મુનિવાગર્થનિક્ષિપ્તમનસ્ય્ અસ્તેતરક્રિયે । રાજલોકે ગતસ્પન્દં ચિત્રાર્પિત ઇવ સ્થિતે
મુનિના શબ્દોના અર્થમાં મન મૂકીને, બીજું કંઈ ન કરતા, રાજકુમાર રાજસભામાં એક ચિત્ર જેવો નિર્વિકાર બેઠો છે.
વસિષ્ઠવચસામ્ અર્થં વિચારયતિ સાદરમ્ । લસદઙ્ગુલિભઙ્ગે ચ મુનિસાર્થે સ્ફુરદ્ભ્રુવિ
વશિષ્ઠના વચનોનો અર્થ પૂરેપૂરો વિચારતો, તેજસ્વી આંગળીના ઇશારાઓ અને જીવંત ભ્રૂભંગ સાથે મુનિશ્રેષ્ઠ ધ્યાનપૂર્વક વિચાર કરે છે.
વિસ્મયાલોકનોલ્લાસપ્રોત્ફુલ્લનયનાલિનિ । પુરન્ધ્રિવર્ગે પ્રગ્રીવતરુમઞ્જરિતાં ગતે
પવિત્ર સ્ત્રીઓના સમૂહે આશ્ચર્યથી જોઈને, તેમની આંખો કમળની જેમ ખીલી ઉઠી હતી અને ફૂલની વણાવેલી માળાઓથી શોભતા તેમના ગળા એના પસાર થવાના રસ્તા તરફ વળી ગયા હતા.
ખે વાસરચતુર્ભાગદેશે દિનકરે સ્થિતે । શ્રુતજ્ઞાનતયા સૌમ્યે કિઞ્ચિચ્ છમમ્ ઉપેયુષિ
જ્યારે સૂર્ય આકાશના ચોથા ભાગે સ્થિર હતો અને શાંત, સૌમ્ય હવા સાંભળીને અને સમજીને થોડું શાંત થઈ ગઈ હતી,
શ્રવણાયેવ સંશાન્તવિતાનસ્પન્દમ્ આસ્થિતે । મૌનં મરુતિ મન્દારમધુરામોદદાયિનિ
જાણે સાંભળવા માટે જ પવનનું પડદું સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગયું હતું, અને તે મન્દાર ફૂલ જેવી મીઠી સુગંધ આપતું હતું, બધે મૌન છવાઈ ગયું હતું.
પુષ્પદામસુ સુપ્તાસુ મદાદ્ ભ્રમરપઙ્ક્તિષુ । જ્ઞાતજ્ઞેયતયા નૂનં સમ્યગ્ધ્યાનવતીષ્વ્ ઇવ
ફૂલની માળાઓ પર મધમાં મસ્ત થયેલા ભમરા ઊંઘી રહ્યા હતા, જાણે ધ્યાનમાં લીન થયેલા અને જાણનાર તથા જાણવાનું સાચું જ્ઞાન પામેલા સાધકોએ સંપૂર્ણ શાંતિ મેળવી લીધી હોય.
જાલમુક્તાકલાપાન્તસ્ તથા મકુરભૂમિષુ । કચત્ય્ અપગતસ્પન્દં તાપે શ્રોતુમ્ ઇવાસ્થિતે
મોતીની માળાની છેવટે અને અરીસાની સપાટી પર બધું જાણે ઠપ થઈ ગયું હતું, જાણે ગરમીથી દબાઈને બધું સાંભળવા માટે ઊભું રહ્યું હોય.
ગૃહાન્તરં પ્રવિષ્ટેષુ ગવાક્ષૈર્ દૂરમ્ અંશુષુ । વિશ્રમાર્થમ્ ઇવાદીર્ઘનભઃપાન્થેષુ શીતલમ્
જ્યારે ઘરની અંદર સુધી કિરણો બારીમાંથી દૂર સુધી પ્રવેશ્યાં, ત્યારે આકાશના લાંબા ફેલાવામાં ઠંડક જાણે આરામ લેવા માટે રોકાઈ ગઈ હોય એમ લાગ્યું.
મુક્તાજાલપ્રભાજાલભસ્મનોદ્ધૂલિતાત્મનિ । શંસતીવ શમં શામ્યદ્દિનદેહે દિનાતપે
મોતીની માળાની ઝાંખી રોશનીથી જાણે રાખ જેવી ધૂળથી ઢંકાયેલું મન, દિવસના તાપથી શમન પામતા દિવસના શરીરમાં શાંતિની જાહેરાત કરે છે એમ લાગ્યું.
કરલીલાસરોજેષુ શેખરેષુ ચ ભૂભૃતામ્ । શુષ્યત્સુ રસસંશોષાદ્ અવૃત્તિષુ મનસ્સ્વ્ ઇવ
હાથના કમળમાં અને પર્વતોની ટોચ પર, જ્યારે રસ વધતી ગરમીથી સુકાઈ ગયો હતો, ત્યારે જાણે મનમાં જમવાનું ન મળે ત્યારે જે નિષ્ક્રિયતા આવે છે એવી શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી.
