યદ્ એવ ભાવયત્ય્ એષા તદ્ એવ ભવતિ ક્ષણાત્ । નટવદ્ ભૂમિકાં ત્યક્ત્વા સ્વમ્ આયાતિ ચિરાદ્ વપુઃ
આ ચેતના જે કંઈ કલ્પે છે, એ તરત જ સત્ય બની જાય છે; જેમ નટ રંગમંચ છોડી દે છે, તેમ એનું રૂપ લાંબા સમય પછી પોતાના સ્વરૂપે પાછું આવે છે.
દેવો નાગો ઽસુરો યક્ષો રક્ષઃ પુઙ્કિન્નરો ગજઃ । આત્મૈવાસ્યા વિલાસિન્યા જગન્નટ્યાઃ પ્રનૃત્યતિ
દેવ, સાપ, અસુર, યક્ષ, રાક્ષસ, કિન્નર કે હાથી—આ બધું જ આ રમતી જગતનૃત્યમાં આત્માનું જ નૃત્ય છે.
બદ્ધ્વાત્માનં રુદિત્વા ચ કોશકારઃ ક્રિમિર્ યથા । ચિરાત્ કેવલતામ્ એતિ સ્વયં સંવિત્ સ્વભાવતઃ
જેમ રેશમકીડો પોતાને જ બંધાઈ રડી ઊઠે છે, તેમ જ ચેતના પણ લાંબા સમય પછી પોતાના સ્વરૂપે, સ્વયં શુદ્ધતામાં સ્થિર થાય છે.
જગજ્જલધિજાલાનાં સંવિજ્ જલમ્ અલં તથા । યથૈવાપૂર્ય દિક્ચક્રં સ્ફુરત્ય્ અદ્ર્યાદિતાં ગતા
આ જગતના મહાસાગરની લહેરો માટે ચેતના જ પાણી સમાન છે; જેમ દિશાઓમાં વ્યાપી પર્વત વગેરે રૂપે પ્રકાશિત થાય છે, તેમ ચેતના પણ સર્વત્ર વ્યાપી છે.
દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ । ઇત્ય્ અસ્યા વીચયઃ પ્રોક્તાસ્ સંવિત્સલિલસન્તતેઃ
આકાશ, ધરતી, પવન, અંતરિક્ષ, પર્વતો, નદીઓ અને દિશાઓ—આ બધું ચેતનાના સતત વહેતા પ્રવાહની લહેરો કહેવાય છે.
સંવિન્માત્રં જગત્ સર્વં દ્વિતીયા નાસ્તિ કલ્પના । ઇત્ય્ એવ સમ્યગ્જ્ઞાનેન સંવિદ્ ગચ્છતિ નાન્યતામ્
આ આખું જગત માત્ર ચેતના જ છે; બીજું કંઈ કલ્પિત પણ નથી. સાચા જ્ઞાનથી ચેતના ક્યારેય બીજું રૂપ ધારણ કરતી નથી.
યદા ન વિન્દતે કિઞ્ચિત્ સ્પન્દતે ન ન ચોપતિ । સ્વાત્મન્ય્ એવ સ્થિતિં યાતિ સંવિન્ નાલિપ્યતે તદા
જ્યારે કોઈને કંઈપણ અનુભવાતું નથી, મન ન હલાય છે કે ન શાંત થાય છે, અને પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે, ત્યારે ચેતના કોઈપણ રીતે લિપ્ત થતી નથી.
અથાસ્યાસ્ સંવિદો રામ સન્માત્રં બીજમ્ ઉચ્યતે । સત્ત્વમાત્રાદ્ ઉદેત્ય્ એષા પ્રાકાશ્યમ્ ઇવ તેજસઃ
હે રામ, શુદ્ધ સત્તા જ આ ચેતનાનું મૂળ કહેવાય છે; માત્ર અસ્તિત્વમાંથી જ આ ઉદ્ભવે છે, જેમ પ્રકાશમાંથી તેજ ફેલાય છે.
દ્વે રૂપે તત્ર સત્તાયા એકં નાનાકૃતિ સ્થિતમ્ । દ્વિતીયમ્ એકરૂપં તુ વિભાગો ઽયં તયોશ્ શૃણુ
અસ્તિત્વનાં બે સ્વરૂપ છે: એક તો અનેક પ્રકારનાં રૂપમાં દેખાય છે અને બીજું એકરૂપ છે; હવે આ બંને વચ્ચેનો ફરક ધ્યાનથી સાંભળ.
ઘટતા પટતા તત્તા ત્વત્તા મત્તેતિ કથ્યતે । સત્તારૂપં વિભાગેન યત્ તુ નાનાકૃતિ સ્થિતમ્
ઘડાનું હોવું, કપડાનું હોવું, તત્વનું હોવું, તારો ભાવ કે મદમાં હોવું—આ બધું અસ્તિત્વના વિવિધ રૂપ છે, જે વિવિધતાથી અલગ પડે છે.
