તતઃ પ્રહરમાત્રેણ નિદ્રામ્ આમુદ્રિતાનનાઃ । તત્સ્વપ્નસુન્દરીમ્ ઈયુઃ પદ્મા ઇવ દિનાર્થિનઃ
પછી એક પ્રહર જેટલો સમય પસાર થતાં, સૌના ચહેરા ઊંઘથી બંધ થઈ ગયા અને તેઓ સુંદર સ્વપ્નોમાં પ્રવેશ્યા, જેમ કમળ સૂર્યની શોધે જાય છે.
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રહરત્રયમ્ એવ તત્ । વાસિષ્ઠમ્ ઉપદેશં તે ચિન્તયામ્ આસુર્ અક્ષતમ્
રામ, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન એ ત્રણ પ્રહર સુધી વશિષ્ઠજીના ઉપદેશને અખંડિત રીતે મનમાં વિચારી રહ્યા.
પ્રહરસ્યાર્ધમાત્રં તુ તત આમુદ્રિતેક્ષણાઃ । તત્સ્વપ્નામ્ આયયુર્ નિદ્રાં ક્ષણાદ્ વિદ્રાવિતશ્રમામ્
પછી, અડધો પ્રહર જેટલો સમય, આંખો બંધ કરીને તેઓ ઊંઘમાં તણાઈ ગયા, અને થોડા જ પળમાં તેમનો થાક દૂર થઈ ગયો.
ઇતિ શુભમનસાં વિવેકભાજામ્ અધિગતસારતયોદિતાશયાનામ્ । અભજત વિરતિં તદા ત્રિયામા મલિનનિશાકરવક્ત્રતાં જગામ
આ રીતે, શુદ્ધ મન અને વિવેક ધરાવનાર, સાચી સમજણમાં સ્થિર એવા લોકોમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થયું; અને ત્રણ પ્રહરની રાત્રિ ચાંદની જેમ મલિન દેખાવા લાગી.
તતઃ ખિન્નેન્દુવદના પર્યાકુલતમઃપટા । ક્ષીયમાણા બભૌ શ્યામા વિવેકાન્તેવ વાસના
પછી, ચાંદની જેમ કાંઈક મલિન થયેલું મુખ ધરાવતી અને ઘન અંધકારથી ઢંકાયેલી રાત્રિ ધીરે ધીરે ઓગળી રહી હોય તેમ લાગી, જાણે વિવેકના અંતે રહી ગયેલી વાસના જેવી.
પૂર્વે ધ્વસ્તતયાલોકાદ્ દૃશ્યમાનો ઽપરે ઽચલે । શેફાલિકાવતંસાભાં તારકાનિકરો દધૌ
પહેલા અંધકાર દૂર થતા, સ્થિર આકાશમાં તારાઓનો સમૂહ ચમકવા લાગ્યો, જાણે શેફાલિકા ફૂલોની વેણી હોય તેમ.
અવશ્યાયકણાકર્ષી પરામૃષ્ટેન્દુમણ્ડલઃ । જ્યોત્સ્નાકવલનાલોલો વવૌ પ્રાભાતિકો ઽનિલઃ
સવારની ઠંડકભરી હવા ધીમે ધીમે વ્હેતી હતી, ઓસની બિંદુઓને ખેંચતી, ચાંદનીને સ્પર્શતી અને ચાંદનીને રમતમાં ગળી જતી હતી.
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્ના ઉત્થાયાનુચરૈસ્ સહ । યયુર્ વન્દિતસન્ધ્યાસ્ તે પુણ્યં વાસિષ્ઠમ્ આશ્રમમ્
રામ, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન પોતાના સહયોગીઓ સાથે ઉઠ્યા, પ્રભાતને વંદન કર્યા પછી તેઓ પુણ્યવંત વશિષ્ઠના આશ્રમ તરફ ગયા.
તત્ર વન્દિતસન્ધ્યસ્ય નિર્ગતસ્યાગ્નિસદ્મનઃ । મુનેર્ વવન્દિરે પાદાવ્ આદૌ દત્ત્વાર્ઘ્યસન્તતિમ્
ત્યાં, પ્રભાતને વંદન કર્યા પછી અને અગ્નિગૃહમાંથી બહાર આવી, તેમણે પહેલા અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા અને પછી મુનિના પગે વંદન કર્યા.
ક્ષણાત્ તત્ સદનં મૌનં મુનિબ્રાહ્મણરાજભિઃ । હસ્ત્યશ્વરથયાનૈશ્ ચ ક્ષણાન્ નીરન્ધ્રતાં યયૌ
થોડી જ વારમાં એ આશ્રમ મુનિ, બ્રાહ્મણ અને રાજાઓથી તેમજ હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરાઈ ગયો અને બધું શાંતિથી છલકાઈ ઉઠ્યું.
