ધરાકોટરનિર્મગ્નવીતહવ્યચિદાત્મસુ । જગત્સુ તેષ્વ્ અસઙ્ખ્યેષુ નીરૂપેષુ મહાત્મસુ
પૃથ્વીના ખાડામાં ડૂબેલા, અનંત એવા અનેક જગતોમાં, જ્યાં આત્માને કોઈ હવન કે ભેટ મળતી નથી, ત્યાં અનેક નિરૂપ રૂપે મહાન આત્માઓ વસે છે.
યશ્ શક્રો ઽનવબુદ્ધાત્મા સો ઽદ્ય ચીનેષુ પાર્થિવઃ । કર્તું પ્રવૃત્તો મૃગયાં ક્ષણે ઽસ્મિન્ નીપકાનને
જે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખતો નહોતો અને પહેલાં ઇન્દ્ર હતો, એ આજના ક્ષણે ચીન દેશના રાજા બનીને વનમાં શિકાર કરવા નીકળી રહ્યો છે.
યો હંસો ઽનવબુદ્ધાત્મા પદ્મે પૈતામહે ઽભવત્ । સ્થિતસ્ સ એષ દાશેશઃ કૈલાસવનકુઞ્જકે
જે પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખતો નહોતો અને પહેલાં પિતામહના કમળમાં હંસ હતો, એ હવે દાશ દેશનો રાજા બનીને કૈલાસ પર્વતના વનકુજમાં વસે છે.
યો રાજાનવબુદ્ધાત્મા ભૂમૌ સૌરાષ્ટ્રમણ્ડલે । સ એષ હિ સ્થિતો ઽન્ધ્રાણાં ગ્રામે વિપુલપાદપઃ
જે રાજા પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખ્યા વિના સૌરાષ્ટ્રના પ્રદેશમાં ધરતી પર રાજ કરતો હતો, એ આજ એંધ્રોના ગામમાં વિશાળ વૃક્ષરૂપે ઉભો છે.
માનસઃ કિલ સર્ગો ઽસૌ વીતહવ્યસ્ય તત્ર યે । દેહિનો ભ્રાન્તિમાત્રં તે વદેહાકારિણઃ કથમ્
વીતહવ્યનું એ સર્જન તો મનમાં જ ઊભેલું છે; ત્યાંના બધા જીવ માત્ર ભ્રમમાં છે—તેઓને સાચા શરીરવાળા કેમ કહી શકાય?
યદિ ભ્રાન્ત્યેકમાત્રાત્મ વીતહવ્યસ્ય તજ્ જગત્ । તદ્ ઇદં ભાસતે નામ કિમ્મયં પ્રતિભાસતે
જો વીતહવ્યનું એ જગત માત્ર એક ભ્રમથી જ ઊભેલું હોય, તો અહીં જે કંઈ નામથી દેખાય છે, એ શું છે અને કઈ વસ્તુથી બનેલું લાગે છે?
વસ્તુતસ્ તુ ન તન્ નામ જગન્ નેદં ચ નેતરત્ । ન ચાપિ ન જગત્સત્તા બ્રહ્મેદં ભાતિ કેવલમ્
વાસ્તવમાં તો 'આ જગત' કે 'તું જગત' એવું કંઈ નથી, પણ જગતનું અસ્તિત્વ નથી એવું પણ નથી; અહીં માત્ર બ્રહ્મજ્ઞાન જ પ્રકાશે છે.
ભાવિ ભૂતં ભવિષ્યચ્ ચ તચ્ ચેદં ચ તથેતરત્ । જગત્ સર્વમ્ ઇદં દૃશ્યં સંવિન્માત્રમનોમયમ્
આગળ શું થવાનું છે, શું થઈ ગયું છે, શું થવાનું છે, આ અને બીજું બધું—આ આખું દેખાતું જગત માત્ર ચેતનાથી ભરેલું છે, અને એ બધું મનથી જ બનેલું છે.
એવંરૂપમ્ ઇદં યાવન્ ન પરિજ્ઞાતમ્ ઈદૃશમ્ । વજ્રસારં દૃઢં તાવજ્ જાતં સત્ પરમામ્બરમ્
જ્યારે સુધી આ વાત સાચી રીતે સમજાઈ નથી, ત્યાં સુધી એ અડગ અને મજબૂત રહે છે, જાણે કે એ કોઈ અવિચલિત વજ્ર જેવું છે, અને એ સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું દેખાય છે.
અજ્ઞાનાં મન એવેદમ્ ઇત્થં સમ્પ્રવિજૃમ્ભતે । પ્રત્યુલ્લાસવિલાસાત્મ જલમ્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ
માત્ર અજ્ઞાનીઓનું મન જ આવું ફેલાય છે, અને એમાં ઉઠાણાં અને પડછાયાંનું રમણ થાય છે, જેમ કે દરિયામાં પાણી સતત હલચલ કરે છે.
