રત્નકાઞ્ચનકુડ્યેષુ મણિમુક્તામયેષુ ચ । તિલોત્તમોર્વશીરમ્ભામેનકાઙ્ગલતાસુ ચ
તેને રત્ન અને સોનાની દિવાલો, મોતી અને મણિથી બનેલી વસ્તુઓ, કે તિલોત્તમા, ઉર્વશી, રંભા, મેનકા અને અન્ય અપ્સરાઓ જેવી લતામાં પણ કોઈ મોહ નથી.
કેષુચિદ્ દર્શનં શ્રીમાન્ નાભિવાઞ્છત્ય્ અસક્તધીઃ । પરિપૂર્ણમના મૌની માની શત્રુષ્વ્ ઇવાબલઃ
આશક્ત મનવાળો, ધન્ય પુરુષ, આમાંથી કશાનું પણ દર્શન ઇચ્છતો નથી; તેનું મન પૂર્ણ છે, મૌન છે, ગૌરવશાળી છે અને દુશ્મનો વચ્ચે પણ નબળો રહે છે.
જ્ઞાનવાન્ કુન્દમન્દારકલ્હારકુમુદાદિષુ । કમલોત્પલપુન્નાગકેતકાગુરુજાતિષુ
જ્ઞાનવાન માણસ કુન્દ, મન્દાર, કલ્હાર, કુમુદ અને આવા ફૂલોમાં, કે કમળ, ઉત્પલ, પુન્નાગ, કેતકી, અગરૂ અને જાસુદ જેવા ફૂલોમાં કોઈ લગાવ રાખતો નથી.
કદમ્બચૂતજમ્બીરકિંશુકાશોકશાખિષુ । જપાતિમુક્તસૌવીરનિમ્બપાટલદામસુ
તે માણસ કદંબ, આમ, જાંબુ, કિંચુક, અશોકની ડાળીઓમાં પણ, કે જપા, મોગરા, સૌવીર, લીમડો અને પાટલાના હારોમાં પણ કોઈ મોહ રાખતો નથી.
ચન્દનાગુરુકર્પૂરરજોમૃગમદેષુ ચ । કશ્મીરજલવઙ્ગૈલાકક્કોલતગરાદિષુ
તેને ચંદન, અગરૂ, કપૂર, કસ્તૂરીનો સુગંધિત ચૂણ, કે કેશર, પાણી, લવિંગ, એલચી, કક્કોલ અને તગર જેવા સુગંધમાં પણ કોઈ આસક્તિ રહેતી નથી.
કેષુચિન્ ન નિબધ્નાતિ સૌગન્ધ્યરતિમ્ એકધીઃ । સમબુદ્ધિર્ અવિક્ષોભી મધ્વામોદેષ્વ્ ઇવ દ્વિજઃ
કેટલાંક સુગંધોમાં પણ એકાગ્ર મનુષ્યને સુગંધની મજા બાંધી શકતી નથી; તે મધ કે સુગંધની પાસે પણ સમદૃષ્ટિ અને અડગ રહે છે, જેમ દ્વિજ પુરુષ રહે છે.
અબ્ધૌ ગુલુગુલારાવે પ્રતિશ્રુત્કસ્વને ગિરૌ । નિનદે ચ મૃગેન્દ્રાણાં ન ક્ષુભ્યતિ મનાગ્ અપિ
જેમ દરિયામાં ઊંડો ગર્જન થાય, પહાડોમાં ધ્વનિ પડખાય, કે સિંહો દહાડે, તેમ છતાં એ ذرાય પણ ચિંતિત થતું નથી.
મત્તમાતઙ્ગબૃંહાસુ વેતાલવલનાસુ ચ । પિશાચયક્ષક્ષ્વેડાસુ ન મનાગ્ અપિ કમ્પતે
મસ્ત હાથીઓના ગર્જન, ભૂતોની ઉગ્ર નૃત્ય, કે યક્ષ-પિશાચોના ચીસ વચ્ચે પણ એ ذرાય પણ હલતું નથી.
અશનિસ્વનઘોષેણ નગાસ્ફોટરવેણ ચ । ઐરાવણનિનાદેન સામ્યધ્યાનાન્ ન કમ્પતે
વીજળીના ગર્જન, પહાડ તૂટી પડવાનો અવાજ, કે ઐરાવતના દહાડથી પણ એ સમતાના ધ્યાનમાંથી કદી હલતું નથી.
વહત્ક્રકચકાષેણ શિતાસિદલનેન ચ । શિલાશનિનિપાતેન કમ્પતે ન સ્વરૂપતઃ
આરે ઘસાઈ જાય, તીક્ષ્ણ તલવારથી કાપાય, કે પથ્થર કે વીજળી પડવાથી પણ એનું મૂળ સ્વરૂપ કદી હલતું નથી.
