સતી સર્વગતા સંવિત્ પ્રાણસ્પન્દેન બોધ્યતે । સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરાકારા ગન્ધલેખેવ વાયુના
જ્યાં બધે જાગૃતતા વ્યાપેલી છે, છતાં તે જીવનશક્તિના હલનચલનથી જાગે છે; એ અત્યંત સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જેમ પવનમાં સુગંધની હલકી લહેર વહેતી હોય તેમ.
સંવિત્સંરોધનં શ્રેયઃ પરમં વિદ્ધિ રાઘવ । કારણં સમતાયાસ્ તત્ ક્ષોભસ્ તત્ર ન વિદ્યતે
રાઘવ, જાણ કે જાગૃતતાને રોકવું એ સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે; તેનું કારણ સમતા છે, અને એ સ્થિતિમાં કોઈ ઉથલપાથલ રહેતી નથી.
સંવિત્ સમુદિતૈવાશુ યાતિ સંવેદ્યમ્ આદરાત્ । સંવેદનાદ્ અનન્તાનિ તતો દુઃખાનિ ચેતસઃ
જેમ જાગૃતતા ઉદ્ભવે છે, તેમ તે ઉત્સાહપૂર્વક અનુભવના વિષય તરફ દોડી જાય છે; એ અનુભવથી મનના અનંત દુઃખો પેદા થાય છે.
સુપ્તા પુનર્ અબોધાય સંવિત્ સન્તિષ્ઠતે યદા । લબ્ધં ભવતિ લબ્ધવ્યં તદા તદ્ અમલં પદમ્
પણ જ્યારે જાગૃતતા સુતા જેવી અપ્રગટ રહે છે, ત્યારે મેળવવાનું હતું તે મળી જાય છે—એ સમયે નિર્મળ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
તસ્માત્ પ્રાણપરિસ્પન્દૈર્ વાસનાચોદનૈસ્ તથા । નો ચેત્ સંવિદમ્ ઉચ્છૂનાં કરોષિ તદ્ અજો ભવાન્
આથી, જો તમે પ્રાણના હલનચલન અને મનની છુપાયેલી વૃત્તિઓના પ્રેરણાથી જાગૃતિને ખાલીપામાં ન લાવો, તો તમે મુક્ત થાતા નથી.
સંવિદુચ્છૂનતા ચિત્તં વિદ્ધિ તેનેદમ્ આતતમ્ । અનર્થજાલમ્ આલૂનવિશીર્ણજનજીવકમ્
મન એ જાગૃતિના ખાલીપા સમાન છે, એવું જાણો. આથી, જે દુઃખનું જાળો છે, જે અનેક લોકોના જીવનને ઉખાડી નાખે છે અને તોડી નાખે છે, તે ફેલાયેલું છે.
યોગિનશ્ ચિત્તશાન્ત્યર્થં કુર્વન્તિ પ્રાણરોધનમ્ । પ્રાણાયામૈસ્ તથા ધ્યાનૈઃ પ્રયોગૈર્ યુક્તિકલ્પિતૈઃ
યોગીઓ મનને શાંત કરવા માટે પ્રાણના નિયંત્રણ, શ્વાસના વ્યાયામ, ધ્યાન અને સમજપૂર્વક રચાયેલ અન્ય ઉપાયો કરે છે.
ચિત્તોપશાન્તિફલદં પરમં સામ્યકારણમ્ । સુભગં સંવિદસ્ સ્વાસ્થ્યં પ્રાણસંરોધનં વિદુઃ
પ્રાણના સંયમને તેઓ મનની શાંતિ આપનાર, સમતાનું શ્રેષ્ઠ કારણ અને જાગૃતિનું સુખદ સ્વાસ્થ્ય માને છે.
જ્ઞાનવદ્ભિઃ પ્રકટિતામ્ અનુભૂતાં ચ રાઘવ । ચિત્તસ્યોત્પત્તિમ્ અપરાં વાસનાત ઇમાં શૃણુ
હે રાઘવ, જ્ઞાનીઓએ જે મનની બીજી ઉત્પત્તિ વિષે ખુલાસો કર્યો છે અને અનુભવ્યો છે, તે મનની વાસનાથી થતી ઉત્પત્તિ વિશે હવે સાંભળ.
દૃઢભાવનયા ત્યક્તપૂર્વાપરવિચારણમ્ । યદ્ આદાનં પદાર્થસ્ય વાસના સા પ્રકીર્તિતા
કોઈ વસ્તુને દૃઢ કલ્પનાથી, પહેલાં કે પછી શું થાય છે તેનો વિચાર કર્યા વિના, જે રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે તેને વાસના કહે છે.
