નષ્ટં કસ્ય મનો બ્રહ્મન્ નષ્ટં વા કીદૃશં ભવેત્ । કીદૃશશ્ ચાસ્ય નાશસ્ સ્યાત્ સ્યાત્ સત્તા ચાસ્ય કીદૃશી
હે બ્રાહ્મણ, કયા મનુષ્યનું મન નષ્ટ થાય છે? અને જો મન નષ્ટ થાય તો એ કેવી રીતે થાય છે? એના નાશનું સ્વરૂપ શું છે અને એ મન પછી કેવી સ્થિતિમાં રહે છે?
ચેતસઃ કથિતા સત્તા મયા રઘુકુલોદ્વહ । અસ્ય નાશમ્ ઇદાનીં ત્વં શૃણુ પ્રશ્નવિદાં વર
હે રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, મેં મનની સ્થિતિ વિશે સમજાવ્યું છે; હવે, એના નાશ વિશે તું સાંભળ, હે ઉત્તમ પ્રશ્નકર્તા.
સુખદુઃખદશા ધીરં સામ્યાન્ ન પ્રોદ્ધરન્તિ યમ્ । નિશ્શ્વાસા ઇવ શૈલેન્દ્રં ચિત્તં તસ્ય મૃતં વિદુઃ
જે મન સુખ કે દુઃખની સ્થિતિમાં પણ સમતાથી અડગ રહે છે અને જેમ પર્વતો પવનથી હલતા નથી, તેમ જે મન કદી હલતું નથી, એ મન મરેલું કહેવાય છે.
અયં સો ઽહમ્ અયં નાહમ્ ઇતિ ચિન્તા નરોત્તમમ્ । ખર્વીકરોતિ યં નાન્તશ્ ચિત્તં તસ્ય મૃતં વિદુઃ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, 'હું આ છું' કે 'હું આ નથી' જેવી વિચારો મનને અંદરથી કદી નબળું ન કરી શકે, એવું મન મરેલું કહેવાય છે.
એષ સાધો મનોનાશો નષ્ટં ચેદૃઙ્ મનો ભવેત્ । ચિત્તનાશદશા ચૈષા જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે
હે સજ્જન, મનનો નાશ આવો થાય ત્યારે તેને મનનો નાશ કહેવાય છે. આવું મન, જે જીવતેજ મુક્ત વ્યક્તિને મળે છે, એ મનના નાશની અવસ્થા છે.
મનસ્તાં મૂઢતાં વિદ્ધિ યદા નશ્યતિ સાનઘ । ચિત્તનાશાભિધાનં હિ તદા સત્ત્વમ્ ઉદેત્ય્ અલમ્
હે નિર્દોષ, જે મનની અવસ્થા છે તે મૂર્ખતા છે, અને જ્યારે મનનો નાશ થાય છે ત્યારે એ અવસ્થા પણ નાશ પામે છે. એ જ મનના નાશ તરીકે ઓળખાય છે અને ત્યારે સાચું સ્વરૂપ પૂર્ણપણે પ્રગટે છે.
તસ્ય સત્ત્વવિલાસસ્ય ચિત્તનાશસ્ય રાઘવ । જીવન્મુક્તસ્વભાવસ્ય કૈશ્ચિચ્ ચિત્ત્વાભિધા કૃતા
હે રાઘવ, શુદ્ધ સ્વરૂપની રમણ, મનનો નાશ અને જીવતેજ મુક્ત વ્યક્તિનું સ્વભાવ—આ બધાને કેટલાક લોકોએ મનનો નાશ નામ આપ્યું છે.
મૈત્ર્યાદિભિર્ ગુણૈર્ યુક્તં ભવત્ય્ ઉત્તમવાસનમ્ । ભૂયોજન્મવિનિર્મુક્તં જીવન્મુક્તં મનો ઽનઘ
મૈત્રી વગેરે ગુણોથી ભરપૂર, શ્રેષ્ઠ વૃત્તિ ધરાવતું, ફરી જન્મથી મુક્ત, અને જીવતેજ મુક્ત વ્યક્તિનું મન, હે નિર્દોષ, સર્વે રીતે શુદ્ધ અને નિર્મળ હોય છે.
વ્યાપ્તં વાસનયા યત્ સ્યાદ્ ભૂયોજનનમુક્તયા । જીવન્મુક્તમનો ઽસક્તં રામ તત્ સત્ત્વમ્ ઉચ્યતે
હે રામ, જે મન જન્મનાં બંધનોથી મુક્ત વાસનાઓથી ભરેલું છે અને જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત મન છે, તેને શુદ્ધ સત્તા કહેવાય છે.
સમ્પ્રત્ય્ એવાનુભૂતત્વાત્ સત્ત્વાપ્ત્યા તત્ત્વસંયુતઃ । સરૂપો ઽસૌ મનોનાશો જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે
કારણ કે એ હાલ પણ અનુભવી શકાય છે અને શુદ્ધ સત્તા રૂપે તત્વ સાથે એકરૂપ છે, જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત મનનો નાશ એ જ સત્તા જેવો જ છે.