નાનન્દમ્ એત્ય્ ઉપવને ન ખેદમ્ અધિગચ્છતિ । ન ખેદમ્ એતિ મરુષુ નાનન્દમ્ અધિગચ્છતિ
એ મન બગીચામાં આનંદ પામતું નથી, અને ત્યાં દુઃખ પણ અનુભવતું નથી; રણમાં પણ તેને દુઃખ નથી થતું, અને ત્યાં આનંદ પણ મળતો નથી.
પૂતાઙ્ગારસમાનલ્પસૈકતેષ્વ્ અરિબન્ધુષુ । પુષ્પપ્રકરસઞ્છન્નમૃદુશાદ્વલભૂમિષુ
તે મન સળગતા કાંકડાંમાં હોય કે ઓછા રેતીમાં, દુશ્મન કે મિત્ર વચ્ચે, કે ફૂલોથી ઢંકાયેલી નરમ ઘાસવાળી જમીન પર હોય— બધામાં સમાન રહે છે.
ક્ષુરધારાસુ તીક્ષ્ણાસુ શય્યાસુ ચ નવોત્પલૈઃ । ઉન્નતાચલદેશેષુ કૂપકોશતલેષુ ચ
તીક્ષ્ણ ધારવાળી છરીઓ પર હોય કે તાજા કમળોથી શોભાયેલી શૈયા પર, ઊંચા પર્વતોમાં કે કૂવામાં તળિયે— બધે તે મન એકસરખું રહે છે.
શિલાસ્વ્ અર્કાંશુતપ્તાસુ મૃદ્વીષુ લલનાસુ ચ । સમ્પત્સ્વ્ આપત્સુ ચોગ્રાસુ મરણેષૂત્સવેષુ ચ
સૂર્યથી ગરમ થયેલા પથ્થરો પર હોય કે નરમ ગાદી પર, સુખમાં કે કઠિન દુઃખમાં, મૃત્યુ સમયે કે ઉત્સવમાં— એ મન અડગ રહે છે.
વિહરન્ન્ અપિ નોદ્વેગં નાનન્દમ્ અધિગચ્છતિ । અન્તર્મુક્તં મનો નિત્યં સમં કૃત્વૈવ તિષ્ઠતિ
જે વ્યક્તિ જ્યાં જાય ત્યાં ફરતો હોય, તેને ન તો કોઈ ચિંતા થાય છે, ન તો કોઈ આનંદ મળે છે; તેનું મન હંમેશા અંદરથી મુક્ત અને સમતામાં સ્થિર રહે છે.
અયશ્શઙ્કુચિતાઙ્ગાસુ નરકારણ્યભૂમિષુ । પરસ્પરેરિતાનન્તકુન્તતોમરવૃષ્ટિષુ
જ્યાં અપમાનથી શરીર વાંકડું થઈ જાય છે, એવા નરક જેવા જંગલોમાં, જ્યાં બીજાઓ અનંત ભાલા અને ભાલાં વરસાવે છે—
ન બિભેતિ ન ચાદત્તે વૈવશ્યં ન ચ દીનતામ્ । સમસ્ સ્વસ્થમના મૌની ધીરસ્ તિષ્ઠતિ શૈલવત્
ત્યાં પણ એ વ્યક્તિને ન તો ડર લાગે છે, ન તો મન ગૂંચવાય છે કે હતાશ થાય છે; એ સમતામાં, સ્થિર મનથી, મૌન અને ધીરજપૂર્વક પર્વત જેવો અડગ ઊભો રહે છે.
અપવિત્રં ચ પથ્યં ચ વિષપઙ્કગરાદ્ય્ અપિ । ભુક્ત્વા જરયતિ ક્ષિપ્રં ક્લિન્નં નષ્ટં ચ મૃષ્ટવત્
શુદ્ધ કે અશુદ્ધ, ઝેર કે કાદવથી ભરેલું પણ હોય એવું ખોરાક ખાય તો પણ, એ ઝડપથી પચાવી નાખે છે અને એ બધું જાણે શુદ્ધ થઈને નાશ પામે છે.
નિમ્બપ્રતિવિષાકલ્કક્ષીરેક્ષુસલિલાન્ધસામ્ । અસક્તબુદ્ધિસ્ તત્ત્વજ્ઞો ભવત્ય્ આસ્વાદને સમઃ
નિંબોળી, વિષનો ઉપાય, દૂધ, ખાંડ, પાણી કે અંધકાર — એ બધાંની સ્વાદમાં જે તત્વને જાણે છે અને મનથી અલગ રહે છે, તે બધામાં સમાન રહે છે.
મૈરેયમદિરાક્ષીરરક્તમેદોવસાસવૈઃ । તુષાસ્થિતૃણકેશાન્નૈર્ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ
મદિરા, દારૂ, દૂધ, લોહી, ચરબી, મજ્જા, રસ, અથવા છોડ, હાડકાં, ઘાસ કે વાળમાંથી બનેલા ખોરાકમાં, એ ન આનંદિત થાય છે, ન ગુસ્સે થાય છે.