ભાવિતં તીવ્રસંવેગાદ્ આત્મના યત્ તદ્ એવ સઃ । ભવત્ય્ આશુ મહાબાહો વિગતેતરસંસ્મૃતિઃ
હે મહાબાહુ, જે કંઈ પણ માણસ પોતે જ ખુબ જ ઉત્સાહથી સતત વિચારે છે, તો બીજું બધું ભૂલીને એ જ વસ્તુ ઝડપથી બની જાય છે.
તાદૃગ્રૂપો હિ પુરુષો વાસનાવિવશીકૃતઃ । યત્ પશ્યતિ તદ્ એતત્ તત્ સદ્વસ્ત્વ્ ઇતિ વિમુહ્યતિ
વાસનાઓના વશમાં થયેલો માણસ એવો સ્વભાવ ધરાવે છે કે, જે કંઈ પણ જોઈ લે છે, તેને સાચું જ વસ્તુ છે એમ માનીને ભ્રમમાં પડી જાય છે.
વાસનાવેશવૈવશ્યાત્ સ્વરૂપં પ્રજહાતિ તમ્ । ભ્રમં પશ્યતિ દુર્દૃષ્ટિસ્ સર્વં મદવશાદ્ ઇવ
માનવી પોતાના મનમાં ઊંડે બેઠેલી વાસનાના જોરે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ભૂલી જાય છે અને ખોટી દૃષ્ટિથી બધું ભ્રમરૂપે જુએ છે, જેમ કે કોઈને માદકતા ચડી હોય ત્યારે બધું ખોટું દેખાય છે.
અસમ્યગ્જ્ઞાનવાન્ એવ ભવત્ય્ આધિપરિપ્લુતઃ । અન્તસ્સ્થયા વાસનયા વિષૂચ્યેવ વશીકૃતઃ
જેને સાચું જ્ઞાન નથી, તે બહારની વાતોમાં ફસાઈ જાય છે અને અંદર રહેલી વાસનાના વશમાં થઈ જાય છે, એ રીતે જેમ કોઈને ચક્કર આવે ત્યારે કાબૂમાં રહેતો નથી.
અસમ્યગ્દર્શનં યત્ સ્યાદ્ યદ્ અનાત્માત્મભાવનમ્ । યદ્ અવસ્તુનિ વસ્તુત્વં તચ્ ચિત્તં વિદ્ધિ રાઘવ
હે રાઘવ, જે કંઈ ખોટું જોવું, જે કંઈ આત્મા નહિ તેમાં આત્મા માનેવું, અને જે અસત્ય છે તેમાં સત્યતા માનેવું—આ બધું મનનું જ કામ છે, એવું જાણ.
દૃઢાભ્યાસપદાર્થૈકભાવનાદ્ અતિચઞ્ચલમ્ । ચિત્તં સઞ્જાયતે જન્મજરામરણકારણમ્
મન જ્યારે કોઈ એક વસ્તુમાં સતત લાગણી રાખે છે, ત્યારે તે બહુ ચંચળ બની જાય છે અને એજ જન્મ, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુનું કારણ બને છે.
યદા ન વાસ્યતે કિઞ્ચિદ્ ધેયોપાદેયરૂપિ યત્ । સ્થીયતે સકલં ત્યક્ત્વા તદા ચિત્તં ન જાયતે
જ્યારે કંઈ પણ મેળવવાનું કે ધારણ કરવાનું નથી એવું મનમાં નથી, અને બધું છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે મન ઊભું જ થતું નથી.
અવાસનત્વાત્ સતતં યદા ન મનુતે મનઃ । અમનસ્તા તદોદેતિ પરમોપશમપ્રદા
જ્યારે મનમાં કોઈ પણ વાસના રહેતી નથી અને મન કંઈ વિચારતું જ નથી, ત્યારે અમનાવસ્થા આવે છે, જે સર્વોત્તમ શાંતિ આપે છે.
યદા કિઞ્ચિન્ ન સંવિત્તૌ સ્ફુરત્ય્ અભ્રમ્ ઇવામ્બરે । તદા પદ્મ ઇવાકાશે ચિત્તમ્ અન્તર્ ન જાયતે
જ્યારે જાગૃતિમાં કંઈ જ ઉદભવે નહીં, જેમ નિર્મળ આકાશમાં વાદળ નથી, ત્યારે આકાશમાં કમળ ફૂટે તેમ મન અંદરથી ઊભું થતું નથી.
યદા ન ભાવ્યતે ભાવઃ ક્વચિજ્ જગતિ વસ્તુનિ । તદા હૃદમ્બરે શૂન્યે ચિત્તરક્ષો ન જાયતે
જ્યારે જગતમાં ક્યાંય પણ કોઈ વસ્તુનું મનમાં કલ્પન પણ થતું નથી, ત્યારે હૃદયના ખાલી આકાશમાં મનનો રાક્ષસ ઊભો થતો નથી.
