બાલકેષ્વ્ અજ્ઞલોકેષુ લીલાપક્ષિષુ સારવમ્ । ભોજનાર્થં વધૂલોકમ્ ઉપરુન્ધત્સ્વ્ અનારતમ્
બાળકોમાં અને અજ્ઞાન લોકોએ, રમતાં પક્ષીઓમાં, આનંદ માટે સ્ત્રીઓની દુનિયા સતત સાચો સાર રોકી દે છે.
ભ્રમદ્ભ્રમરપક્ષોત્થવાતાધૂતે રજસ્ય્ અલમ્ । કૌસુમે પરિવિશ્રાન્તે ચામરેષ્વ્ અક્ષિપક્ષ્મસુ
ફૂલોમાં આરામ લેનાર, ભમરાંના પાંખોથી ઉડતા પવનથી ઉડેલા ધૂળમાં, અને મોરપાંખના પંખાંઓમાં પણ એ જ વાત છે.
રશ્મિષ્વ્ અગ્રગ્રહોન્મુક્તચ્છાયાજાલભયાદ્ ઇવ । ગવાક્ષાદિષ્વ્ ઇવોડ્ડીય પ્રવિષ્ટેષુ ગૃહાન્તરમ્
કિરણોની છાંયાના જાળથી ડરતાં, જેમ કોઈ વિંધ્યમાંથી છૂટી જાય અને બારી-ખિડીકીમાંથી ઘરની અંદર ઘૂસી જાય, એમ જ બધું થતું હતું.
આસીદ્ દિનચતુર્ભાગસત્તાવેદનતત્પરઃ । ભેરીપણવશઙ્ખાનાં દિઙ્મુખાપૂરકો ધ્વનિઃ
દિવસના ચોથા ભાગમાં, બેરિ, પખાવજ અને શંખના અવાજે આખા દિશામાં ગૂંજી ઉઠ્યો, જાણે એ અવાજ જ જીવનની અનુભૂતિમાં તલીન હતો.
તેન તત્ તારમ્ અપ્ય્ આશુ વચો ઽન્તર્ધાનમ્ આયયૌ । મૌનં જલદનાદેન માયૂર ઇવ નિસ્સ્વનઃ
એ કારણે, તીખા શબ્દો પણ તરત જ શાંત થઈ ગયા, જેમ મેઘગર્જન સાંભળીને મોરનો રડવાનો અવાજ બંધ થઈ જાય છે.
ચુક્ષુભે ક્ષુબ્ધપક્ષાલી પઞ્જરસ્થા ખગાવલી । ભૂકમ્પેન લસત્તાલીપલ્લવેવ વનાવલી
પાંજરામાં બેઠેલા પક્ષીઓના પાંખો ગભરાઈ ગયા અને આખી ટોળકી અશાંત બની ગઈ, જેમ ભૂકંપમાં ડોળાતા ડાળીઓ પર વનરાજીઓ હલવા લાગે છે.
આયયુર્ ભયવિત્રસ્તા બાલા ધાત્રીકુચાન્તરમ્ । સારવં પ્રાવૃશીવાબ્દાઃ પ્રોન્નતં શૃઙ્ગકોટરમ્
ભયથી ડરી ગયેલા બાળકો દોડીને પોતાની દાયાની છાતીમાં છુપાઈ ગયા, જેમ વરસાદના વાદળો ઊંચા પર્વતોની ગુફામાં પ્રવેશ કરે છે.
ઉત્તસ્થુર્ અવતંસેભ્યો ભૂભૃતાં ભ્રમરવ્રજાઃ । દૃષત્કરાલવાહાભ્યસ્ સરિદ્ભ્યો ઽમ્બુકણા ઇવ
પર્વતોની વણમાં પડેલા ફૂલમાળાઓમાંથી ભમરોની ટોળીઓ ઊડીને બહાર આવી, જેમ પથ્થરોથી વહેતા તીવ્ર પ્રવાહમાંથી નદીઓના પાણીના ટીપાં ઉછળી પડે છે.
એવં પ્રક્ષુભિતે તસ્મિન્ ગૃહે દાશરથે તદા । પ્રોક્તવાસરવૃદ્ધત્વે શાન્તે શઙ્ખસ્વને શનૈઃ
એ સમયે દશરથના ઘરમા ભારે ઉથલપાથલ થઈ રહી હતી, દિવસ પણ વયે વયે વિતતો ગયો હતો, અને શાંતિ છવાઈ હતી, શંખના અવાજ ધીમે ધીમે ઓગળી રહ્યો હતો.