વિભાગં તુ પરિત્યજ્ય સત્તૈકાત્મતયા તતમ્ । સામાન્યેનૈવ સત્તાયા રૂપમ્ એકમ્ ઉદાહૃતમ્
જ્યારે ભેદભાવ છોડી દેવામાં આવે છે અને સર્વત્ર એકરૂપ અસ્તિત્વ જ જોવા મળે છે, ત્યારે એ અસ્તિત્વનું એક સામાન્ય સ્વરૂપ કહેવાય છે.
વિશેષં સમ્પરિત્યજ્ય સન્માત્રં યદ્ અલેપકમ્ । એકરૂપં મહારૂપં સત્તાયાસ્ તત્ પરં વિદુઃ
જ્યારે બધા પ્રકારના ભેદ છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે જે શુદ્ધ, અસ્પર્શિત અને એકમાત્ર વિશાળ સ્વરૂપવાળું અસ્તિત્વ રહે છે, તેને અસ્તિત્વની સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહેવાય છે.
રૂપં નાનાકૃતિત્વેન સત્તાયા ન કદાચન । અસંવેદ્યં સમ્ભવતિ તસ્માદ્ એતદ્ અવસ્તુકમ્
અસ્તિત્વના અનેક પ્રકારના રૂપો ક્યારેય સાચા અનુભવાતા નથી; તેથી એ અસત્ય માનવામાં આવે છે.
એકરૂપં તુ યદ્ રૂપં સત્તાયા વિમલાત્મકમ્ । ન કદાચન તદ્ યાતિ નાશં નાપિ ચ વિસ્મૃતિમ્
પણ અસ્તિત્વનું જે એકરૂપ અને નિર્મળ સ્વરૂપ છે, એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી કે ભૂલાઈ જતું નથી.
કાલસત્તા કલાસત્તા વસ્તુસત્તેયમ્ ઇત્ય્ અપિ । વિભાગકલનાં ત્યક્ત્વા સન્માત્રૈકપરો ભવ
સમયનું અસ્તિત્વ, અવકાશનું અસ્તિત્વ કે વસ્તુઓનું અસ્તિત્વ — એ બધામાં ભેદભાવની કલ્પના છોડીને, માત્ર શુદ્ધ સત્તામાં જ સ્થિર થા.
કાલસત્તા ખસત્તા ચ પ્રોન્મુક્તકલના સતી । યદ્ય્ અપ્ય્ ઉત્તમસદ્રૂપા તથાપ્ય્ એષા ન વાસ્તવી
સમય અને અવકાશનું અસ્તિત્વ, જ્યારે કલ્પનાઓથી મુક્ત હોય છે, ત્યારે તે ઊંચી સત્યતા જેવું લાગતું હોય છતાં, વાસ્તવમાં એ સાચું નથી.
વિભાગકલના યત્ર વિભિન્નમતદાયિની । નાનાતાકારણં દૃષ્ટા તત્ કથં પાવનં ભવેત્
જે ત્યાં ભેદભાવની કલ્પના થાય છે, જુદી જુદી દૃષ્ટિઓ અને અનેકતાનું કારણ બને છે, એ કેવી રીતે શુદ્ધ ગણાય?
સત્તાસામાન્યમ્ એવૈકં ભાવયન્ કેવલં વપુઃ । પરિપૂર્ણઃ પરાનન્દી તિષ્ઠાભરિતદિગ્ભરઃ
માત્ર એક જ સર્વવ્યાપી સત્તાનું ધ્યાન કર; એ રીતે સ્થિર રહીને, તું પૂર્ણતા અને પરમાનંદમાં તૃપ્ત થઈ, સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપી રહે.
સત્તાસામાન્યમાત્રસ્ય યા કોટિઃ કોવિદેશ્વર । સૈવાસ્ય બીજતાં યાતા તત એષ પ્રવર્તતે
હે વિદ્વાન, માત્ર અસ્તિત્વની સર્વત્રતા જ્યાં સુધી પહોંચે છે, એ જ એની બીજરૂપ બની જાય છે; અને એમાંથી જ આ બધું સર્જાય છે.
સત્તાસામાન્યપર્યન્તં યત્ તત્ કલનયોજ્ઝિતમ્ । પદમ્ આદ્યમ્ અનાદ્યન્તં તસ્ય બીજં ન વિદ્યતે
માત્ર અસ્તિત્વની સર્વત્રતા સુધી જે છે, અને જેમાં કોઈ કલ્પના નથી, એ મૂળ અવસ્થા છે—જેનું neither આરંભ છે, neither અંત છે—અને તેનું કોઈ બીજ નથી.