બાલકેષ્વ્ અજ્ઞલોકેષુ લીલાપક્ષિષુ સારવમ્ । ભોજનાર્થં વધૂલોકમ્ ઉપરુન્ધત્સ્વ્ અનારતમ્
બાળકોમાં અને અજ્ઞાન લોકોએ, રમતાં પક્ષીઓમાં, આનંદ માટે સ્ત્રીઓની દુનિયા સતત સાચો સાર રોકી દે છે.
ભ્રમદ્ભ્રમરપક્ષોત્થવાતાધૂતે રજસ્ય્ અલમ્ । કૌસુમે પરિવિશ્રાન્તે ચામરેષ્વ્ અક્ષિપક્ષ્મસુ
ફૂલોમાં આરામ લેનાર, ભમરાંના પાંખોથી ઉડતા પવનથી ઉડેલા ધૂળમાં, અને મોરપાંખના પંખાંઓમાં પણ એ જ વાત છે.
રશ્મિષ્વ્ અગ્રગ્રહોન્મુક્તચ્છાયાજાલભયાદ્ ઇવ । ગવાક્ષાદિષ્વ્ ઇવોડ્ડીય પ્રવિષ્ટેષુ ગૃહાન્તરમ્
કિરણોની છાંયાના જાળથી ડરતાં, જેમ કોઈ વિંધ્યમાંથી છૂટી જાય અને બારી-ખિડીકીમાંથી ઘરની અંદર ઘૂસી જાય, એમ જ બધું થતું હતું.
આસીદ્ દિનચતુર્ભાગસત્તાવેદનતત્પરઃ । ભેરીપણવશઙ્ખાનાં દિઙ્મુખાપૂરકો ધ્વનિઃ
દિવસના ચોથા ભાગમાં, બેરિ, પખાવજ અને શંખના અવાજે આખા દિશામાં ગૂંજી ઉઠ્યો, જાણે એ અવાજ જ જીવનની અનુભૂતિમાં તલીન હતો.
તેન તત્ તારમ્ અપ્ય્ આશુ વચો ઽન્તર્ધાનમ્ આયયૌ । મૌનં જલદનાદેન માયૂર ઇવ નિસ્સ્વનઃ
એ કારણે, તીખા શબ્દો પણ તરત જ શાંત થઈ ગયા, જેમ મેઘગર્જન સાંભળીને મોરનો રડવાનો અવાજ બંધ થઈ જાય છે.
ચુક્ષુભે ક્ષુબ્ધપક્ષાલી પઞ્જરસ્થા ખગાવલી । ભૂકમ્પેન લસત્તાલીપલ્લવેવ વનાવલી
પાંજરામાં બેઠેલા પક્ષીઓના પાંખો ગભરાઈ ગયા અને આખી ટોળકી અશાંત બની ગઈ, જેમ ભૂકંપમાં ડોળાતા ડાળીઓ પર વનરાજીઓ હલવા લાગે છે.
આયયુર્ ભયવિત્રસ્તા બાલા ધાત્રીકુચાન્તરમ્ । સારવં પ્રાવૃશીવાબ્દાઃ પ્રોન્નતં શૃઙ્ગકોટરમ્
ભયથી ડરી ગયેલા બાળકો દોડીને પોતાની દાયાની છાતીમાં છુપાઈ ગયા, જેમ વરસાદના વાદળો ઊંચા પર્વતોની ગુફામાં પ્રવેશ કરે છે.
ઉત્તસ્થુર્ અવતંસેભ્યો ભૂભૃતાં ભ્રમરવ્રજાઃ । દૃષત્કરાલવાહાભ્યસ્ સરિદ્ભ્યો ઽમ્બુકણા ઇવ
પર્વતોની વણમાં પડેલા ફૂલમાળાઓમાંથી ભમરોની ટોળીઓ ઊડીને બહાર આવી, જેમ પથ્થરોથી વહેતા તીવ્ર પ્રવાહમાંથી નદીઓના પાણીના ટીપાં ઉછળી પડે છે.
એવં પ્રક્ષુભિતે તસ્મિન્ ગૃહે દાશરથે તદા । પ્રોક્તવાસરવૃદ્ધત્વે શાન્તે શઙ્ખસ્વને શનૈઃ
એ સમયે દશરથના ઘરમા ભારે ઉથલપાથલ થઈ રહી હતી, દિવસ પણ વયે વયે વિતતો ગયો હતો, અને શાંતિ છવાઈ હતી, શંખના અવાજ ધીમે ધીમે ઓગળી રહ્યો હતો.
