વીતહવ્યમુનેસ્ સંવિત્ સા પુર્યષ્ટકરૂપિણી । રવિં વાતમયી પૂજ્યં પ્રણનામાશુ ચેતસા
વીતહવ્ય મુનિનું ચેતન, સૂક્ષ્મ શરીરરૂપે, પવનમય અને પૂજ્ય સૂર્યદેવને હૃદયપૂર્વક વંદન કરવા લાગ્યું.
ભાનુનાથાભ્યનુજ્ઞાતો માનપૂર્વકમ્ અગ્રગમ્ । વિવેશ પિઙ્ગલાકારં વિન્ધ્યકન્દરગામિનમ્
સૂર્યદેવની આજ્ઞાથી, માનપૂર્વક મુખ્ય સેવક પિંગલા નામની નાડીમાં પ્રવેશી, જે વિંધ્યની ગુફામાં જાય છે.
પિઙ્ગલો ઽસૌ નભસ્ ત્યક્ત્વા કુઞ્જકુઞ્જરસુન્દરમ્ । પ્રાપ વિન્ધ્યવનં પ્રાવૃણ્મત્તાભ્રામ્બરભાસુરમ્
પિંગળ રંગનો એ, આકાશ છોડીને, યુવાન હાથી જેવી સુંદરતા ધરાવતો, વિંધ્યના જંગલમાં પહોંચ્યો, જ્યાં વરસાદથી મસ્ત થયેલા વાદળો ચમકી રહ્યા હતા.
ઉદ્દધાર ધરાકોશાન્ નખનિષ્કૃષ્ટભૂધરઃ । કલેવરં મુનેઃ પઙ્કાન્ મૃણાલમ્ ઇવ સારસઃ
એણે પોતાના નખથી પર્વતને ખેંચી જમીનના ઢગલાં ઊંચક્યા, જેમ હંસ કાદવમાંથી કમળની ડાળી બહાર ખેંચે છે.
મૌનં પુર્યષ્ટકમ્ અથ સ્વં વિવેશ કલેવરમ્ । નભસ્તલપરિશ્રાન્તો વિહઙ્ગમ ઇવાલયમ્
પછી સૂક્ષ્મ શરીરે પોતાનું જ દેહ ધારણ કર્યું, આકાશમાં ફરવાથી થાકેલો પક્ષી જેમ પોતાના ઘરમાં પાછો ફરે તેમ.
પ્રણમ્યાશુ મિથો મૂર્તી વીતહવ્યનભશ્ચરૌ । બભૂવતુસ્ સ્વકાર્યૈકતત્પરૌ તેજસાં નિધી
બન્ને સ્વરૂપોએ તરત જ એકબીજાને વંદન કર્યું અને પછી તેજથી ભરપૂર બની, પોતપોતાના કામમાં પૂરેપૂરા લાગ્યા.
જગામ પિઙ્ગલો વ્યોમ મુનિશ્ ચ વિમલં સરઃ । તારકાકારકુમુદં સૂર્યાંશુકચદાકૃતિ
પિંગલ આકાશમાં ગયો અને મુનિ શુદ્ધ સરોવર પાસે પહોંચ્યો, જ્યાં તારાઓથી ભરેલા આકાશ જેવું સરોવર હતું, કમળો તારાની જેમ ચમકતા હતા અને તેની કિરણો સૂર્યપ્રકાશ જેવી લાગતી હતી.
વીતહવ્યો મમજ્જાશુ સરસ્ય્ ઉત્ફુલ્લપઙ્કજે । પઙ્કપલ્વલલીલાન્તે વને કલભકો યથા
વીતહવ્ય ઝડપથી ફૂલેલા કમળોવાળું સરોવર માં ખૂદને ડૂબાડી દીધું, જેમ જંગલના કિનારે કાદવાળું તળાવ હોય અને તેમાં નાનો હાથી રમતો હોય એમ.
તત્ર સ્નાત્વા જપં કૃત્વા પૂજયિત્વા દિવાકરમ્ । તપોભૂષિતયા તન્વા પૂર્વવત્ પુનર્ આબભૌ
ત્યાં સ્નાન કરી, જપ કરીને અને સૂર્યની પૂજા કરીને, તે પહેલાં જેવો જ દેખાવા લાગ્યો, austerityના તેજથી તેની કાયાએ શોભા પામી હતી.
મૈત્ર્યા તયા સમતયા પરયા ચ શાન્ત્યા સત્પ્રજ્ઞયા મુદિતયા કૃપયા શ્રિયા ચ । યુક્તો મુનિસ્ સકલસઙ્ગવિમુક્તચેતા વિન્ધ્યે સરિત્તટગતો દિનમ્ એવ રેમે
મૈત્રી, સમતા, ઉત્તમ શાંતિ, સાચી બુદ્ધિ, આનંદ, દયા અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત, અને મનમાં કોઈ પણ પ્રકારના બંધન વગર, એ મુનિ વિંધ્ય પર્વતની નદીના કિનારે એ દિવસ આનંદથી વિતાવતો રહ્યો.
