હરણાદાનસંરમ્ભવિભ્રમભ્રમભૂમિષુ । શક્તતા દૃશ્યતે રામ ન દૈવસ્યૌષધેર્ ઇવ
રામ, લેવું, આપવું, મહેનત, ગભરાટ કે ભટકવાની સ્થિતિઓમાં પણ ક્ષમતા જ દેખાય છે, ભાગ્ય નહીં—જેમ દવા લેવી હોય ત્યારે પણ.
સકલકારણકાર્યવિવર્જિતં નિજવિકલ્પવશાદ્ ઉપકલ્પિતમ્ । ત્વમ્ અનવેક્ષ્ય હિ દૈવમ્ અસન્મયં શ્રય શુભાશય પૌરુષમ્ ઉત્તમમ્
બધા કારણો અને પરિણામો અહીં નથી; જે કંઈ છે એ તારા મનના કલ્પનાથી જ ઉભું થાય છે. અસ્તિત્વ ન ધરાવતું ભાગ્ય વિચાર્યા વિના, શુભ ઇચ્છાવાળા તું શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થને આધાર રાખ.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ પ્રતિષ્ઠામ્ અલમ્ આગતમ્ । યલ્ લોકે તદ્ વદ બ્રહ્મન્ દૈવમ્ એવં કિમ્ ઉચ્યતે
હે ભગવાન, તમે બધા ધર્મો જાણો છો અને હવે આધાર પણ મજબૂત રીતે સ્થાપિત થયો છે. હવે મને કહો, બ્રાહ્મણ, દુનિયામાં જેને ભાગ્ય કહે છે એ શું છે?
પૌરુષં સર્વકાર્યાણાં કર્તૃ રાઘવ નેતરત્ । ફલભોક્તૃ ચ સર્વત્ર ન દૈવં તત્ર કારણમ્
હે રાઘવ, દરેક કાર્યમાં માણસનો જ પ્રયત્ન મુખ્ય છે, બીજું કંઈ નહીં. દરેક જગ્યાએ ફળ ભોગવનાર પણ માણસ પોતે છે, ભાગ્ય એનું કારણ નથી.
દૈવં ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે ન ચ ભુઙ્ક્તે ન વિદ્યતે । ન દૃશ્યતે નાદ્રિયતે કેવલં કલ્પનેદૃશી
ભાગ્ય કંઈ કરતું નથી, કંઈ ભોગવતું પણ નથી, અને એનું અસ્તિત્વ પણ નથી. એ દેખાતું નથી, કોઈ એનું માન પણ આપતું નથી—માત્ર કલ્પના જ છે.
સિદ્ધસ્ય પૌરુષેણેહ ફલસ્ય ફલશાલિનામ્ । શુભાશુભા વા સમ્પત્તિર્ દૈવશબ્દેન કથ્યતે
જે લોકો ફળ મેળવે છે, તેમને અહીં ફળ મળવાનું કારણ પણ માનવીનો પ્રયત્ન જ છે. શુભ કે અશુભ જે સંપત્તિ મળે છે, તેને લોકો 'ભાગ્ય' કહે છે.
પૌરુષોપનતા નિત્યમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટસ્ય વસ્તુનઃ । પ્રાપ્તિર્ ઇષ્ટાપ્ય્ અનિષ્ટા વા દૈવશબ્દેન કથ્યતે
માણસે પ્રયત્ન કરીને જે મનગમતું કે ન ગમતું મળે છે, તેને જ 'ભાગ્ય' કહેવાય છે.
ભાવી ત્વ્ અવશ્યમ્ એવાર્થઃ પુરુષાર્થૈકસાધનઃ । યસ્ સો ઽસ્મિંલ્ લોકસઙ્ઘાતે દૈવશબ્દેન કથ્યતે
આ જગતમાં માણસના પ્રયત્નથી જે પરિણામ અવશ્ય જ આવે છે, તેને 'ભાગ્ય' કહેવાય છે.
ન તુ રાઘવ લોકસ્ય કસ્યચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ હિ । દૈવમ્ આકાશકલ્પં હિ કરોતિ ન કરોતિ વા
હે રાઘવ, સાચું કહું તો, ભાગ્ય દુનિયામાં કોઈ માટે પણ કશુ કરતું નથી; એ તો આકાશ જેવું છે—કરે કે ન કરે, કોઈ ફરક પડતો નથી.
પુરુષાર્થસ્ય સિદ્ધસ્ય શુભાશુભફલોદયે । ઇદમ્ ઇત્થં સ્થિતિર્ ઇતિ યોક્તિસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉચ્યતે
માણસના પ્રયત્નથી જે શુભ કે અશુભ ફળ મળે છે અને પછી જેવું થયું છે એવું જ છે એમ માનવામાં આવે, તેને 'ભાગ્ય' કહેવામાં આવે છે.
