તસ્ય દેહદ્રુમાન્તસ્સ્થં ત્યક્ત્વા હૃન્નીડમ્ આયયુઃ । પ્રોડ્ડીય પ્રાણવિહગા યન્ત્રોન્મુક્તાશ્મવન્ નભઃ
એના શરીર-વૃક્ષના હૃદયમાં રહેલા પ્રાણપંખીઓ પોતાનું ઘર છોડી, યંત્રમાંથી મુક્ત થયેલા પથ્થર જેવા, આકાશમાં ઉડી ગયા.
ભૂતેષ્વ્ એવ પ્રવિષ્ટાનિ ભૂતાનિ સકલાન્ય્ અલમ્ । માંસાસ્થિયન્ત્રં દેહસ્ તુ વનાવનિતલે ઽવસત્
બધા તત્વો પોતપોતાના તત્વોમાં મળી ગયા; માંસ, હાડકાં અને યંત્રથી બનેલું એ શરીર જંગલની જમીન પર પડ્યું રહ્યું.
ચિદર્ણવં પ્રવિષ્ટા ચિદ્ ધાતવો ધાતુષુ સ્થિતાઃ । સ્વે સ્વરૂપે સ્થિતં સર્વં મુનાવ્ ઉપશમં ગતે
જ્યારે મુનિએ સંપૂર્ણ શાંતિ પ્રાપ્ત કરી, ત્યારે ચેતનાનું સાગર ચેતનામાં જ લય પામ્યું, તત્વો પોતાના તત્વોમાં સ્થિર રહ્યા અને બધું જ પોતાના સ્વરૂપે સ્થિત રહ્યું.
એષા તે કથિતા રામ વિચારશતશાલિની । વિશ્રાન્તિર્ વીતહવ્યસ્ય પ્રજ્ઞયૈતાં વિવેચય
હે રામ, તને જે વાત કહી, એ અનેક વિચારોથી ભરપૂર છે—વિતહવ્યની શાંતિની વાત છે. તું તારી બુદ્ધિથી આને સમજ.
એવમ્પ્રકારયા યુક્ત્યા સ્વવિચારણયેદ્ધયા । તત્ત્વમ્ આલોક્ય તત્સારમ્ આતિષ્ઠોત્થાય રાઘવ
આ રીતે યોગ્ય વિચાર કરીને, તું તારી જાતે તત્વને જાણી, એનું સાર તું પામી અને તેમાં સ્થિર થા, હે રાઘવ.
યદ્ એતદ્ અખિલં રામ ભવતે વર્ણિતં મયા । યદ્ ઇદં વર્ણયામ્ય્ અન્યદ્ વર્ણયિષ્યામિ યચ્ ચ વા
હે રામ, મેં તને જે કંઈ કહ્યું છે, જે કહું છું અને જે આગળ કહેશ, એ બધું તારા માટે જ છે.
ત્રિકાલદર્શિના નિત્યં ચિરં ચ કિલ જીવતા । વિચારિતં ચ દૃષ્ટં ચ મયા તદ્ અખિલં સ્વયમ્
ત્રણે કાળને નિહાળનાર અને લાંબા સમય સુધી જીવેલા મેં આ બધું જાતે જ વિચાર્યું અને જોઈ લીધું છે.
તદ્ એતામ્ અમલાં દૃષ્ટિમ્ અવલમ્બ્ય મહામતે । જ્ઞાનમ્ આસાદય પરં જ્ઞાનાન્ મુક્તિર્ હિ લભ્યતે
હે મહાન બુદ્ધિવાળા, આ નિર્મળ દૃષ્ટિ પર આધાર રાખી, ઉત્તમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર; કેમ કે મુક્તિ તો જ્ઞાનથી જ મળે છે.
જ્ઞાનાન્ નિર્દુઃખતોદેતિ જ્ઞાનાદ્ અજ્ઞાનસઙ્ક્ષયઃ । જ્ઞાનાદ્ એવ પરા સિદ્ધિર્ નાન્યસ્માદ્ રામ વસ્તુતઃ
જ્ઞાનથી બધાં દુઃખો દૂર થાય છે, જ્ઞાનથી અજ્ઞાનનો નાશ થાય છે; હે રામ, સાચી સિદ્ધિ તો માત્ર જ્ઞાનથી જ મળે છે, બીજું કશેથી નહીં.
જ્ઞાનેન સકલાન્ પાશાન્ વિનિકૃત્ય સમન્તતઃ । શાતિતાશેષચિત્તાદ્રિર્ વીતહવ્યો મુનીશ્વરઃ
જ્ઞાનથી સર્વે બંધનોને ચારેય બાજુથી તોડી, વિતહવ્ય મુનિએ પોતાનું મન પર્વત જેવું સંપૂર્ણ નાશ કરી મુક્તિ મેળવી.