યથાસ્થિતેનૈવ ચિદમ્બરેણ સ્વચિત્ત્વમ્ એવેતિ મનોઽભિધાનમ્ । સ્ફારીકૃતં તેન જગચ્ ચ દૃશ્યમ્ એવં તતં નૈવ તતં ચ કિઞ્ચિત્
જેમ ચેતનાનું આકાશ છે એમ, મન પણ પોતાની જ જાગૃતિ છે; એ જ કારણે જગત વિસ્તૃત અને દેખાતું લાગે છે—એ રીતે બધું એથી વ્યાપ્ત છે, પણ ખરેખર તો કશું પણ વ્યાપ્ત નથી.
અથ કિં વીતહવ્યસ્ય સ્થિતં તસ્મિન્ વનોદરે । કથમ્ ઉદ્ધૃતવાન્ દેહં સ સમ્પન્નશ્ ચ કિં કથમ્
હવે, વીતહવ્ય એ જંગલના ખીણમાં રહ્યો ત્યારે તેની સાથે શું બન્યું? તેણે પોતાનું શરીર કેવી રીતે છોડ્યું, અને પછી તેણે શું પ્રાપ્ત કર્યું અને કેવી રીતે?
અનન્તરમ્ અનન્તાત્મ વીતહવ્યાભિધં મનઃ । સ્વમ્ એવાત્મચમત્કારમ્ ઇત્થં તમ્ અવબુદ્ધવાન્
પછી તરત જ, અનંત સ્વરૂપે, 'વીતહવ્ય' નામનું મન પોતાનું અજોડ સ્વરૂપ આ રીતે ઓળખી ગયું.
સર્વસ્યાસ્ય ગણસ્યાભૂત્ પ્રાગ્જાતિસ્મરણે સ્વયમ્ । ઇચ્છા કદાચિત્ સકલપ્રાગ્જન્માલોકનં પ્રતિ
પછી એ બધા લોકોમાં ક્યારેક એમની જૂની જન્મોની સીધી યાદ આવવાની ઈચ્છા ઉઠી, એટલે કે, પોતાના બધા પૂર્વ જન્મોને જોવાની ઇચ્છા.
અશેષાન્ સ દદર્શાથ નષ્ટાન્ નષ્ટાન્ સ્વદેહકાન્ । અનષ્ટાનાં તતો મધ્યાત્ તં ધરાકોટરસ્થિતમ્
પછી તેણે પોતાના બધા ભૂલાઈ ગયેલા અને ગુમ થયેલા શરીરો જોઈ લીધા; અને જે હજુ ગુમ થયા ન હતા, તેમાંથી ધરતીની ખીણમાં જે હતું, એ પણ જોઈ લીધું.
યદૃચ્છયૈવ પ્રોદ્ધર્તું દેહં તસ્યાભવન્ મતિઃ । શરીરં વીતહવ્યાખ્યં ધરાકોટરપીડિતમ્
યાદૃચ્છાથી જ એને પોતાનું શરીર ઊંચકવાનો વિચાર આવ્યો, એ શરીરનું નામ વીતહવ્ય હતું, જે ધરાની ખોળામાં દબાયેલું હતું.
પ્રાવૃડોઘોપનીતં સ્વપૃષ્ઠસ્થં પઙ્કમણ્ડલમ્ । તૃણજાલાવકીર્ણત્વં દેહપૃષ્ઠમૃદસ્ તથા
મોન્સૂનના પાણીથી લાવેલી કાદવની પાતળી પડત તેના શરીરના પાછળના ભાગે લાગી ગઈ હતી, અને ત્યાં ઘાસના જાળથી છવાઈ ગયું હતું, જેમ જમીન પાછળ પણ હતું.
એતદ્ દૃષ્ટ્વા મહાતેજા ધરાવિવરયન્ત્રિતઃ । ભૂયો ઽપિ ચિન્તયામ્ આસ ધિયા પરમબોધયા
આ જોઈને, મહાન તેજસ્વી પુરુષ, ધરાની ખોળામાં અટવાયેલો, ફરીથી ઊંચી સમજથી વિચાર કરવા લાગ્યો.
સર્વસમ્પિણ્ડિતાઙ્ગત્વાત્ કાયો મે પ્રાણવાયુભિઃ । મૂકશ્ ચલિતુમ્ આક્રાન્તશ્ શક્નોતિ ન મનાગ્ અપિ
મારા બધા અંગો પ્રાણવાયુથી એકબીજામાં બંધાઈ ગયા છે, એટલે શરીર, પ્રાણવાયુથી ભરપૂર હોવા છતાં, એક રેશ પણ હલાવી શકતું નથી.
તદ્ ગત્વા પ્રવિશામ્ય્ આશુ દેહમ્ એતં વિવસ્વતઃ । તદીયઃ પિઙ્ગલો દેહમ્ ઉદ્ધરિષ્યતિ મે તતઃ
હવે હું ઝડપથી જઈને વિવસ્વતનું શરીર ધારણ કરી લઉં; પછી તેનું પીળાશારીર મને ત્યાંથી ઉપાડી લેશે.