સંહરન્ પ્રસ્તુતં વસ્તુ વચો મધુરવૃત્તિમત્ । ઉવાચ મુનિશાર્દૂલસ્ સભામધ્યે રઘૂદ્વહમ્
ત્યારે મહાન ઋષિએ, વાતચીતને થોડા સમય માટે અટકાવી, મીઠા અને સૌમ્ય શબ્દોમાં, સભાના મધ્યમાં રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામને સંબોધીને કહ્યું.
રાઘવાનઘ વાગ્જાલં મયૈતદ્ યત્ પ્રસારિતમ્ । તેન ચિત્તખગં બદ્ધ્વા ક્રોડીકૃત્યાત્મતાં નય
હે નિર્દોષ રાઘવ, મેં જે શબ્દોની જાળ પાથરી છે, તેના દ્વારા તારા મનના પક્ષીને પકડીને, તેને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર કરી દે.
કચ્ચિદ્ ગૃહીતો ભવતા મદ્ગિરામ્ અર્થ ઈદૃશઃ । ત્યક્ત્વા દુર્બોધમ્ અક્ષીણો હંસેનેવામ્ભસઃ પયઃ
શું તું મારા શબ્દોનો અર્થ એ રીતે સમજ્યો છે કે જેમ હંસ તળાવમાંથી માત્ર શુદ્ધ પાણી જ પીવે છે અને બાકીનું છોડી દે છે?
વિચાર્યૈતદ્ અશેષેણ સ્વધિયૈવ પુનઃ પુનઃ । અનેનૈવ પથા સાધો ગન્તવ્યં ભવતાધુના
આ વાતને તું તારી પોતાની બુદ્ધિથી વારંવાર સારી રીતે વિચારી લે. હવે, હે મહાન, તારે આ જ માર્ગે આગળ વધવું છે.
અનયૈવ ધિયા રામ વિહરન્ નૈવ બધ્યસે । અન્યથાધઃ પતસ્ય્ આશુ વિન્ધ્યખાતે યથા ગજઃ
હે રામ, આવી સમજણ રાખીને તું જીવનમાં ફરતો રહેશે તો તું ક્યારેય બંધાઈ નહીં. જો એવું નહીં કરે તો, તું ઝડપથી વિંધ્ય પર્વતની ખાડામાં પડેલા હાથીની જેમ નીચે પડી જશે.
સુગૃહીતં ધિયા રામ મદ્વચો ન કરોષિ ચેત્ । તત્ પતસ્ય્ અવટે ત્યક્તદીપઃ પાન્થો યથા નિશિ
હે રામ, જો તું મારી વાતને બુદ્ધિથી સારી રીતે પકડી નહીં રાખે, તો તું એ રાતના મુસાફર જેવો પડી જશે, જે દીવો છોડી દે છે અને ખાડામાં પડી જાય છે.
અસઙ્ગેન યથાપ્રાપ્તો વ્યવહારસ્ સ્વસિદ્ધયે । ઇત્ય્ એવં શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તમ્ આદાયોદયવાન્ ભવ
અલગાવથી, જે કંઈ મળે તે તારી સુખ-સમૃદ્ધિ માટે કરી લે. આ રીતે શાસ્ત્રનો સાર ગ્રહણ કરીને, તું સાચી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કર.
હે સભ્યા હે મહારાજ રામ લક્ષ્મણ ભૂમિપાઃ । સર્વ એવ ભવન્તો ઽદ્ય તાવદ્ વ્યાપારમ્ આહ્નિકમ્
હે સભ્યજનો, હે મહારાજા, રામ, લક્ષ્મણ અને ધરતીના બધા રાજાઓ, આજે તમે સૌ તમારાં રોજિંદા કામકાજમાં લાગી જાવ.
કુર્વન્ત્વ્ અયં હિ દિવસઃ પ્રાયઃ પરિણતાકૃતિઃ । શેષં વિચારયિષ્યામો વિચાર્યં પ્રાતર્ આગતાઃ
આ દિવસ હવે લગભગ પૂરો થવા આવ્યો છે; બાકી જે વિચારવું છે, એ આપણે સવારમાં ફરી મળીને વિચારશું.
ઇત્ય્ ઉક્તે મુનિના તેન સા સર્વૈવ સભા તદા । પ્રોત્તસ્થૌ પદ્મવદના સવિકાસેવ પદ્મિની
મુનિએ આમ કહ્યું ત્યારે આખી સભા એ ક્ષણે ઊભી રહી, સૌના ચહેરા જાણે ખીલેલા કમળ જેવા તેજથી ઉજળી ઉઠ્યા.
રાજાનસ્ સ્તુતરાજાનઃ કૃતરાઘવવન્દનાઃ । પરિષ્ટુતવસિષ્ઠાસ્ તે જગ્મુર્ આત્મનિવેશનમ્
રાજાઓ, જે રાજાઓમાં પણ પ્રસિદ્ધ હતા, રાઘવ અને વસિષ્ઠને વંદન કરીને પોતાના ઘરે પરત ગયા.