દિનાન્તે સ સમાધાતું પુનર્ એવ મનો મુનિઃ । વિવેશ કાઞ્ચિદ્ વિતતાં વિજનાં વિન્ધ્યકન્દરામ્
દિવસના અંતે એ મુનિએ ફરીથી પોતાના મનને ખેંચીને, વિંધ્ય પર્વતોની એક શાંત અને વિશાળ ગુફામાં ઊંડા ધ્યાનમાં બેસી ગયો.
તદ્ એવાથાનુસન્ધાનમ્ અત્યજત્ સમમ્ ઇન્દ્રિયૈઃ । ચેતસા કથયામ્ આસ દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
પછી તેણે પોતાના ઇન્દ્રિયોને અને વિચારોને પાછા ખેંચી લીધા અને જે મને જગતના સાચા સ્વરૂપને જોઈ લીધું છે, એ મનથી અંતરમુખી વિચાર શરૂ કર્યો.
પૂર્વમ્ એવેન્દ્રિયગણો મયા પરિહૃતસ્ સ્ફુટમ્ । ઇદાનીં ચિન્તયા નાર્થઃ પુનર્ વિતતયા મમ
હું પહેલેથી જ મારા બધા ઇન્દ્રિયોને સ્પષ્ટ રીતે રોકી દીધા છે; હવે વધુ વિચારોમાં પડવાનો કોઈ અર્થ નથી.
અસ્તિ નાસ્તીતિ કલનાં ભઙ્ક્ત્વા મૃદ્વીં લતામ્ ઇવ । શેષે તુ બદ્ધસંસ્થાનં તિષ્ઠામ્ય્ અચલશૃઙ્ગવત્
'છે' કે 'નથી' એવા સંશયના નાજુક વેલને તોડી નાખી, હવે હું પર્વતની ચોટી જેવી અડગ અને સ્થિર રહી ગયો છું.
ઉદિતો ઽસ્તઙ્ગત ઇવ સ્વસ્તઙ્ગત ઇવોદિતઃ । સમસ્ સમરસાભાસસ્ તિષ્ઠામિ સ્વસ્થતાં ગતઃ
હું એવો છું કે ઊગ્યો પણ છું અને અસ્ત પણ થયો છું, અસ્ત પણ થયો છું અને ઊગ્યો પણ છું. દરેક સ્થિતિમાં સમાન દેખાય છું, સમતા અને આંતરિક શાંતિ પામી, સ્થિર રહ્યો છું.
પ્રબુદ્ધો ઽપિ સુષુપ્તસ્થસ્ સુષુપ્તસ્થઃ પ્રબુદ્ધવાન્ । તુર્યમ્ આલમ્બ્ય કાર્યાન્તં તિષ્ઠામિ સ્તમ્ભિતસ્થિતિઃ
હું જાગૃત છું છતાં ઊંઘમાં સ્થિત છું, ઊંઘમાં છું છતાં જાગૃત છું. ચોથા અવસ્થામાં આરામ કરીને, બધું કાર્ય પુરું થાય ત્યાં સુધી અડગ રહ્યો છું.
સ્થિરસ્ સ્થાણુર્ ઇવૈકાન્તે સ્વાન્તાન્તે સર્વતસ્ સ્થિતે । સત્ત્વસામાન્યસામ્યે હિ તિષ્ઠામ્ય્ અપગતામયઃ
હું એકાંતમાં સ્થિર થાંભલા જેવો અડગ છું, મારું અંતઃકરણ સર્વત્ર સ્થિર છે. શુદ્ધ સત્તાની સમાનતા પ્રાપ્ત કરીને, બધાં દુઃખોથી મુક્ત રહી રહ્યો છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સ ધ્યાને પુનસ્ તસ્થૌ દિનાનિ ષટ્ । તતઃ પ્રબોધમ્ આપન્નઃ ક્ષણસુપ્ત ઇવાધ્વગઃ
આ રીતે વિચાર કરીને, તે છ દિવસ સુધી ધ્યાનમાં લીન રહ્યો. પછી, યાત્રિક થોડું ઊંઘ્યા પછી જાગે એમ, પૂર્ણ જાગૃતિમાં આવ્યો.
એવંસિદ્ધસ્ સ ભગવાન્ વીતહવ્યો મહાતપાઃ । વિજહાર ચિરં કાલં જીવન્મુક્તતયા તયા
આ રીતે સિદ્ધ થયેલા, મહાન તપસ્વી વિતહવ્ય ભગવાને જીવત મુક્તિની અવસ્થામાં લાંબા સમય સુધી આનંદપૂર્વક જીવન વિતાવ્યું.