વીતહવ્યાત્મિકા સંવિત્ સઙ્કલ્પજગતીતિ સા । અનુભૂતવતી વિશ્વમ્ ઇદમ્ એવ ચ તજ્ જગત્
વીતહવ્યરૂપ ચેતના વિચારથી સર્જાયેલા જગતરૂપ છે; એણે આ જગતનો અનુભવ કરીને સમજ્યું કે આ જ વિશ્વ એ જ જગત છે.
વીતહવ્યો મનોમાત્રં મનો ઽહં ત્વમ્ ઇમે ઽદ્રયઃ । મનો જગદ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ અન્યતાનન્યતે ઽત્ર કે
વીતહવ્ય માત્ર મન છે; મન જ 'હું', 'તું' અને આ પર્વતો છે; આ આખું જગત મન જ છે—અહીં બીજું કોણ છે કે અલગ છે?
અધિગતપરમાર્થઃ ક્ષીણરાગાદિદોષસ્ સકલમલવિકારોપાધિભઙ્ગાદ્ અતીતઃ । ચિરમ્ અનુસૃતમ્ અન્યૈસ્ સ્વં સ્વભાવં વિવેકી પદમ્ અમલમ્ અનન્તં પ્રાપ્તવાઞ્ શાન્તશોકઃ
જેને સર્વોચ્ચ સત્યની પ્રાપ્તિ થઈ છે, જેના રાગાદિ દોષો ક્ષીણ થઈ ગયા છે, જે બધાં મલ, ફેરફાર અને બંધનોમાંથી મુક્ત થયો છે, અને જે પોતાના સ્વભાવને લાંબા સમયથી શોધતો આવ્યો છે, એ વિવેકી શુદ્ધ, અનંત અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે અને તેનો શોક શાંત થઈ જાય છે.
વીતહવ્યવદ્ આત્માનં નીત્વા વિદિતવેદ્યતામ્ । વીતરાગભયદ્વેષસ્ તિષ્ઠ રાઘવ કર્મસુ
વીતહવ્યની જેમ પોતાને ઓળખી લે, અને રાગ, ભય તથા દ્વેષથી મુક્ત રહીને, હે રાઘવ, કર્મોમાં સ્થિર રહે.
ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ વિજહાર યથા મુનિઃ । વીતહવ્યો વીતશોકસ્ તથા વિહર રાઘવ
ત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી વિતહવ્ય મુનિ દુઃખથી મુક્ત રહી આનંદથી જીવ્યા હતા; એ જ રીતે, રાઘવ, તું પણ કોઈ શોક વિના જીવન વિતાવ.
અન્યે રાજન્યમુનયો જ્ઞાતજ્ઞેયા મહાધિયઃ । યથાવસન્ સ્વરાજ્યેષુ તથાવસ મહામતે
અન્ય રાજાશ્રય મુનિઓએ, જેઓને જાણવું તે બધું જાણી લીધું છે અને જેઓ મહાન બુદ્ધિવાળા છે, પોતાના રાજ્યોમાં જેમ હતા તેમ જ શાંતિથી રહ્યા છે; એ રીતે, હે મહાબુદ્ધિ, તું પણ રહે.
સુખદુઃખક્રમૈર્ આત્મા ન કદાચન ગૃહ્યતે । સર્વગો ઽપિ મહાબાહો કિં મુધા પરિશોચસિ
આપણે આનંદ કે દુઃખના ફેરફારથી કદી આત્માને પકડી શકતા નથી; હે મહાબાહુ, આત્મા તો સર્વત્ર વ્યાપેલો છે, તો તું વ્યર્થ શા માટે દુઃખી થાય છે?
બહવો વિદિતાત્માનો વિહરન્તીહ ભૂતલે । ન કેચન વશં યાતા દુઃખસ્યાઙ્ગ ભવાન્ ઇવ
આ ધરતી પર અનેક આત્મજ્ઞાની લોકોએ મુક્તપણે જીવન વિતાવ્યું છે; એમાંથી કોઈ પણ, હે પ્રિય, તારી જેમ દુઃખના વશમાં થયા નથી.
સ્વસ્થો ભવ ભવોદારસ્ સમો ભવ સુખી ભવ । સર્વગસ્ ત્વં ત્વમ્ આત્મૈવ તવ નાસ્તિ પુનર્ભવઃ
તમે પોતાનામાં સ્થિર રહો, જગતમાં ઉદાર અને સમાન રહો, આનંદમાં રહો. તમે સર્વત્ર વ્યાપેલા છો, તમે માત્ર આત્મા જ છો, તમારા માટે ફરી જન્મવાનું નથી.
હર્ષામર્ષવિકારાણાં જીવન્મુક્તા ભવાદૃશઃ । ન કેચન વશં યાન્તિ મૃગેન્દ્રાશ્ શાખિનામ્ ઇવ
તમારા જેવા જીવંત મુક્ત લોકો આનંદ કે રોષ જેવી કોઈ પણ લાગણીઓથી પ્રભાવિત થતા નથી, જેમ કે વૃક્ષોમાં સિંહને કોઈ વશ કરી શકતું નથી.