જીવિતસ્યાપિ હન્તારં દાતારં ચૈકરૂપયા । દૃશા પ્રસાદમાધુર્યશાલિન્યા પરિપશ્યતિ
જીવન આપનાર કે જીવને નાશ કરનાર બંનેને એ એકસરખી દયાળુ અને મીઠી નજરથી જુએ છે.
સ્થિરાસ્થિરશરીરેષુ રમ્યારમ્યેષુ વસ્તુષુ । ન હૃષ્યતિ ગ્લાયતિ વા સદા સમતયેદ્ધયા
સ્થિર કે અસ્થિર શરીર, સુંદર કે અસુંદર વસ્તુઓમાં, એ કદી ખુશ કે દુઃખી થતો નથી; હંમેશાં સમભાવમાં સ્થિર રહે છે.
ત્યક્તાસ્થત્વાદ્ અનાદેયરૂપત્વાજ્ જગતસ્ સ્થિતેઃ । નૂનં વિદિતવેદ્યત્વાન્ નીરાગત્વાત્ સ્વચેતસઃ
કારણ કે આ જગત સાચા અસ્તિત્વથી ખાલી છે અને પકડાય એવું નથી, એટલે એ માત્ર જાણવાના વિષય તરીકે જ દેખાય છે, અને પોતાના મનમાં એ પ્રત્યે કોઈ લગાવ રહેતો નથી.
ન કસ્યચિન્ ન કસ્યાઞ્ચિદ્ અક્ષસ્ય વિષયસ્થિતૌ । દદાતિ પ્રસરં સાધુર્ આધિપ્રોજ્ઝિતયા ધિયા
જેની બુદ્ધિ પર કોઈનો પ્રભુત્વ નથી, એવો કોઈ પણ માણસ કે સ્ત્રી, ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોમાં ફરવા દેતો નથી.
અતત્ત્વજ્ઞમ્ અવિશ્રાન્તમ્ અલબ્ધાત્માનમ્ અસ્થિરમ્ । નિગિરન્તીન્દ્રિયાણ્ય્ આશુ હરિણા ઇવ પલ્લવમ્
જેને સત્યનું જ્ઞાન નથી, જે સતત અશાંત છે, જેને પોતાનું સ્વરૂપ મળ્યું નથી અને જે અસ્થિર છે—એના ઇન્દ્રિયો એને જલ્દી ગળી જાય છે, જેમ હરણ નાજુક પાંદડું ખાય છે.
ઉહ્યમાનં ભવામ્ભોધૌ વાસનાવીચિવેલ્લિતમ્ । નિગિરન્તીન્દ્રિયગ્રાહા હાહાક્રન્દપરાયણમ્
જે જીવ જન્મમરણના સાગરમાં ઉછળખાબડ થાય છે, વાસનાની લહેરોથી ગભરાય છે, એને ઇન્દ્રિયરૂપ ઘોડિયા ગળી જાય છે અને એ હંમેશાં દુઃખના રડકા પાડતો રહે છે.
વિચારતો લબ્ધપદં વિશ્રાન્તધિયમ્ આત્મનિ । ન હરન્તિ વિકલ્પૌઘા જલૌઘા ઇવ પર્વતમ્
જે મનુષ્યે વિચાર દ્વારા પોતાના સ્વરૂપને ઓળખી લીધું છે અને મનને આત્મામાં આરામ આપ્યું છે, તેને વિચારોની લહેરો હલાવી શકતી નથી, જેમ પાણીની ધારા પહાડને કદી હલાવી શકતી નથી.
સર્વસઙ્કલ્પસીમાન્તે વિશ્રાન્તાનાં પરે પદે । તેષાં લબ્ધસ્વરૂપાણાં મેરુર્ એવ તૃણાયતે
જે લોકો બધા સંકલ્પોનું અંતિમ સીમા પાર કરી, પરમ અવસ્થામાં આરામ પામ્યા છે, તેમને તો મેરુ પર્વત પણ ઘાસના તણિયા જેવો લાગેછે.
જગજ્ જરત્તૃણલવો વિષં ચામૃતમ્ એવ ચ । ક્ષણઃ કલ્પસહસ્રં ચ સમતા તતચેતસામ્
જેઓનું મન આવી રીતે સ્થિર છે, તેમના માટે જગત, જૂનું ઘાસ, ઝેર કે અમૃત, એક ક્ષણ કે હજારો યુગ — બધું સરખું જ છે.
સંવિન્માત્રં જગદ્ ઇતિ મત્વા મુદિતબુદ્ધયઃ । સંવિન્મયત્વાદ્ અન્તસ્સ્થજગત્કા વિહરન્ત્ય્ અમી
જેમણે વિચાર્યું છે કે 'આ જગત માત્ર ચેતનાનો જ સ્વરૂપ છે', તેમના મનમાં આનંદ છવાઈ જાય છે; કારણ કે અંદરનું જગત પણ ચેતનાથી જ બનેલું છે, એ લોકો તેમાં નિર્ભયપણે વિહાર કરે છે.