જડતા જ રહે છે, ત્યારે બંનેને સમાન સુખદુઃખ અનુભવાય છે એવું તમે કેવી રીતે કહી શકો?
યૌ સમૌ સમકર્માણૌ ન કદાચન તૌ કથમ્ । દ્વાવ્ અપ્ય્ અસન્તાવ્ અન્યોઽન્યં કથં સમ્બન્ધમ્ એષ્યતઃ
જો બંને એકસરખા નિષ્ક્રિય છે અને કંઈક કરે છે જ નહીં, તો બે અસ્તિત્વવિહોણા એકબીજા સાથે કોઈ સંબંધ કેવી રીતે બાંધી શકે?
કથં સ્થૂલો ઽણુરૂપસ્ સ્યાદ્ અણુસ્ સ્થૂલઃ કથં ભવેત્ । એકોદયે દ્વિતીયસ્ય ન સત્તા દિનરાત્રિવત્
મોટું ક્યારેય નાનું બની શકે નહીં અને નાનું ક્યારેય મોટું બની શકે નહીં. જેમ દિવસ આવે ત્યારે રાત રહેતી નથી, એમ એક આવે ત્યારે બીજું રહેતું નથી.
જ્ઞાનં નાજ્ઞાનતામ્ એતિ ચ્છાયા નાયાતિ તાપતામ્ । સદ્ બ્રહ્મ નાસદ્ ભવતિ વિચિત્રાસ્વ્ અપિ દૃષ્ટિષુ
જ્ઞાન ક્યારેય અજ્ઞાન બની શકતું નથી, અને છાંયાં ક્યારેય તાપ બની શકતી નથી. સાચું બ્રહ્મા અનેક પ્રકારની દૃષ્ટિમાં પણ ક્યારેય અસત્ય થતું નથી.
મનાગ્ અપિ ન સંશ્લેષસ્ સર્વગસ્યાપિ દેહિનઃ । દેહેન દેહગસ્યાપિ કમલસ્યેવ વારિણા
દેહધારી આત્માનું દેહ સાથે જરા પણ મિલન થતું નથી, જેમ કમળનું પાણી સાથે કોઈ જોડાણ નથી.
મનાગ્ અપિ ન સંશ્લેષો બ્રહ્મણો દેહસત્તયા । તદ્ગતસ્યાપ્ય્ અતદ્વૃત્તેર્ અમ્બરસ્યેવ વાયુના
બ્રહ્માનું દેહની હાજરી સાથે જરા પણ મિલન થતું નથી, ભલે મન એમાં લીન હોય; જેમ આકાશનું પવન સાથે કોઈ જોડાણ નથી.
ભવત્ય્ આત્મનિ નો કિઞ્ચિન્ નાસતો દેહકસ્ય ચ । તદ્ રાઘવ મુધૈવૈષ સુખદુઃખભ્રમઃ કુતઃ
આત્મામાં કશું જ થતું નથી, અને આ અસ્થિર શરીરનું પણ કંઈ નથી. રાઘવ, સુખ-દુઃખનો આ ભ્રમ વ્યર્થ છે, તેનો કોઈ આધાર નથી.
જરામરણમ્ આપચ્ ચ સુખદુઃખે ભવાભવૌ । મનાગ્ અપિ ન સન્તીહ નિર્વાણો નિર્વૃતો ભવ
અહીં વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ, સુખ-દુઃખ કે જન્મમરણનો ચક્ર, કંઈ પણ નથી—even થોડું પણ નથી. મુક્ત થો અને શાંતિમાં રહો.
સ્થિતો દેહતયાત્યુચ્ચૈઃ પાતોત્પાતમયો ભ્રમઃ । દૃશ્યતે કેવલં બ્રહ્મણ્ય્ અપ્સુ વીચિતયા યથા
શરીરરૂપે ઊભો રહેવો કે પડવો—ઉત્થાન અને પતનનો આ ભ્રમ માત્ર બ્રહ્મમાં જ દેખાય છે, જેમ કે પાણીમાં ફક્ત તરંગો દેખાય છે.
આત્મસત્તોપજીવિત્વાદ્ આત્મા સમ્ભવતીહ હિ । દેહયન્ત્રં પયસ્સત્તામાત્રાદ્ ઊર્મિર્ ઇવોત્થિતમ્
આત્મા જ સર્વનું આધાર છે, એટલે અહીં આત્મા જ દેખાય છે. શરીરનું યંત્ર પણ, પાણીની હાજરીથી ઊભેલા તરંગ જેવું, માત્ર આત્માની હાજરીથી જ ઊભું થાય છે.
આધારસ્પન્દનેનાઙ્ગ યથા ક્ષોભભવાભવાઃ । સૂર્યાદેઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય તથા દેહેન દેહિનઃ
પ્રિય, જેમ પાણીમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ તેના આધારના હલનચલનથી ક્યારેક ઉદ્ભવે છે, ક્યારેક અદૃશ્ય થાય છે, એ જ રીતે શરીરધારીના અનુભવ પણ શરીરથી જ થાય છે.
સમ્યગ્દૃષ્ટે યથાભૂતે વસ્તુન્ય્ આત્મનિ જાયતે । સ્થિતિર્ દેહમયો ઽજ્ઞાનવિભ્રમો લયમ્ એતિ ચ
જ્યારે કોઈને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સાચી રીતે દેખાય છે, ત્યારે શરીર સાથેની ઓળખ, જે અજ્ઞાનથી પેદા થયેલી ગેરસમજ છે, તે ઓગળી જાય છે.