વસ્તુ નાભિનનન્દાસૌ ન નિનિન્દ કદાચન । ન જગામ તથોદ્વેગં ન ચ હર્ષમ્ અવાપ હ
તેણે ક્યારેય કોઈ વસ્તુમાં આનંદ માન્યો નહીં કે નિંદા પણ કરી નહીં; તેને મનમાં કદી ઉદ્વેગ થયો નહીં અને આનંદ પણ અનુભવ્યો નહીં.
ગચ્છતસ્ તિષ્ઠતશ્ ચૈવ તસ્યેયમ્ અભવદ્ ધૃદિ । વિનોદાય સ્વચિત્તસ્ય કથા સ્વમનસા સહ
તેઓ ચાલે કે ઊભા રહે, એમના મનને આનંદ આપવા માટે પોતાની જ વિચારધારાથી વાર્તાઓ કહેતા રહેતા.
અવ્યયેન્દ્રિયવર્ગેશ મનશ્ શમવતા ત્વયા । પશ્યાનન્દસુખં કીદૃગ્ ઇદમ્ આસાદિતં તતમ્
અક્ષય ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, શાંત મનવાળા, જો કેવો સર્વત્ર વ્યાપક આનંદ અને સુખ પ્રાપ્ત થયું છે.
એષૈવાનારતં તસ્માન્ નીરાગૈવ દશા ત્વયા । અવલમ્બ્યા પરિત્યાજ્યં ચાપલં ચલતાં વર
આ જ નિરાસક્ત અને શાંત અવસ્થા તું પકડી રાખજે; હે સ્થિર મનાવાળા, મનની ચંચળતા તું છોડી દે.
ભો ભો ઇન્દ્રિયચૌરા હે હતાશા હતનામકાઃ । યુષ્માકં નાયમ્ આત્માસ્તિ ન ભવન્તસ્ તથાત્મનિ
હે ઇન્દ્રિયોના ચોરો, હે નિરાશ અને નામ વિનાના, આ આત્મા તમારો નથી અને તમે પણ એ આત્મામાં એ રીતે નથી.
વ્રજતાશુ વિનાશાન્તમ્ આશા વો વિફલીકૃતાઃ । ન સમર્થાસ્ સમાક્રાન્તૌ ભવન્તો ભઙ્ગુરાશ્રયાઃ
તમે ઝડપથી વિનાશ તરફ જઈ રહ્યા છો, તમારી આશાઓ વ્યર્થ થઈ ગઈ છે; તમે કશું પકડી શકતા નથી, કારણ કે તમારો આધાર નબળો છે.
વયમ્ આત્મેતિ યૈષા વો બભૂવ કિલ વાસના । તત્ત્વવિસ્મૃતિજા સા હિ દૃષ્ટરજ્જુભુજઙ્ગવત્
'હું આત્મા છું' એવી જે કલ્પના તમારી વચ્ચે ઉદભવી હતી, એ તો સત્યને ભૂલી જવાથી જ પેદા થઈ છે—જેમ દોરીમાં સાપ દેખાય છે તેમ.
અનાત્મન્ય્ આત્મતા સૈષા સૈષા વસ્તુન્ય્ અવસ્તુતા । અવિચારાદ્ બભૂવેહ વિચારેણ ક્ષયં ગતા
જેમાં આત્મા નથી તેમાં આત્મા સમજાય છે, અને જે ખોટું છે તેમાં સાચી વસ્તુ લાગે છે—આ બધું વિચાર વિના થાય છે, પણ જો સાચો વિચાર કરીએ તો આ બધું મટી જાય છે.
ભવન્તો ઽન્યે વયં ચાન્યે બ્રહ્માન્યત્ કર્તૃતા પરા । અન્યો ભોક્તાન્ય આદત્તે કો દોષઃ કસ્ય કીદૃશઃ
કોઈને 'બીજા' કહેવાય છે, અમને પણ 'બીજા' કહે છે; બ્રહ્મા અલગ છે, સર્વોપરી કરનાર બીજું છે; બીજો ભોગવે છે, બીજો લે છે—તો પછી દોષ કોનો છે અને કયો છે?
વનેભ્યો દારુ સઞ્જાતં રજ્જવો વેણુચર્મણી । વાસી ચાયઃફલાન્ય્ એવં તક્ષા ગ્રાસાર્થમ્ ઉદ્યતઃ
લાકડું જંગલમાંથી મળે છે, દોરી વાંસમાંથી, ચામડું પશુમાંથી, અને કટારી લોખંડમાંથી બને છે; એ રીતે વઢારું પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા માટે કામ કરે છે.
ઇત્થં યથેહ સામગ્ર્યા સ્વશક્તિસ્થપદાર્થયા । સમ્પન્નઃ કાકતાલીયાદ્ રથો ગૃહવરાકૃતિઃ
આ રીતે, જ્યારે બધાં સામાન પોતાની જાતની શક્તિ સાથે તૈયાર હોય છે, ત્યારે રથ કે ઘર તૈયાર થાય છે—ક્યારેક તો માત્ર સંયોગથી, જેમ કે કાગડો તાડના વૃક્ષ પર બેઠો હોય એમ.