અજ્ઞાનાં મન એવેદમ્ ઇત્થં સમ્પ્રવિજૃમ્ભતે । પ્રત્યુલ્લાસવિલાસાત્મ જલમ્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ
માત્ર અજ્ઞાનીઓનું મન જ આવું ફેલાય છે, અને એમાં ઉઠાણાં અને પડછાયાંનું રમણ થાય છે, જેમ કે દરિયામાં પાણી સતત હલચલ કરે છે.
યથાસ્થિતેનૈવ ચિદમ્બરેણ સ્વચિત્ત્વમ્ એવેતિ મનોઽભિધાનમ્ । સ્ફારીકૃતં તેન જગચ્ ચ દૃશ્યમ્ એવં તતં નૈવ તતં ચ કિઞ્ચિત્
જેમ ચેતનાનું આકાશ છે એમ, મન પણ પોતાની જ જાગૃતિ છે; એ જ કારણે જગત વિસ્તૃત અને દેખાતું લાગે છે—એ રીતે બધું એથી વ્યાપ્ત છે, પણ ખરેખર તો કશું પણ વ્યાપ્ત નથી.
અથ કિં વીતહવ્યસ્ય સ્થિતં તસ્મિન્ વનોદરે । કથમ્ ઉદ્ધૃતવાન્ દેહં સ સમ્પન્નશ્ ચ કિં કથમ્
હવે, વીતહવ્ય એ જંગલના ખીણમાં રહ્યો ત્યારે તેની સાથે શું બન્યું? તેણે પોતાનું શરીર કેવી રીતે છોડ્યું, અને પછી તેણે શું પ્રાપ્ત કર્યું અને કેવી રીતે?
અનન્તરમ્ અનન્તાત્મ વીતહવ્યાભિધં મનઃ । સ્વમ્ એવાત્મચમત્કારમ્ ઇત્થં તમ્ અવબુદ્ધવાન્
પછી તરત જ, અનંત સ્વરૂપે, 'વીતહવ્ય' નામનું મન પોતાનું અજોડ સ્વરૂપ આ રીતે ઓળખી ગયું.
સર્વસ્યાસ્ય ગણસ્યાભૂત્ પ્રાગ્જાતિસ્મરણે સ્વયમ્ । ઇચ્છા કદાચિત્ સકલપ્રાગ્જન્માલોકનં પ્રતિ
પછી એ બધા લોકોમાં ક્યારેક એમની જૂની જન્મોની સીધી યાદ આવવાની ઈચ્છા ઉઠી, એટલે કે, પોતાના બધા પૂર્વ જન્મોને જોવાની ઇચ્છા.
અશેષાન્ સ દદર્શાથ નષ્ટાન્ નષ્ટાન્ સ્વદેહકાન્ । અનષ્ટાનાં તતો મધ્યાત્ તં ધરાકોટરસ્થિતમ્
પછી તેણે પોતાના બધા ભૂલાઈ ગયેલા અને ગુમ થયેલા શરીરો જોઈ લીધા; અને જે હજુ ગુમ થયા ન હતા, તેમાંથી ધરતીની ખીણમાં જે હતું, એ પણ જોઈ લીધું.
યદૃચ્છયૈવ પ્રોદ્ધર્તું દેહં તસ્યાભવન્ મતિઃ । શરીરં વીતહવ્યાખ્યં ધરાકોટરપીડિતમ્
યાદૃચ્છાથી જ એને પોતાનું શરીર ઊંચકવાનો વિચાર આવ્યો, એ શરીરનું નામ વીતહવ્ય હતું, જે ધરાની ખોળામાં દબાયેલું હતું.
પ્રાવૃડોઘોપનીતં સ્વપૃષ્ઠસ્થં પઙ્કમણ્ડલમ્ । તૃણજાલાવકીર્ણત્વં દેહપૃષ્ઠમૃદસ્ તથા
મોન્સૂનના પાણીથી લાવેલી કાદવની પાતળી પડત તેના શરીરના પાછળના ભાગે લાગી ગઈ હતી, અને ત્યાં ઘાસના જાળથી છવાઈ ગયું હતું, જેમ જમીન પાછળ પણ હતું.
એતદ્ દૃષ્ટ્વા મહાતેજા ધરાવિવરયન્ત્રિતઃ । ભૂયો ઽપિ ચિન્તયામ્ આસ ધિયા પરમબોધયા
આ જોઈને, મહાન તેજસ્વી પુરુષ, ધરાની ખોળામાં અટવાયેલો, ફરીથી ઊંચી સમજથી વિચાર કરવા લાગ્યો.
સર્વસમ્પિણ્ડિતાઙ્ગત્વાત્ કાયો મે પ્રાણવાયુભિઃ । મૂકશ્ ચલિતુમ્ આક્રાન્તશ્ શક્નોતિ ન મનાગ્ અપિ
મારા બધા અંગો પ્રાણવાયુથી એકબીજામાં બંધાઈ ગયા છે, એટલે શરીર, પ્રાણવાયુથી ભરપૂર હોવા છતાં, એક રેશ પણ હલાવી શકતું નથી.
