વિશ્વામિત્રેણ સહિતો વસિષ્ઠો ગન્તુમ્ આશ્રમમ્ । ઉત્તસ્થાવ્ આસનાચ્ છ્રીમાન્ નમસ્કૃતનભશ્ચરઃ
વિશ્વામિત્ર સાથે શ્રીમંત વશિષ્ઠ પોતાના આશ્રમ તરફ જવા માટે બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભા થયા, આકાશમાં રહેલા દેવતાઓએ તેમને વંદન કર્યા હતા.
દશરથપ્રભૃતયો રાજાનો મુનયસ્ તથા । યથાનુરૂપં વક્તારમ્ અનુગમ્ય ચિરં મુનિમ્
દશરથ અને બીજા રાજાઓ તથા ઋષિઓએ, યોગ્ય રીતે અને થોડો સમય વશિષ્ઠ મુનિ સાથે રહી, તેમને અનુસરીને વિદાય લીધી.
આપૃચ્છ્ય કેચિદ્ ગગનં યયુઃ કેચિદ્ વનાન્તરમ્ । કેચિદ્ રાજગૃહં સન્તો ભૃઙ્ગાઃ પદ્મોત્થિતા ઇવ
કેટલાક વિદાય લઈ આકાશ તરફ ગયા, કેટલાક જંગલના કિનારે ગયા, અને કેટલાક ગૃહસ્થ રાજાઓ કમળમાંથી ઉડેલા મધમાખી જેવાં પોતાના મહેલો તરફ પાછા ફર્યા.
વસિષ્ઠપાદયોસ્ ત્યક્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિમ્ અનાબિલમ્ । પૌરૈર્ અનુગતો રાજા પ્રવિવેશ ગૃહાન્તરમ્
વશિષ્ઠના પાવન પગે નિર્મળ ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરીને, રાજા પોતાના નાગરિકો સાથે ગૃહના આંતરિક ભાગમાં પ્રવેશ્યા.
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રાપ્તસ્ય સ્વાશ્રમં ગુરોઃ । અભ્યર્ચ્ય ચરણૌ ભક્તા આજગ્મુર્ નૃપમન્દિરમ્
રામ, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ને પોતાના ગુરુના આશ્રમમાં પહોંચ્યા પછી, શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમના ચરણોની પૂજા કરી અને પછી રાજમહેલ તરફ ગયા.
સદનાનિ સમાસાદ્ય શ્રોતારસ્ સર્વ એવ તે । સસ્નુર્ આનર્ચુર્ અપ્ય્ આશુ દેવાન્ વિપ્રાન્ પિતૄંસ્ તથા
બધા શ્રોતાઓ પોતાના ઘર પહોંચ્યા પછી, તરત જ સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો તથા પિતૃઓની પણ પૂજા કરી.
યથાક્રમં ચ વિપ્રાદ્યૈર્ ભૃત્યાન્તૈશ્ ચ પરિચ્છદૈઃ । સમં બુભુજિરે ભોજ્યં વર્ણધર્મક્રમોચિતમ્
બ્રાહ્મણો અને અન્ય સેવકો સાથે, યોગ્ય ક્રમ પ્રમાણે, સૌએ પોતાના વર્ણ અને ધર્મને અનુરૂપ ભોજન મળીને લીધું.
અસ્તઙ્ગતે દિનકરે સમં દિવસકર્મભિઃ । અભ્યાગતે રાત્રિકરે સમં રજનિકર્મભિઃ
સૂર્ય અસ્ત જતા, સૌએ મળીને દિવસના કાર્યો કર્યા; અને રાત્રિ આવી ત્યારે, સૌએ મળીને રાત્રિના કાર્યો કર્યા.
સ્થિતાસ્ તલ્પેષુ કૌશેયશયનેષ્વ્ આસનેષુ ચ । ભૂચરા મુનિરાજાનો રાજપુત્રા મહર્ષયઃ
રેશમી પથારી અને આસન પર બેઠેલા, ધરતી પર ફરતા મુનિ, રાજકુમારો અને મહાન ઋષિઓ ત્યાં સ્થિર રહ્યા.
સંસારોત્તરણોપાયં વસિષ્ઠવચનેરિતમ્ । યથાવદ્ એકાગ્રધિયશ્ ચિન્તયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ
વશિષ્ઠજીના વચનોથી સંસાર પાર કરવાની રીતને, સૌએ એકાગ્ર મનથી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વિચારવી શરૂ કરી.