ઇત્થં મમાભવદ્ બુદ્ધિર્ ઇત્થં મે નિશ્ચયો હ્ય્ અભૂત્ । ઇતિ કર્મફલાવાપ્તિર્ યોક્તિસ્ તદ્ દૈવમ્ ઉચ્યતે
‘મારી સમજ એવી હતી, મારો નિશ્ચય એવો હતો’ – અને પછી જે કર્મનું ફળ મળે છે, એ બધું વિચારવું એટલે જ ભાગ્ય કહેવાય છે.
ઇષ્ટાનિષ્ટફલાવાપ્તાવ્ એવમ્ ઇત્યર્થવાચકમ્ । આશ્વાસનામાત્રવચો દૈવમ્ ઇત્ય્ એવ કથ્યતે
સારા કે ખરાબ ફળ મળવામાં ‘આવું થયું’ એવું કહેવું માત્ર મનને શાંત પાડવા માટેના શબ્દો છે; એ જને ભાગ્ય કહેવામાં આવે છે.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ પ્રાગ્ યત્ કર્મોપસઞ્ચિતમ્ । તદ્ એતદ્ દૈવમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અપમૃષ્ટં કથં ત્વયા
હે ભગવાન, તમે બધા ધર્મો જાણો છો; અગાઉ જે કર્મો સંચિત થયા છે, એ જ ભાગ્ય કહેવાય છે. તો તમે એને કેમ નકારી કાઢ્યું?
સાધુ રાઘવ જાનાસિ શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽખિલમ્ । દૈવં નાસ્તીતિ તે યેન સ્થિરા બુદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ
સારા, રાઘવ, તું સમજતો થયો છે; હવે સાંભળ, હું તને બધું સમજાવીશ જેથી તારી સમજણમાં એ પક્કી થાય કે ભાગ્ય નામની કોઈ વસ્તુ નથી.
યા મગ્ના વાસના પૂર્વં બભૂવ કિલ ભૂરિશઃ । સૈવેયં કર્મભાવેન નૄણાં પરિણતિં ગતા
પહેલાં મનમાં ઊંડે વસેલી જે વાસના હતી, એ હવે અનેક કર્મોના ફળરૂપે મનુષ્યોમાં ફળીભૂત થઈ છે.
જન્તુર્ યદ્વાસનો નામ તત્કર્મા ભવતિ ક્ષણાત્ । અન્યકર્માન્યભાવશ્ ચેત્ય્ એતન્ નૈવોપપદ્યતે
જેવી જે વાસના જીવમાં હોય, એ પ્રમાણેના કર્મો તરત જ થાય છે; બીજાં કર્મ કે બીજાં વાસનાઓ વગર રહેતી નથી.
ગ્રામગો ગ્રામમ્ આપ્નોતિ પત્તનાર્થી ચ પત્તનમ્ । યો યો યદ્વાસનસ્ તત્ તત્ સ સ પ્રયતતે તથા
જેને ગામની ઈચ્છા હોય એ ગામ સુધી પહોંચે છે, અને જેને શહેર જોઈએ એ શહેર સુધી જાય છે; દરેક મનુષ્ય પોતાની વાસના પ્રમાણે જ પ્રયત્ન કરે છે.
યદ્ એવ તીવ્રસંવેગાદ્ ઇહ કર્મ કૃતં પુરા । તદ્ એવ દૈવશબ્દેન પર્યાયેણ હિ કથ્યતે
અત્યારે કે પહેલાં જે કર્મો તીવ્ર ઇચ્છાથી કરવામાં આવ્યા હોય, એ જ પરંપરાગત રીતે 'ભાગ્ય' કહેવાય છે.
એવં દૈવં સ્વકર્માણિ કર્મ પ્રૌઢા સ્વવાસના । વાસના મનસો નાન્યા મનો હિ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ
આ રીતે, ભાગ્ય એટલે પોતાનાં કર્મો છે; કર્મો એ પોતાની વૃત્તિઓનું પક્વ સ્વરૂપ છે. વૃત્તિ મનથી અલગ નથી, કારણ કે મનને જ મનુષ્ય માનવામાં આવે છે.
યદ્ દૈવં તાનિ કર્માણિ કર્મ સાધો મનો હિ તત્ । મનો હિ પુરુષસ્ તસ્માદ્ દૈવં નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ
જેને ભાગ્ય કહે છે, એ તો એ કર્મો જ છે; કર્મ પણ મન જ છે. મન એટલે મનુષ્ય, એટલે ભાગ્ય મનથી અલગ કંઈ નથી—આ નિશ્ચિત છે.