અનેનૈવ પ્રસઙ્ગેન સંશયો ઽયં મમોદિતઃ । શરત્કાલ ઇવામ્ભોદં તં મે ત્વં તનુતાં નય
આ વાતચીતથી મારા મનમાં એક સંશય ઉદ્ભવ્યો છે, જે શરદ ઋતુમાં ઊભેલા વાદળ જેવો છે. કૃપા કરીને એ સંશયને દૂર કરો.
જીવન્મુક્તશરીરાણાં કથમ્ આત્મવિદાં વર । શક્તયો નેહ દૃશ્યન્તે આકાશગમનાદિકાઃ
હે આત્માને ઓળખનારા શ્રેષ્ઠ, જીવંત મુક્ત લોકોના શરીરમાં આકાશમાં ઉડવા જેવી શક્તિઓ કેમ દેખાતી નથી?
આકાશગમનાદીનિ યાન્ય્ એતાનિ રઘૂદ્વહ । કર્માણિ તાઃ પદાર્થાનાં સહજાઃ ખલુ શક્તયઃ
રઘુવંશના વંશજ, આકાશમાં વિહરવું અને આવા બીજા બધા કર્મો વસ્તુઓની સહજ શક્તિઓ જ છે.
યદ્ વિચિત્રં ક્રિયાજાલં દર્શ્યતે ગોપ્યતે પુનઃ । રામ વસ્તુસ્વભાવો ઽસૌ ન તદ્ આત્મવિદાં મતમ્
હે રામ, જે કંઈ અજોડ કર્મોની રચના દેખાય છે કે છુપાય છે, એ તો વસ્તુનો સ્વભાવ છે; આત્મજ્ઞાનોનું એવું માનવું નથી.
અનાત્મવિદ્ અમુક્તો ઽપિ નભોવિહરણાદિકમ્ । દ્રવ્યકર્મક્રિયાકાલશક્ત્યાપ્નોત્ય્ એવ રાઘવ
હે રાઘવ, જે આત્માને જાણતો નથી અને મુક્ત પણ નથી, તે પણ પદાર્થ, કર્મ, સમય અને આકાશમાં વિહરવાની શક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
નાત્મજ્ઞસ્યૈષ વિષય આત્મજ્ઞો હ્ય્ આત્મવાન્ સ્વયમ્ । આત્મનાત્મનિ સન્તૃપ્તો નાવિદ્યામ્ અનુધાવતિ
આ વિષય આત્મજ્ઞાનીનો નથી; આત્મજ્ઞાની તો પોતે જ આત્મામાં તૃપ્ત રહે છે અને અજ્ઞાનના પીછા કરતો નથી.
યે કેચન જગદ્ભાવાસ્ તાન્ અવિદ્યાકૃતાન્ વિદુઃ । કથં તેષુ કિલાત્મજ્ઞસ્ ત્યક્તાવિદ્યો નિમજ્જતિ
આ જગતમાં જે કંઈ પણ છે, એ બધું અજ્ઞાનથી જ ઊભું થયું છે એવું જાણવું. જે મનુષ્યે અજ્ઞાન છોડ્યું છે અને આત્માને ઓળખી લીધો છે, એ પછી એમાં કેવી રીતે ફસાઈ શકે?
અવિદ્યામ્ અપિ યે યુક્ત્યા સાધયન્તિ સુખાત્મિકામ્ । તે હ્ય્ અવિદ્યાકૃતા એવ ન ત્વ્ આત્મજ્ઞાસ્ તથાક્રમાઃ
જે લોકો તર્કથી અજ્ઞાનને પણ સુખરૂપ સાબિત કરે છે, એ પણ અજ્ઞાનથી જ બનેલા છે; પણ આત્માને ઓળખનારા એ રીતે ચાલતા નથી.
તત્ત્વજ્ઞો વાપ્ય્ અતત્ત્વજ્ઞો યઃ કાલદ્રવ્યકર્મભિઃ । યથાક્રમં પ્રયતતે તસ્યેન્દ્રત્વાદિ સિધ્યતિ
સાચું જાણે કે ખોટું, જે કોઈ સમય, વસ્તુ અને કર્મ પ્રમાણે પ્રયત્ન કરે છે, એ પછી ક્રમશઃ ઇન્દ્ર વગેરે પદવી મેળવે છે.
આત્મજ્ઞસ્ ત્વ્ ઇહ સર્વસ્માદ્ અતીતો વિગતૈષણઃ । આત્મન્ય્ એવ હિ સન્તુષ્ટો ન કરોતિ ન ચેહતે
પણ આત્માને ઓળખનારો અહીં બધાથી ઉપર છે, એની અંદર કોઈ ઈચ્છા રહેતી નથી; એ માત્ર પોતાના આત્મામાં જ સંતોષ પામે છે, એ કંઈ કરે પણ નહીં અને કંઈ ઈચ્છે પણ નહીં.