અથ વા કિં મમૈતેન શામ્યામ્ય્ અહમ્ અવિઘ્નતઃ । નિર્વામિ સ્વં પદં યામિ કો ઽર્થો મે દેહલીલયા
અથવા, આ બધાથી મને શું લેવાદેવા? હું શાંતિથી અવરોધ વિના વિલય પામી, મારા સ્વરૂપમાં લીન થઈ જઇશ; આ શરીરની રમતમાં મારો શું લાભ છે?
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા વીતહવ્યો મહામતે । તૂષ્ણીં સ્થિત્વા ક્ષણં ભૂયશ્ ચિન્તયામ્ આસ ભૂતલે
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને વિતહવ્ય એ મહાન બુદ્ધિશાળી, થોડો સમય શાંત રહ્યો અને પછી ફરી પૃથ્વી વિશે વિચારવા લાગ્યો.
ઉપાદેયો હિ દેહસ્ય ન મે ત્યાગો ન સંશ્રયઃ । યાદૃશો દેહસન્ત્યાગસ્ તાદૃશો દેહસંશ્રયઃ
મારે માટે શરીર લેવું કે છોડવું, એ બંનેમાં કોઈ ફરક નથી; જેમ શરીર છોડવું એવુ જ તેને ધારણ કરવું છે.
તદ્ યાવદ્ અસ્તિ દેહો ઽયં ન યાવદ્ અણુતાં ગતઃ । તાવદ્ એનમ્ ઉપારુહ્ય કિઞ્ચિત્ પ્રવિચરામ્ય્ અહમ્
જ્યાં સુધી આ શરીર અસ્તિત્વમાં છે અને હજુ સૂક્ષ્મ બન્યું નથી, ત્યાં સુધી હું એ શરીરનો આધાર લઈને થોડો સમય ફરતો રહીશ.
પિઙ્ગલેન શરીરં સ્વમ્ ઉદ્ધર્તું તાપનં વપુઃ । પ્રવિશામિ નભસ્સંસ્થં મકુરં પ્રતિબિમ્બવત્
પિંગલા નાડીના બળથી મારું શરીર ઉંચું ઉઠાવવા માટે, હું આકાશમાં એવી રીતે પ્રવેશું છું જેમ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ જાય છે.
ઇત્ય્ અસૌ મુનિર્ આદિત્યં વિવેશાનિલરૂપધૃત્ । પુર્યષ્ટકવપુર્ ભૂત્વા શસ્ત્રપિણ્ડમ્ ઇવાનલઃ
આ રીતે તે મુનિ પવનરૂપ ધારણ કરીને, સૂક્ષ્મ શરીર બની, અગ્નિ જેમ લોખંડના ગોળામાં પ્રવેશે તેમ, સૂર્યમાં પ્રવેશી ગયો.
ભગવાન્ રવિર્ અપ્ય્ એનં હૃદ્ગતં મુનિનાયકમ્ । દૃષ્ટ્વા સો ઽચિન્તયત્ કાર્યપૌર્વાપર્યમ્ ઉદારધીઃ
ભગવાન રવિએ, પોતાના હૃદયમાં વસતા એ મુનિશ્રેષ્ઠને જોયા પછી, ઉદાર બુદ્ધિથી શું કરવું તે યોગ્ય ક્રમથી વિચાર્યું.
વિન્ધ્યકન્દરભૂદેશમ્ અગ્રં મુનિકલેવરમ્ । તૃણોપલપરિચ્છન્નં દદર્શ ગતસંવિદમ્
વિંધ્યપર્વતની ગુફાના દ્વારે, ઘાસ અને પાંદડાંથી ઢંકાયેલું, મુનિનું શરીર બેભાન પડેલું તેણે જોયું.
ઋષેશ્ ચિકીર્ષિતં જ્ઞાત્વા ભાનુર્ ગગનમધ્યગઃ । ધરાતો મુનિમ્ ઉદ્ધર્તુમ્ આદિદેશાગ્રગં ગણમ્
મુનિની ઇચ્છા જાણી, આકાશના મધ્યમાં રહેલા સૂર્યદેવએ પોતાના શ્રેષ્ઠ સેવકોને મુનિને ધરતી પરથી ઉઠાવવા આદેશ આપ્યો.
વીતહવ્યમુનેસ્ સંવિત્ સા પુર્યષ્ટકરૂપિણી । રવિં વાતમયી પૂજ્યં પ્રણનામાશુ ચેતસા
વીતહવ્ય મુનિનું ચેતન, સૂક્ષ્મ શરીરરૂપે, પવનમય અને પૂજ્ય સૂર્યદેવને હૃદયપૂર્વક વંદન કરવા લાગ્યું.