સંહરન્ પ્રસ્તુતં વસ્તુ વચો મધુરવૃત્તિમત્ । ઉવાચ મુનિશાર્દૂલસ્ સભામધ્યે રઘૂદ્વહમ્
ત્યારે મહાન ઋષિએ, વાતચીતને થોડા સમય માટે અટકાવી, મીઠા અને સૌમ્ય શબ્દોમાં, સભાના મધ્યમાં રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામને સંબોધીને કહ્યું.
રાઘવાનઘ વાગ્જાલં મયૈતદ્ યત્ પ્રસારિતમ્ । તેન ચિત્તખગં બદ્ધ્વા ક્રોડીકૃત્યાત્મતાં નય
હે નિર્દોષ રાઘવ, મેં જે શબ્દોની જાળ પાથરી છે, તેના દ્વારા તારા મનના પક્ષીને પકડીને, તેને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર કરી દે.
કચ્ચિદ્ ગૃહીતો ભવતા મદ્ગિરામ્ અર્થ ઈદૃશઃ । ત્યક્ત્વા દુર્બોધમ્ અક્ષીણો હંસેનેવામ્ભસઃ પયઃ
શું તું મારા શબ્દોનો અર્થ એ રીતે સમજ્યો છે કે જેમ હંસ તળાવમાંથી માત્ર શુદ્ધ પાણી જ પીવે છે અને બાકીનું છોડી દે છે?
વિચાર્યૈતદ્ અશેષેણ સ્વધિયૈવ પુનઃ પુનઃ । અનેનૈવ પથા સાધો ગન્તવ્યં ભવતાધુના
આ વાતને તું તારી પોતાની બુદ્ધિથી વારંવાર સારી રીતે વિચારી લે. હવે, હે મહાન, તારે આ જ માર્ગે આગળ વધવું છે.
અનયૈવ ધિયા રામ વિહરન્ નૈવ બધ્યસે । અન્યથાધઃ પતસ્ય્ આશુ વિન્ધ્યખાતે યથા ગજઃ
હે રામ, આવી સમજણ રાખીને તું જીવનમાં ફરતો રહેશે તો તું ક્યારેય બંધાઈ નહીં. જો એવું નહીં કરે તો, તું ઝડપથી વિંધ્ય પર્વતની ખાડામાં પડેલા હાથીની જેમ નીચે પડી જશે.
સુગૃહીતં ધિયા રામ મદ્વચો ન કરોષિ ચેત્ । તત્ પતસ્ય્ અવટે ત્યક્તદીપઃ પાન્થો યથા નિશિ
હે રામ, જો તું મારી વાતને બુદ્ધિથી સારી રીતે પકડી નહીં રાખે, તો તું એ રાતના મુસાફર જેવો પડી જશે, જે દીવો છોડી દે છે અને ખાડામાં પડી જાય છે.
અસઙ્ગેન યથાપ્રાપ્તો વ્યવહારસ્ સ્વસિદ્ધયે । ઇત્ય્ એવં શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તમ્ આદાયોદયવાન્ ભવ
અલગાવથી, જે કંઈ મળે તે તારી સુખ-સમૃદ્ધિ માટે કરી લે. આ રીતે શાસ્ત્રનો સાર ગ્રહણ કરીને, તું સાચી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કર.
હે સભ્યા હે મહારાજ રામ લક્ષ્મણ ભૂમિપાઃ । સર્વ એવ ભવન્તો ઽદ્ય તાવદ્ વ્યાપારમ્ આહ્નિકમ્
હે સભ્યજનો, હે મહારાજા, રામ, લક્ષ્મણ અને ધરતીના બધા રાજાઓ, આજે તમે સૌ તમારાં રોજિંદા કામકાજમાં લાગી જાવ.
કુર્વન્ત્વ્ અયં હિ દિવસઃ પ્રાયઃ પરિણતાકૃતિઃ । શેષં વિચારયિષ્યામો વિચાર્યં પ્રાતર્ આગતાઃ
આ દિવસ હવે લગભગ પૂરો થવા આવ્યો છે; બાકી જે વિચારવું છે, એ આપણે સવારમાં ફરી મળીને વિચારશું.
ઇત્ય્ ઉક્તે મુનિના તેન સા સર્વૈવ સભા તદા । પ્રોત્તસ્થૌ પદ્મવદના સવિકાસેવ પદ્મિની
મુનિએ આમ કહ્યું ત્યારે આખી સભા એ ક્ષણે ઊભી રહી, સૌના ચહેરા જાણે ખીલેલા કમળ જેવા તેજથી ઉજળી ઉઠ્યા.
રાજાનસ્ સ્તુતરાજાનઃ કૃતરાઘવવન્દનાઃ । પરિષ્ટુતવસિષ્ઠાસ્ તે જગ્મુર્ આત્મનિવેશનમ્
રાજાઓ, જે રાજાઓમાં પણ પ્રસિદ્ધ હતા, રાઘવ અને વસિષ્ઠને વંદન કરીને પોતાના ઘરે પરત ગયા.