મૈત્રી દયાથ મુદિતા શશાઙ્ક ઇવ દીપ્તયઃ । જીવન્મુક્તમનોનાશે સર્વથા સર્વદા સ્થિતાઃ
મૈત્રી, દયા અને આનંદ ચાંદનીની કિરણો જેવી ઝળહળે છે; જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત મનના નાશમાં એ હંમેશા અને સર્વત્ર રહે છે.
જીવન્મુક્તમનોનાશે સત્ત્વનામ્નિ હિમાચલે । વસન્ત ઇવ મઞ્જર્યસ્ સ્ફુરન્તિ ગુણસમ્પદઃ
જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત મનના નાશમાં, જેને શુદ્ધ સત્તા કહેવાય છે, મનના હિમાલય પર વસંતના ફૂલોની જેમ ગુણોની સંપત્તિ ફૂલે છે.
અરૂપસ્ તુ મનોનાશો યો મયોક્તો રઘૂદ્વહ । વિદેહમુક્તાવ્ એવાસૌ વિદ્યતે નિષ્કલાત્મકઃ
રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, મેં જે મનના લય વિશે કહ્યું છે, એ રૂપરહિત છે; એ માત્ર દેહરહિત મુક્તિમાં જ રહે છે અને એ સંપૂર્ણ આત્માનું સ્વરૂપ છે.
સમગ્રાગ્ર્યગુણાધારમ્ અપિ સત્ત્વં પ્રલીયતે । વિદેહમુક્તૌ વિમલે પદે પરમપાવને
દેહરહિત શુદ્ધ અને પવિત્ર મુક્તિની અવસ્થામાં, સર્વ ગુણોના આધારરૂપ શ્રેષ્ઠ ગુણ પણ સંપૂર્ણપણે લય પામે છે.
વિદેહમુક્તવિષયે તસ્મિન્ સત્ત્વક્ષયાત્મકે । ચિત્તનાશે વિરૂપાખ્યે ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વિદ્યતે
દેહરહિત મુક્તિના એ ક્ષેત્રમાં, જ્યાં સત્તાનું અંત થાય છે અને મનનો નાશ થાય છે, જે રૂપરહિત કહેવાય છે, ત્યાં કશું પણ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
ન ગુણા નાગુણાસ્ તત્ર ન શ્રીર્ નાશ્રીર્ ન લોલતા । ન ચોદયો નાસ્તમયો ન હર્ષામર્ષસંવિદઃ
ત્યાં ગુણ કે અગુણ, વૈભવ કે દુર્ભાગ્ય, ચંચળતા, ઉદય કે અસ્ત, આનંદ કે રોષ જેવી કોઈ પણ અનુભૂતિ નથી.
ન તેજો ન તમઃ કિઞ્ચિન્ ન સન્ધ્યાદિનરાત્રયઃ । ન દિશો દશ નાકાશં નાર્થો નાનર્થરૂપતા
અહીં કોઈ પ્રકાશ નથી, અંધકાર પણ નથી, ન પ્રભાત, ન દિવસ કે રાત છે; દિશાઓ પણ નથી, આકાશ નથી, કોઈ વસ્તુ નથી, કે વસ્તુરૂપપણું પણ નથી.
ન વાસના ન રચના નેહાનીહે ન રઞ્જના । ન સત્તા નાપિ વાસત્તા ન મધ્યં વાપિ તત્ પદમ્
અહીં કોઈ સંસ્કાર નથી, રચના નથી, ન કર્મ છે, ન અકર્મ છે, રંગ પણ નથી, અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ પણ નથી, અને એ સ્થિતિ મધ્યસ્થ પણ નથી.
અતમસ્તેજસા વ્યોમ્ના વિતારેન્દ્વર્કવાર્મુચા । તત્ સમં શરદચ્છેન વિસન્ધ્યેનારજસ્ત્વિષા
એ સ્થિતિ એવી છે જેમાં અંધકાર કે પ્રકાશ નથી, આકાશ નથી, ચંદ્ર કે સૂર્યની કિરણો નથી, શરદના નિર્મળ આકાશ જેવી, જ્યાં સંધ્યા નથી, ધૂળ નથી અને તેજ પણ નથી.
યે હિ પારં ગતા બુદ્ધેસ્ સંસારાડમ્બરસ્ય ચ । તેષાં તદ્ આસ્પદં સ્ફારં પવનાનામ્ ઇવામ્બરમ્
જે લોકો બુદ્ધિ અને સંસારના આડંબરને પાર કરી ગયા છે, તેમના માટે એ વિશાળ સ્થાન પવન માટે આકાશ જેવું છે.