એતાવન્માત્રકં મન્યે રૂપં ચિત્તસ્ય રાઘવ । યદ્ ભાવનં વસ્તુનો ઽન્તા રાગેણ ચ રસેન ચ
હે રાઘવ, હું માનું છું કે મનનું સ્વરૂપ એટલું જ છે — કોઈ વસ્તુની કલ્પના કરવી, અને પછી તેમાં આસક્તિ અને રસ પેદા થવો.
ન કાઞ્ચિત્ કલનાયોગ્યાં દૃશં ભાવયતસ્ સ્વતઃ । આકાશકોશસ્વચ્છસ્ય કુતશ્ ચિત્તોદયો ભવેત્
જે માણસ પોતાના મનમાં કોઈ અયોગ્ય કલ્પના જ આવતા નથી, અને જેના મનમાં માટલાના આકાશ જેવી સ્વચ્છતા છે, એમાં મન કેવી રીતે ઊભું થઈ શકે?
યદ્ અભાવનમ્ આસ્થાયા યદ્ અભાવસ્ય ભાવનમ્ । યદ્ યથાવસ્તુદર્શિત્વં તદ્ અચિત્તત્વમ્ ઉચ્યતે
જેમાં કલ્પના છોડીને, અસ્તિત્વનો અભાવ જ વિચારવામાં આવે છે, અને વસ્તુઓને જેવી છે તેવી જોઈ શકાય છે — એ જ અવસ્થાને મનરહિત સ્થિતિ કહે છે.
સર્વમ્ અન્તઃ પરિત્યજ્ય શીતલાશયવર્તિ યત્ । વૃત્તિસ્થમ્ અપિ તચ્ ચિત્તમ્ અસદ્રૂપમ્ ઉદાહૃતમ્
જ્યારે અંદરના બધા વિષયો છોડી દેવામાં આવે છે અને મન શાંત રહે છે, ત્યારે જો મનની પ્રવૃત્તિ રહેતી હોય તો પણ એ મન અસત્ય ગણાય છે.
વાસનાયાં રસાદાનાદ્ રાગો યસ્ય ન વિદ્યતે । તસ્ય ચિત્તમ્ અચિત્તત્વં ગતં સત્ત્વં તદ્ ઉચ્યતે
જે મનુષ્યના મનમાં સંસ્કારોના સ્વાદથી કોઈ લગાવ નથી, એનું મન જાણે મન જ નથી એવું કહેવાય છે, અને એ જ શુદ્ધ સ્વરૂપ કહેવાય છે.
ન વાસના ઘના યસ્ય પુનર્જનનકારિણી । જીવન્મુક્તસ્ સ સત્ત્વસ્થશ્ ચક્રભ્રમવદ્ આસ્થિતઃ
જેના સંસ્કારો ઘન અને પુનર્જન્મ આપનારા નથી, એવો મનુષ્ય સત્તામાં સ્થિર રહીને જીવતો મુક્ત કહેવાય છે, જેમ ચક્ર સતત ફરતું રહે છે તેમ.
ભૃષ્ટબીજોપમા યેષાં પુનર્જનનવર્જિતા । વાસના રસનિર્હીના જીવન્મુક્તા હિ તે સ્મૃતાઃ
જેનાં સંસ્કારો ભુંજાયેલા બીજ જેવાં છે, એટલે કે પુનર્જન્મનો સ્વાદ જ નથી, એવા લોકો સાચા અર્થમાં જીવતાં મુક્ત કહેવાય છે.
સત્ત્વરૂપપરિપ્રાપ્તચિત્તાસ્ તે જ્ઞાનપારગાઃ । અચિત્તા ઇતિ કથ્યન્તે દેહાન્તે વ્યોમરૂપિણઃ
જેઓનું મન શુદ્ધ સત્તાના સ્વરૂપમાં પહોંચી ગયું છે અને જ્ઞાનના અંત સુધી પહોંચ્યા છે, એવા લોકોને મનરહિત કહેવાય છે, અને શરીર છોડ્યા પછી તેઓ આકાશ જેવાં બની જાય છે.
દ્વે બીજે રામ ચિત્તસ્ય પ્રાણસ્પન્દનવાસને । એકસ્મિંશ્ ચ તયોઃ ક્ષીણે ક્ષિપ્રં દ્વે અપિ નશ્યતઃ
હે રામ, મનનાં બે બીજ છે: એક તો શ્વાસનું ચલાવટ અને બીજું મનની જૂની વૃત્તિઓ. આમાંથી કોઈ એક પણ નાશ પામે તો બંને ઝડપથી નષ્ટ થઈ જાય છે.
મિથઃ કારણમ્ એતે હિ બીજે જન્મનિ ચેતસઃ । જલાઙ્ગીકરણે રામ જલાશયઘનાવ્ ઇવ
આ બંને મનના જન્મ માટે પરસ્પર કારણ બને છે, જેમ પાણી અને વાદળ વરસાદ માટે એકબીજાની જરૂર હોય છે.