વિશ્વામિત્રેણ સહિતો વસિષ્ઠો ગન્તુમ્ આશ્રમમ્ । ઉત્તસ્થાવ્ આસનાચ્ છ્રીમાન્ નમસ્કૃતનભશ્ચરઃ
વિશ્વામિત્ર સાથે શ્રીમંત વશિષ્ઠ પોતાના આશ્રમ તરફ જવા માટે બેઠેલી જગ્યાએથી ઊભા થયા, આકાશમાં રહેલા દેવતાઓએ તેમને વંદન કર્યા હતા.
દશરથપ્રભૃતયો રાજાનો મુનયસ્ તથા । યથાનુરૂપં વક્તારમ્ અનુગમ્ય ચિરં મુનિમ્
દશરથ અને બીજા રાજાઓ તથા ઋષિઓએ, યોગ્ય રીતે અને થોડો સમય વશિષ્ઠ મુનિ સાથે રહી, તેમને અનુસરીને વિદાય લીધી.
આપૃચ્છ્ય કેચિદ્ ગગનં યયુઃ કેચિદ્ વનાન્તરમ્ । કેચિદ્ રાજગૃહં સન્તો ભૃઙ્ગાઃ પદ્મોત્થિતા ઇવ
કેટલાક વિદાય લઈ આકાશ તરફ ગયા, કેટલાક જંગલના કિનારે ગયા, અને કેટલાક ગૃહસ્થ રાજાઓ કમળમાંથી ઉડેલા મધમાખી જેવાં પોતાના મહેલો તરફ પાછા ફર્યા.
વસિષ્ઠપાદયોસ્ ત્યક્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિમ્ અનાબિલમ્ । પૌરૈર્ અનુગતો રાજા પ્રવિવેશ ગૃહાન્તરમ્
વશિષ્ઠના પાવન પગે નિર્મળ ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરીને, રાજા પોતાના નાગરિકો સાથે ગૃહના આંતરિક ભાગમાં પ્રવેશ્યા.
રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રાપ્તસ્ય સ્વાશ્રમં ગુરોઃ । અભ્યર્ચ્ય ચરણૌ ભક્તા આજગ્મુર્ નૃપમન્દિરમ્
રામ, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ને પોતાના ગુરુના આશ્રમમાં પહોંચ્યા પછી, શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમના ચરણોની પૂજા કરી અને પછી રાજમહેલ તરફ ગયા.
સદનાનિ સમાસાદ્ય શ્રોતારસ્ સર્વ એવ તે । સસ્નુર્ આનર્ચુર્ અપ્ય્ આશુ દેવાન્ વિપ્રાન્ પિતૄંસ્ તથા
બધા શ્રોતાઓ પોતાના ઘર પહોંચ્યા પછી, તરત જ સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓ, બ્રાહ્મણો તથા પિતૃઓની પણ પૂજા કરી.
યથાક્રમં ચ વિપ્રાદ્યૈર્ ભૃત્યાન્તૈશ્ ચ પરિચ્છદૈઃ । સમં બુભુજિરે ભોજ્યં વર્ણધર્મક્રમોચિતમ્
બ્રાહ્મણો અને અન્ય સેવકો સાથે, યોગ્ય ક્રમ પ્રમાણે, સૌએ પોતાના વર્ણ અને ધર્મને અનુરૂપ ભોજન મળીને લીધું.
અસ્તઙ્ગતે દિનકરે સમં દિવસકર્મભિઃ । અભ્યાગતે રાત્રિકરે સમં રજનિકર્મભિઃ
સૂર્ય અસ્ત જતા, સૌએ મળીને દિવસના કાર્યો કર્યા; અને રાત્રિ આવી ત્યારે, સૌએ મળીને રાત્રિના કાર્યો કર્યા.
સ્થિતાસ્ તલ્પેષુ કૌશેયશયનેષ્વ્ આસનેષુ ચ । ભૂચરા મુનિરાજાનો રાજપુત્રા મહર્ષયઃ
રેશમી પથારી અને આસન પર બેઠેલા, ધરતી પર ફરતા મુનિ, રાજકુમારો અને મહાન ઋષિઓ ત્યાં સ્થિર રહ્યા.
સંસારોત્તરણોપાયં વસિષ્ઠવચનેરિતમ્ । યથાવદ્ એકાગ્રધિયશ્ ચિન્તયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ
વશિષ્ઠજીના વચનોથી સંસાર પાર કરવાની રીતને, સૌએ એકાગ્ર મનથી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વિચારવી શરૂ કરી.