તદ્ ગત્વા પ્રવિશામ્ય્ આશુ દેહમ્ એતં વિવસ્વતઃ । તદીયઃ પિઙ્ગલો દેહમ્ ઉદ્ધરિષ્યતિ મે તતઃ
હવે હું ઝડપથી જઈને વિવસ્વતનું શરીર ધારણ કરી લઉં; પછી તેનું પીળાશારીર મને ત્યાંથી ઉપાડી લેશે.
અથ વા કિં મમૈતેન શામ્યામ્ય્ અહમ્ અવિઘ્નતઃ । નિર્વામિ સ્વં પદં યામિ કો ઽર્થો મે દેહલીલયા
અથવા, આ બધાથી મને શું લેવાદેવા? હું શાંતિથી અવરોધ વિના વિલય પામી, મારા સ્વરૂપમાં લીન થઈ જઇશ; આ શરીરની રમતમાં મારો શું લાભ છે?
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા વીતહવ્યો મહામતે । તૂષ્ણીં સ્થિત્વા ક્ષણં ભૂયશ્ ચિન્તયામ્ આસ ભૂતલે
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને વિતહવ્ય એ મહાન બુદ્ધિશાળી, થોડો સમય શાંત રહ્યો અને પછી ફરી પૃથ્વી વિશે વિચારવા લાગ્યો.
ઉપાદેયો હિ દેહસ્ય ન મે ત્યાગો ન સંશ્રયઃ । યાદૃશો દેહસન્ત્યાગસ્ તાદૃશો દેહસંશ્રયઃ
મારે માટે શરીર લેવું કે છોડવું, એ બંનેમાં કોઈ ફરક નથી; જેમ શરીર છોડવું એવુ જ તેને ધારણ કરવું છે.
તદ્ યાવદ્ અસ્તિ દેહો ઽયં ન યાવદ્ અણુતાં ગતઃ । તાવદ્ એનમ્ ઉપારુહ્ય કિઞ્ચિત્ પ્રવિચરામ્ય્ અહમ્
જ્યાં સુધી આ શરીર અસ્તિત્વમાં છે અને હજુ સૂક્ષ્મ બન્યું નથી, ત્યાં સુધી હું એ શરીરનો આધાર લઈને થોડો સમય ફરતો રહીશ.
પિઙ્ગલેન શરીરં સ્વમ્ ઉદ્ધર્તું તાપનં વપુઃ । પ્રવિશામિ નભસ્સંસ્થં મકુરં પ્રતિબિમ્બવત્
પિંગલા નાડીના બળથી મારું શરીર ઉંચું ઉઠાવવા માટે, હું આકાશમાં એવી રીતે પ્રવેશું છું જેમ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ જાય છે.
ઇત્ય્ અસૌ મુનિર્ આદિત્યં વિવેશાનિલરૂપધૃત્ । પુર્યષ્ટકવપુર્ ભૂત્વા શસ્ત્રપિણ્ડમ્ ઇવાનલઃ
આ રીતે તે મુનિ પવનરૂપ ધારણ કરીને, સૂક્ષ્મ શરીર બની, અગ્નિ જેમ લોખંડના ગોળામાં પ્રવેશે તેમ, સૂર્યમાં પ્રવેશી ગયો.
ભગવાન્ રવિર્ અપ્ય્ એનં હૃદ્ગતં મુનિનાયકમ્ । દૃષ્ટ્વા સો ઽચિન્તયત્ કાર્યપૌર્વાપર્યમ્ ઉદારધીઃ
ભગવાન રવિએ, પોતાના હૃદયમાં વસતા એ મુનિશ્રેષ્ઠને જોયા પછી, ઉદાર બુદ્ધિથી શું કરવું તે યોગ્ય ક્રમથી વિચાર્યું.
વિન્ધ્યકન્દરભૂદેશમ્ અગ્રં મુનિકલેવરમ્ । તૃણોપલપરિચ્છન્નં દદર્શ ગતસંવિદમ્
વિંધ્યપર્વતની ગુફાના દ્વારે, ઘાસ અને પાંદડાંથી ઢંકાયેલું, મુનિનું શરીર બેભાન પડેલું તેણે જોયું.
ઋષેશ્ ચિકીર્ષિતં જ્ઞાત્વા ભાનુર્ ગગનમધ્યગઃ । ધરાતો મુનિમ્ ઉદ્ધર્તુમ્ આદિદેશાગ્રગં ગણમ્
મુનિની ઇચ્છા જાણી, આકાશના મધ્યમાં રહેલા સૂર્યદેવએ પોતાના શ્રેષ્ઠ સેવકોને મુનિને ધરતી પરથી ઉઠાવવા આદેશ આપ્યો.