તતઃ પ્રહરમાત્રેણ નિદ્રામ્ આમુદ્રિતાનનાઃ । તત્સ્વપ્નસુન્દરીમ્ ઈયુઃ પદ્મા ઇવ દિનાર્થિનઃ
પછી એક પ્રહર જેટલો સમય પસાર થતાં, સૌના ચહેરા ઊંઘથી બંધ થઈ ગયા અને તેઓ સુંદર સ્વપ્નોમાં પ્રવેશ્યા, જેમ કમળ સૂર્યની શોધે જાય છે.
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રહરત્રયમ્ એવ તત્ । વાસિષ્ઠમ્ ઉપદેશં તે ચિન્તયામ્ આસુર્ અક્ષતમ્
રામ, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન એ ત્રણ પ્રહર સુધી વશિષ્ઠજીના ઉપદેશને અખંડિત રીતે મનમાં વિચારી રહ્યા.
પ્રહરસ્યાર્ધમાત્રં તુ તત આમુદ્રિતેક્ષણાઃ । તત્સ્વપ્નામ્ આયયુર્ નિદ્રાં ક્ષણાદ્ વિદ્રાવિતશ્રમામ્
પછી, અડધો પ્રહર જેટલો સમય, આંખો બંધ કરીને તેઓ ઊંઘમાં તણાઈ ગયા, અને થોડા જ પળમાં તેમનો થાક દૂર થઈ ગયો.
ઇતિ શુભમનસાં વિવેકભાજામ્ અધિગતસારતયોદિતાશયાનામ્ । અભજત વિરતિં તદા ત્રિયામા મલિનનિશાકરવક્ત્રતાં જગામ
આ રીતે, શુદ્ધ મન અને વિવેક ધરાવનાર, સાચી સમજણમાં સ્થિર એવા લોકોમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થયું; અને ત્રણ પ્રહરની રાત્રિ ચાંદની જેમ મલિન દેખાવા લાગી.
તતઃ ખિન્નેન્દુવદના પર્યાકુલતમઃપટા । ક્ષીયમાણા બભૌ શ્યામા વિવેકાન્તેવ વાસના
પછી, ચાંદની જેમ કાંઈક મલિન થયેલું મુખ ધરાવતી અને ઘન અંધકારથી ઢંકાયેલી રાત્રિ ધીરે ધીરે ઓગળી રહી હોય તેમ લાગી, જાણે વિવેકના અંતે રહી ગયેલી વાસના જેવી.
પૂર્વે ધ્વસ્તતયાલોકાદ્ દૃશ્યમાનો ઽપરે ઽચલે । શેફાલિકાવતંસાભાં તારકાનિકરો દધૌ
પહેલા અંધકાર દૂર થતા, સ્થિર આકાશમાં તારાઓનો સમૂહ ચમકવા લાગ્યો, જાણે શેફાલિકા ફૂલોની વેણી હોય તેમ.
અવશ્યાયકણાકર્ષી પરામૃષ્ટેન્દુમણ્ડલઃ । જ્યોત્સ્નાકવલનાલોલો વવૌ પ્રાભાતિકો ઽનિલઃ
સવારની ઠંડકભરી હવા ધીમે ધીમે વ્હેતી હતી, ઓસની બિંદુઓને ખેંચતી, ચાંદનીને સ્પર્શતી અને ચાંદનીને રમતમાં ગળી જતી હતી.
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્ના ઉત્થાયાનુચરૈસ્ સહ । યયુર્ વન્દિતસન્ધ્યાસ્ તે પુણ્યં વાસિષ્ઠમ્ આશ્રમમ્
રામ, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન પોતાના સહયોગીઓ સાથે ઉઠ્યા, પ્રભાતને વંદન કર્યા પછી તેઓ પુણ્યવંત વશિષ્ઠના આશ્રમ તરફ ગયા.
તત્ર વન્દિતસન્ધ્યસ્ય નિર્ગતસ્યાગ્નિસદ્મનઃ । મુનેર્ વવન્દિરે પાદાવ્ આદૌ દત્ત્વાર્ઘ્યસન્તતિમ્
ત્યાં, પ્રભાતને વંદન કર્યા પછી અને અગ્નિગૃહમાંથી બહાર આવી, તેમણે પહેલા અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા અને પછી મુનિના પગે વંદન કર્યા.
ક્ષણાત્ તત્ સદનં મૌનં મુનિબ્રાહ્મણરાજભિઃ । હસ્ત્યશ્વરથયાનૈશ્ ચ ક્ષણાન્ નીરન્ધ્રતાં યયૌ
થોડી જ વારમાં એ આશ્રમ મુનિ, બ્રાહ્મણ અને રાજાઓથી તેમજ હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરાઈ ગયો અને બધું શાંતિથી છલકાઈ ઉઠ્યું.