એકમ્ એવ મનો જન્તોર્ યથા પ્રયતતે હિ યત્ । નૂનં તત્ તદ્ અવાપ્નોતિ સ્વત એવ ન દૈવતઃ
જીવનું મન જે માટે પ્રયત્ન કરે છે, એ તે નિશ્ચિતપણે પોતાના જ પ્રયાસથી મેળવે છે, ભાગ્યથી નહીં.
મનશ્ ચિત્તં વાસના ચ કર્મ દૈવં સ્વનિશ્ચયઃ । રામ પુંનિશ્ચયસ્યૈતાસ્ સઞ્જ્ઞાસ્ સદ્ભિર્ ઉદાહૃતાઃ
મન, ચિત્ત, વૃત્તિ, કર્મ, ભાગ્ય અને પોતાનો નિશ્ચય—હે રામ, મનુષ્યના નિશ્ચય માટે વિદ્વાનો એ નામો આપે છે.
એવંનામા હિ પુરુષો દૃઢભાવનયા યથા । નિત્યં પ્રયતતે રામ ફલમ્ આપ્નોત્ય્ અલં તથા
હા રામ, જે મનુષ્યમાં આવી મજબૂત માન્યતા હોય છે અને જે સતત પ્રયત્ન કરે છે, તે જરૂરથી ઇચ્છિત ફળ પામે છે.
એવં પુરુષકારેણ સર્વમ્ એવ રઘૂદ્વહ । પ્રાપ્યતે નેતરેણેહ તસ્માત્ સ શુભદો ઽસ્તુ તે
રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, આ રીતે માત્ર પોતાના પ્રયત્નથી જ બધું પ્રાપ્ત થાય છે, બીજાં કોઈ રીતે નહીં; એટલે તારો પ્રયત્ન શુભ રહે.
પ્રાક્તનં વાસનાજાલં નિયોજયતિ માં યથા । મુને તથૈવ તિષ્ઠામિ કૃપણઃ કિં કરોમ્ય્ અહમ્
મુનિ, જેમ પેહલા સંસ્કારોએ મને ચલાવ્યો છે, તેમ હું બેચારો એમ જ રહી જાઉં છું—હું શું કરી શકું?
અત એવ હિ હે રામ શ્રેયઃ પ્રાપ્નોષિ શાશ્વતમ્ । સ્વપ્રયત્નોપનીતેન પૌરુષેણૈવ નાન્યથા
રામ, એ માટે તું પોતાનાં પ્રયત્નથી જ શાશ્વત અને સર્વોત્તમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે, બીજાં કોઈ રીતે નહીં.
દ્વિવિધો વાસનાવ્યૂહશ્ શુભશ્ ચૈવાશુભશ્ ચ તે । પ્રાક્તનો વિદ્યતે રામ દ્વયોર્ એકતરો ઽથ વા
દ્વિધા વાસનાનો ભંડાર હોય છે: એક શુભ અને બીજું અશુભ. હે રામ, આ બંનેમાંથી એક અથવા બંને, ભૂતકાળથી તારા અંદર રહેલા હોય છે.
વાસનૌઘેન શુદ્ધેન તત્ર ચેદ્ અદ્ય નીયસે । તત્ ક્રમેણ શુભેનૈવ પદં પ્રાપ્નોષિ શાશ્વતમ્
જો આજે તું શુદ્ધ વાસનાના પ્રવાહથી આગળ વધે છે, તો એ શુભતાથી તું ધીરે ધીરે શાશ્વત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
અથ ચેદ્ અશુભો ભાવસ્ ત્વાં યોજયતિ સઙ્કટે । પ્રાક્તનસ્ તદ્ અસૌ યત્નાજ્ જેતવ્યો ભવતા બલાત્
પણ જો અશુભ ભાવ તને મુશ્કેલીમાં બાંધે છે, તો એ ભૂતકાળની વાસનાને તારે જોરથી અને પ્રયત્નથી જીતવી જ પડશે.
પ્રાજ્ઞ ચેતનમાત્રં ત્વં ન દેહસ્ ત્વં જડાત્મકઃ । તદ્ એવ ચેતસ્ય્ અન્યેન ચેત્ તત્ ત્વં ક્વેવ વિદ્યસે
હે વિદ્વાન, તું શુદ્ધ ચેતના છે, આ નિર્જીવ શરીર નથી. જો તું બીજાં મન સાથે જોડી જાય છે, તો સાચું તું ક્યાં અને શું છે?