સંશાન્તદુઃખમ્ અજડાત્મકમ્ એકસુપ્તમ્ આનન્દમન્થરમ્ અપેતરજસ્તમોઽર્કમ્ । આકાશકોશતનવો ઽતનવો મહાન્તસ્ તસ્મિન્ પદે ગલિતચિત્તલવા વસન્તિ
જેઓના દુઃખો શાંત થઈ ગયા છે, જેમની પ્રકૃતિમાં જડતા નથી, જે એક જ ઊંઘમાં વિલીન છે, જેમને આનંદ પણ ધીમે ધીમે મળે છે, જેમના મનમાં રજ અને તમસનો પ્રકાશ હવે નથી રહ્યો, જેમનું શરીર આકાશ જેટલું સૂક્ષ્મ છે, અને જે વિશાળ પણ નિર્દેહ છે — એવા મહાન પુરુષો એ અવસ્થામાં વસે છે, જ્યાં મનનો લવલેશ પણ રહી ગયો નથી.
પરમાકાશકોશાદ્રિરૂઢં લોકાન્તરદ્રુમમ્ । તારકાપુષ્પશબલં દેવાસુરવિહઙ્ગમમ્
એ પરમ આકાશ જેવું પર્વત છે, જેમાં બીજા લોકોના વૃક્ષો ઊગે છે, તારાઓના પુષ્પોથી શોભાયમાન છે, અને જ્યાં દેવો તથા અસુરો પક્ષીઓની જેમ વિહરે છે.
વિદ્યુન્મઞ્જરિતોપાન્તનીલનીરદપલ્લવમ્ । સર્વર્તુરમ્યં ચન્દ્રાર્કગણરમ્યં કચત્તટમ્
જે પર્વતના કાંઠે વીજળીથી ઝગમગતા નીલા વાદળોના પાંદડા છે, જે દરેક ઋતુમાં મનોહર લાગે છે, અને ચંદ્ર-સૂર્યના સમૂહોથી તેના કિનારા સુંદર બન્યા છે.
સપ્તાબ્ધિવાપીવલિતં સરિચ્છતનિરન્તરમ્ । ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતોપજીવિતમ્
જે સાત મહાસાગર જેવી સરોવરો દ્વારા ઘેરાયેલું છે, જેમાં અનેક નદીઓ સતત વહે છે, અને જે ચૌદ પ્રકારના અનંત જીવોથી ભરપૂર છે.
જગત્કાનનમ્ આક્રમ્ય સ્થિતાયાઃ કૃતજાલકમ્ । બ્રહ્મન્ સંસૃતિમૃદ્વીકાલતાયા વિતતાકૃતેઃ
હે બ્રહ્મન, સંસારના જંગલ પર પોતાનું જાળ ફેલાવીને, જન્મમરણની લતા ઊભી છે, જેનું સ્વરૂપ દ્રાક્ષલતા જેટલું વિશાળ અને નરમ છે.
જરામરણપર્યાયદુઃખદુઃખફલાવલેઃ । પ્રરૂઢમૂલમાલાયા મોહસેકજલાઞ્જલેઃ
આ લતાનું મૂળ મોહના પાણીમાં ઊંડે છે, એની માળા દુઃખોની કડી છે, અને એના ફળ વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના દુઃખ છે.
કિં બીજમ્ અથ બીજસ્ય તસ્ય કિં બીજમ્ ઉચ્યતે । અથ તસ્યાપિ કિં બીજં બીજં તસ્યાપિ કિં ભવેત્
તો એનું બીજ શું છે? અને એ બીજનું બીજ કયું છે? અને એનું પણ બીજ શું છે? એના પણ બીજનું બીજ કયું હોઈ શકે?
સર્વમ્ એતત્ સમાસેન પુનર્ બોધાભિવૃદ્ધયે । સિદ્ધયે જ્ઞાનસારસ્ય વદ મે વદતાં વર
આ બધું સંક્ષિપ્તમાં સમજણ વધે અને જ્ઞાનનું સાર પ્રાપ્ત થાય એ માટે કહું છું—હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, મને કહો.
અન્તર્લીનઘનારમ્ભશુભાશુભમહાઙ્કુરમ્ । સંસૃતિવ્રતતેર્ બીજં શરીરં વિદ્ધિ રાઘવ
હે રાઘવ, આ શરીર જ જન્મમરણના ચક્રનું બીજ છે, જેમાં સારા-ખરાબ કર્મોના અને ઘનઘોર વાદળ જેવા આરંભો છુપાયેલા છે.
શાખાપ્રતાનગહના ફલપલ્લવલાસિની । તેનેયં ભવતિ સ્ફીતા શરદીવ વસુન્ધરા
આ શરીરથી જ અનેક ડાળીઓ, ફળો અને કોમળ પાંદડાઓ ફેલાય છે, જેના કારણે આ સંસાર શરદના સમયે ધરતી જેવી સમૃદ્ધ બને છે.