અથાસૌ મુનિશાર્દૂલસ્ તયૈવ સહ સેનયા । ગૃહં દાશરથં કલ્યે રામાદ્યનુગતો યયૌ
પછી એ મહાન ઋષિ, એ જ સેના સાથે, સવારે દશરથના ઘરમાં રામ અને અન્ય સૌ સાથે ગયા.
તત્રૈનં પૂર્વસમ્બુદ્ધઃ કૃતસન્ધ્યો મહીપતિઃ । દૂરમ્ અગ્રે વિનિર્ગત્ય પૂજયામ્ આસ સાદરમ્
ત્યાં રાજાએ, જે પહેલેથી જ સંધ્યા વિધિ કરીને તૈયાર હતા, દૂર સુધી આગળ જઈને ઋષિને સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા.
પુષ્પમુક્તામણિવ્રાતૈર્ ભૂયો ઽપ્ય્ અધિકભૂષિતામ્ । સભાં પ્રવિશ્ય તે સર્વે વિવિશુર્ વિષ્ટરાદિષુ
પુષ્પમાળા અને મુક્તા-મણિના હારોથી વધુ શોભાયમાન થયેલી સભામાં બધા જઈને પોતાના માટે ગોઠવેલી બેઠકો પર બેસી ગયા.
અથૈતસ્મિન્ન્ અવસરે હ્યસ્તનાસ્ સર્વ એવ તે । શ્રોતારસ્ સમુપાજગ્મુર્ નભશ્ચરમહીચરાઃ
એ સમયે, ગઇકાલે આવેલા બધા શ્રોતાઓ—જેમા આકાશમાં અને ધરતી પર ફરનારા પણ હતા—એક સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
વિવેશ સા સભા સોમ્યં કૃતાન્યોઽન્યાભિવાદના । બભૌ સમસમાભોગા શાન્તવાતેવ પદ્મિની
સૌજન્યથી પરસ્પર અભિવાદન કર્યા પછી એ સભા શાંત અને સુમેળભરી બની ગઈ, જાણે શાંત સરોવર પર ખીલેલી કમળોની વાડી હોય તેમ તેજસ્વી લાગી.
યથાપ્રદેશમ્ એવાશુ નિવિષ્ટેષુ યથાસુખમ્ । તેષુ તદ્દેશયોગ્યેષુ વિપ્રર્ષિમુનિરાજસુ
બ્રાહ્મણો, ઋષિઓ અને રાજાઓ દરેકને યોગ્ય અને આરામદાયક જગ્યાએ ઝડપથી જઈને બેઠા, દરેક પોતપોતાની યોગ્ય જગ્યાએ સુખથી સ્થિર થયા.
મૃદુનિ સ્વાગતરવે શનૈશ્ શમમ્ ઉપાગતે । સભાકોણોપવિષ્ટેષુ શાન્તશબ્દેષુ વન્દિષુ
મૃદુ અને સ્વાગતભરી આસનો પર સૌ ધીમે ધીમે શાંતિથી બેઠા, સભાના ખૂણામાં વંદીઓ નિર્વિકાર બેઠા અને બધે શાંતિ છવાઈ ગઈ.
ત્વરયેવોદિતેષ્વ્ આશુ શ્રોતુમ્ અભ્યાગતેષ્વ્ ઇવ । ગવાક્ષાદ્ ઇવ જાતેષુ પ્રવિષ્ટેષ્વ્ અર્કરશ્મિષુ
જાણે સૌ ઉત્સુકતાથી સાંભળવા માટે તત્પર હોય તેમ, બધા ઝડપથી એકઠા થયા—જેમ વિંધાણમાંથી સૂર્યકિરણો તરત પ્રવેશ કરે તેમ.
સત્વરં પ્રવિશચ્છ્રોતૃહસ્તસ્પર્શવશોદ્ભવે । મુક્તાજાલઝણત્કાર ઓઙ્કાર ઇવ શામ્યતિ
શ્રોતાના હાથના સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થયેલો મોતીની માળાનો અવાજ ઝડપથી અંદર પ્રવેશી, ઓમના નાદની જેમ શાંત થઈ જાય છે.
કુમારશ્ શઙ્કરસ્યેવ કચો દેવગુરોર્ ઇવ । પ્રહ્લાદ ઇવ શુક્રસ્ય સુપર્ણ ઇવ શાર્ઙ્ગિણઃ
કુમાર જેમ શંકર માટે છે, કચ જેમ દેવગુરુ માટે છે, પ્રહલાદ જેમ શુક્ર માટે છે, સુપર્ણ જેમ શાર્ણ્ગધારી માટે છે.