અથાસૌ મુનિશાર્દૂલસ્ તયૈવ સહ સેનયા । ગૃહં દાશરથં કલ્યે રામાદ્યનુગતો યયૌ
પછી એ મહાન ઋષિ, એ જ સેના સાથે, સવારે દશરથના ઘરમાં રામ અને અન્ય સૌ સાથે ગયા.
તત્રૈનં પૂર્વસમ્બુદ્ધઃ કૃતસન્ધ્યો મહીપતિઃ । દૂરમ્ અગ્રે વિનિર્ગત્ય પૂજયામ્ આસ સાદરમ્
ત્યાં રાજાએ, જે પહેલેથી જ સંધ્યા વિધિ કરીને તૈયાર હતા, દૂર સુધી આગળ જઈને ઋષિને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા.
પુષ્પમુક્તામણિવ્રાતૈર્ ભૂયો ઽપ્ય્ અધિકભૂષિતામ્ । સભાં પ્રવિશ્ય તે સર્વે વિવિશુર્ વિષ્ટરાદિષુ
પુષ્પમાળા અને મુક્તા-મણિના હારોથી વધુ શોભાયમાન થયેલી સભામાં બધા જઈને પોતાના માટે ગોઠવેલી બેઠકો પર બેસી ગયા.
અથૈતસ્મિન્ન્ અવસરે હ્યસ્તનાસ્ સર્વ એવ તે । શ્રોતારસ્ સમુપાજગ્મુર્ નભશ્ચરમહીચરાઃ
એ સમયે, ગઇકાલે આવેલા બધા શ્રોતાઓ—જેમા આકાશમાં અને ધરતી પર ફરનારા પણ હતા—એક સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
વિવેશ સા સભા સોમ્યં કૃતાન્યોઽન્યાભિવાદના । બભૌ સમસમાભોગા શાન્તવાતેવ પદ્મિની
સૌજન્યથી પરસ્પર અભિવાદન કર્યા પછી એ સભા શાંત અને સુમેળભરી બની ગઈ, જાણે શાંત સરોવર પર ખીલેલી કમળોની વાડી હોય તેમ તેજસ્વી લાગી.
યથાપ્રદેશમ્ એવાશુ નિવિષ્ટેષુ યથાસુખમ્ । તેષુ તદ્દેશયોગ્યેષુ વિપ્રર્ષિમુનિરાજસુ
બ્રાહ્મણો, ઋષિઓ અને રાજાઓ દરેકને યોગ્ય અને આરામદાયક જગ્યાએ ઝડપથી જઈને બેઠા, દરેક પોતપોતાની યોગ્ય જગ્યાએ સુખથી સ્થિર થયા.
મૃદુનિ સ્વાગતરવે શનૈશ્ શમમ્ ઉપાગતે । સભાકોણોપવિષ્ટેષુ શાન્તશબ્દેષુ વન્દિષુ
મૃદુ અને સ્વાગતભરી આસનો પર સૌ ધીમે ધીમે શાંતિથી બેઠા, સભાના ખૂણામાં વંદીઓ નિર્વિકાર બેઠા અને બધે શાંતિ છવાઈ ગઈ.
ત્વરયેવોદિતેષ્વ્ આશુ શ્રોતુમ્ અભ્યાગતેષ્વ્ ઇવ । ગવાક્ષાદ્ ઇવ જાતેષુ પ્રવિષ્ટેષ્વ્ અર્કરશ્મિષુ
જાણે સૌ ઉત્સુકતાથી સાંભળવા માટે તત્પર હોય તેમ, બધા ઝડપથી એકઠા થયા—જેમ વિંધાણમાંથી સૂર્યકિરણો તરત પ્રવેશ કરે તેમ.
સત્વરં પ્રવિશચ્છ્રોતૃહસ્તસ્પર્શવશોદ્ભવે । મુક્તાજાલઝણત્કાર ઓઙ્કાર ઇવ શામ્યતિ
શ્રોતાના હાથના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થયેલો મોતીની માળાનો અવાજ ઝડપથી અંદર પ્રવેશી, ઓમના નાદની જેમ શાંત થઈ જાય છે.
કુમારશ્ શઙ્કરસ્યેવ કચો દેવગુરોર્ ઇવ । પ્રહ્લાદ ઇવ શુક્રસ્ય સુપર્ણ ઇવ શાર્ઙ્ગિણઃ
કુમાર જેમ શંકર માટે છે, કચ જેમ દેવગુરુ માટે છે, પ્રહલાદ જેમ શુક્ર માટે છે, સુપર્ણ જેમ શાર્ણ્ગધારી માટે છે.