વીતહવ્યમુનેસ્ સંવિત્ સા પુર્યષ્ટકરૂપિણી । રવિં વાતમયી પૂજ્યં પ્રણનામાશુ ચેતસા
વીતહવ્ય મુનિનું ચેતન, સૂક્ષ્મ શરીરરૂપે, પવનમય અને પૂજ્ય સૂર્યદેવને હૃદયપૂર્વક વંદન કરવા લાગ્યું.
ભાનુનાથાભ્યનુજ્ઞાતો માનપૂર્વકમ્ અગ્રગમ્ । વિવેશ પિઙ્ગલાકારં વિન્ધ્યકન્દરગામિનમ્
સૂર્યદેવની આજ્ઞાથી, માનપૂર્વક મુખ્ય સેવક પિંગલા નામની નાડીમાં પ્રવેશી, જે વિંધ્યની ગુફામાં જાય છે.
પિઙ્ગલો ઽસૌ નભસ્ ત્યક્ત્વા કુઞ્જકુઞ્જરસુન્દરમ્ । પ્રાપ વિન્ધ્યવનં પ્રાવૃણ્મત્તાભ્રામ્બરભાસુરમ્
પિંગળ રંગનો એ, આકાશ છોડીને, યુવાન હાથી જેવી સુંદરતા ધરાવતો, વિંધ્યના જંગલમાં પહોંચ્યો, જ્યાં વરસાદથી મસ્ત થયેલા વાદળો ચમકી રહ્યા હતા.
ઉદ્દધાર ધરાકોશાન્ નખનિષ્કૃષ્ટભૂધરઃ । કલેવરં મુનેઃ પઙ્કાન્ મૃણાલમ્ ઇવ સારસઃ
એણે પોતાના નખથી પર્વતને ખેંચી જમીનના ઢગલાં ઊંચક્યા, જેમ હંસ કાદવમાંથી કમળની ડાળી બહાર ખેંચે છે.
મૌનં પુર્યષ્ટકમ્ અથ સ્વં વિવેશ કલેવરમ્ । નભસ્તલપરિશ્રાન્તો વિહઙ્ગમ ઇવાલયમ્
પછી સૂક્ષ્મ શરીરે પોતાનું જ દેહ ધારણ કર્યું, આકાશમાં ફરવાથી થાકેલો પક્ષી જેમ પોતાના ઘરમાં પાછો ફરે તેમ.
પ્રણમ્યાશુ મિથો મૂર્તી વીતહવ્યનભશ્ચરૌ । બભૂવતુસ્ સ્વકાર્યૈકતત્પરૌ તેજસાં નિધી
બન્ને સ્વરૂપોએ તરત જ એકબીજાને વંદન કર્યું અને પછી તેજથી ભરપૂર બની, પોતપોતાના કામમાં પૂરેપૂરા લાગ્યા.
જગામ પિઙ્ગલો વ્યોમ મુનિશ્ ચ વિમલં સરઃ । તારકાકારકુમુદં સૂર્યાંશુકચદાકૃતિ
પિંગલ આકાશમાં ગયો અને મુનિ શુદ્ધ સરોવર પાસે પહોંચ્યો, જ્યાં તારાઓથી ભરેલા આકાશ જેવું સરોવર હતું, કમળો તારાની જેમ ચમકતા હતા અને તેની કિરણો સૂર્યપ્રકાશ જેવી લાગતી હતી.
વીતહવ્યો મમજ્જાશુ સરસ્ય્ ઉત્ફુલ્લપઙ્કજે । પઙ્કપલ્વલલીલાન્તે વને કલભકો યથા
વીતહવ્ય ઝડપથી ફૂલેલા કમળોવાળું સરોવર માં ખૂદને ડૂબાડી દીધું, જેમ જંગલના કિનારે કાદવાળું તળાવ હોય અને તેમાં નાનો હાથી રમતો હોય એમ.
તત્ર સ્નાત્વા જપં કૃત્વા પૂજયિત્વા દિવાકરમ્ । તપોભૂષિતયા તન્વા પૂર્વવત્ પુનર્ આબભૌ
ત્યાં સ્નાન કરી, જપ કરીને અને સૂર્યની પૂજા કરીને, તે પહેલાં જેવો જ દેખાવા લાગ્યો, austerityના તેજથી તેની કાયાએ શોભા પામી હતી.
મૈત્ર્યા તયા સમતયા પરયા ચ શાન્ત્યા સત્પ્રજ્ઞયા મુદિતયા કૃપયા શ્રિયા ચ । યુક્તો મુનિસ્ સકલસઙ્ગવિમુક્તચેતા વિન્ધ્યે સરિત્તટગતો દિનમ્ એવ રેમે
મૈત્રી, સમતા, ઉત્તમ શાંતિ, સાચી બુદ્ધિ, આનંદ, દયા અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત, અને મનમાં કોઈ પણ પ્રકારના બંધન વગર, એ મુનિ વિંધ્ય પર્વતની નદીના કિનારે એ દિવસ આનંદથી વિતાવતો રહ્યો.