સંવિલ્ લયં યાતિ તત્ર નિર્વિકારં ચ તિષ્ઠતિ । ભૂયો નાવર્તતે દુઃખે તત્ર લબ્ધવતી પદમ્
ચેતના ત્યાં લીન થઈ જાય છે અને અચલ રહે છે; પછી એ ફરી દુઃખમાં પાછી આવતી નથી, કારણ કે એ અવસ્થાને પામી ગઈ છે.
તદ્ ધેતુસ્ સર્વહેતૂનાં તસ્ય હેતુર્ ન વિદ્યતે । સ સારસ્ સર્વસારાણાં તસ્માત્ સારો ન વિદ્યતે
એ બધાં કારણોનું કારણ છે, પણ પોતે કોઈ કારણથી નથી; એ બધાં સારનો સાર છે, તેથી એનો આગળ કોઈ સાર નથી.
તસ્મિંશ્ ચિદ્દર્પણે સ્ફારે સમગ્રા વસ્તુદૃષ્ટયઃ । ઇમાસ્ તાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ સરસીવ તટદ્રુમાઃ
વિસ્તૃત ચેતનાના દર્પણમાં બધાં જ વસ્તુઓના દૃશ્યો એ રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેમ કે સરોવરનાં કિનારે ઊભેલા વૃક્ષોનું પ્રતિબિંબ પાણીમાં પડે છે.
સર્વે ભાવા ઇમે તત્ર સ્વદન્તે સ્વાદધારિણિ । ષડ્રસા ઇવ જિહ્વાયાં પ્રકટત્વં પ્રયાન્તિ ચ
આ બધાં ભાવો ત્યાં, સ્વાદના મૂળમાં, આનંદ મેળવે છે અને સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે, જેમ કે જીભ પર છ સ્વાદો પ્રગટ થાય છે.
તત્ ખાદ્ અચ્છતરસ્યાપિ ચિદાકાશસ્ય વૈ પદમ્ । સર્વેષાં સ્વાદજાતાનામ્ અલમ્ આસ્વાદનં ચ તત્
એ ચેતનાના આકાશમાં આવેલું સ્થાન અત્યંત શુદ્ધ છે; એ જ બધાં સ્વાદથી ઉત્પન્ન થયેલી વસ્તુઓ માટે સાચો સ્વાદ છે.
જાયતે વર્તતે ચૈવ વર્ધતે દૃશ્યતે તથા । સન્તિષ્ઠતે વિગલતિ તત્રાઙ્ગ જગતાં ગણઃ
ત્યાં દુનિયાના અનેક સમૂહો જન્મે છે, રહે છે, વધે છે, દેખાય છે, સ્થિર રહે છે અને અંતે લય પામે છે.
તત્ તદ્ ગુરુ ગરિષ્ઠાનાં તત્ તલ્ લઘુ લઘીયસામ્ । તત્ તત્ સ્થૂલં સ્થવિષ્ઠાનામ્ અણીયસ્ તદ્ અણીયસામ્
ત્યાં જે ભારે છે તે સૌથી ભારે માટે છે, જે હલકું છે તે સૌથી હલકાં માટે છે, જે જાડું છે તે સૌથી જાડાં માટે છે અને જે સૂક્ષ્મ છે તે સૌથી સૂક્ષ્મ માટે છે.
દવિષ્ઠાનાં દવિષ્ઠં તદ્ અન્તિકાનાં તદ્ અન્તિકમ્ । કનિષ્ઠાનાં કનિષ્ઠં તજ્ જ્યેષ્ઠં તજ્ જ્યાયસામ્ અપિ
ત્યાં જે દૂર છે તે સૌથી દૂર માટે છે, જે નજીક છે તે સૌથી નજીક માટે છે, જે નાનું છે તે સૌથી નાનાં માટે છે અને જે મોટું છે તે સૌથી મોટાં માટે છે.
તેજસામ્ અપિ તત્ તેજસ્ તમસામ્ અપિ તત્ તમઃ । વસ્તૂનામ્ અપિ તદ્ વસ્તુ દૃશામ્ અપ્ય્ અઙ્ગ દૃક્ પરા
ત્યાં તેજ brightest માટે છે, અંધકાર અંધકારમય માટે છે, વાસ્તવિક વસ્તુ વાસ્તવિક માટે છે અને દ્રષ્ટિ, મીત્ર, જોનાર માટે છે.
તત્ તત્ કિઞ્ચિન્ નકિઞ્ચિચ્ ચ તત્ તદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । તત્ તદ્ દૃશ્યં અદૃશ્યં ચ તત્ તદ્ અસ્મિ ન ચાસ્મિ ચ
ત્યાં દરેક વસ્તુ ક્યારેક કંઈક છે અને ક્યારેક કંઈ નથી, ક્યારેક છે અને ક્યારેક નથી, ક્યારેક દેખાય છે અને ક્યારેક નથી દેખાતી, અને ક્યારેક હું છું અને ક્યારેક હું નથી.