વસિષ્ઠસ્યાનને રામશ્ શનૈર્ દૃષ્ટિમ્ અપાતયત્ । ભ્રમન્તીમ્ અમ્બરે વાતઃ ફુલ્લપદ્મ ઇવાલિનીમ્
રામે ધીમે ધીમે વશિષ્ઠના ચહેરા પર નજર કરી, જેમ પવન આકાશમાં ખીલેલા કમળને મધમાખીઓ સાથે હલાવતો હોય તેમ.
મુનિસ્ ત્વ્ અનુજ્ઝિતેનાથ તેનૈવ રઘુનન્દનમ્ । ક્રમેણોવાચ વાક્યજ્ઞો વાક્યં વાક્યાર્થકોવિદમ્
મુનિએ પોતાની શાંતિ જાળવી રાખી, ક્રમશઃ વાક્યવિદ્યા ધરાવતા રઘુનંદનને, જે વાક્યના અર્થ જાણે છે, યોગ્ય રીતે સંબોધન કર્યું.
કચ્ચિત્ સ્મરસિ યત્ પ્રોક્તં હ્યો મયા રઘુનન્દન । વાક્યમ્ અત્યન્તગુર્વર્થં પરમાર્થાવબોધકમ્
રઘુનંદન, શું તને યાદ છે કે ગઈકાલે મેં તને શું કહ્યું હતું? એ વચન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતું અને સર્વોચ્ચ સત્યને સમજાવતું હતું.
ઇદાનીમ્ અવબોધાર્થમ્ અન્યચ્ ચ રિપુમર્દન । ઉચ્યમાનં મયેદં ત્વં શૃણુ શાશ્વતસિદ્ધયે
હવે, દુશ્મનોને હરાવનાર, તારી સમજ માટે હું તને બીજી વાત કહું છું. એ સાંભળ, જેથી તું શાશ્વત પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી શકે.
વૈરાગ્યાભ્યાસવશતસ્ તથા તત્ત્વાવલોકનાત્ । સંસારાત્ તીર્યતે તેન તેષ્વ્ એવાભ્યાસમ્ આહર
વૈરાગ્યના અભ્યાસથી અને તત્વના વિચારથી મનુષ્ય સંસારથી પાર ઉતરી જાય છે. એટલે, તું એ બંનેમાં મન લગાવ.
સમ્યક્ તત્ત્વાવબોધેન દુર્બોધે ક્ષયમ્ આગતે । ગલિતે વાસનાવેશે વિશોકં પ્રાપ્યતે પદમ્
જ્યારે સાચા તત્વજ્ઞાનથી, જે મેળવવું મુશ્કેલ છે, મનની વાસનાઓ ઓગળી જાય છે, ત્યારે મનુષ્ય દુઃખથી પર થયેલું સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.
દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમ્ અદૃષ્ટોભયકોટિકમ્ । એકં બ્રહ્મૈવ હિ જગત્ સ્થિતં દ્વિત્વમ્ ઇવાગતમ્
દિશા, સમય કે બીજાં કોઈ પણ બંધનથી રહિત, બંને છેડેથી અજ્ઞાત, એ એક બ્રહ્મ જ છે, જે આ જગતમાં એકરૂપે વ્યાપેલું છે; એ જ બ્રહ્મ દ્વૈતરૂપે દેખાય છે.
સર્વભાવાનવચ્છિન્નં યત્ર બ્રહ્મૈવ વિદ્યતે । શાન્તં સમસમાભાસં તત્રાન્યત્ તત્ કથં ભવેત્
જ્યાં સર્વ પ્રકારના સ્વરૂપો અને અવસ્થાઓથી પર બ્રહ્મ જ છે, જે શાંત છે અને સર્વત્ર સમાન દેખાય છે, ત્યાં બીજું કંઈક કેમ હોઈ શકે?
ઇતિ મત્વાહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ મુક્ત્વા મુક્તવપુર્ મહાન્ । એકરૂપઃ પ્રશાન્તાત્મા મૌની સ્વાત્મમયો ભવ
આ રીતે વિચાર કરીને, 'હું'પણનો ભાવ અંદરથી છોડીને અને બંધનરૂપ શરીર ત્યજી, એકરૂપ, શાંતમન, મૌન અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત બન.
નાસ્તિ ચિત્તં ન ચાવિદ્યા ન મનો ન ચ જીવકઃ । એતાશ્ ચ કલના રામ કૃતા બ્રહ્મણ એવ તાઃ
અહીં મન નથી, અવિદ્યા નથી, વિચાર નથી અને જીવ પણ નથી; હે રામ, આ બધું તો બ્રહ્મની કલ્પના જ છે.