સંવિદશ્ ચ્યવનં દુઃખં સંવિદો મા ચ્યુતો ભવ । એતાવતૈકધ્યાનેન નિત્યધ્યાનો ભવાત્મદૃક્
ચૈતન્યથી વિમુખ થવું એજ દુઃખ છે; ચૈતન્યથી કદી વિમુખ ન થા. આવી એકાગ્ર ચિંતનથી હંમેશા આત્માને જોતો રહે અને સતત ધ્યાનમાં સ્થિર થા.
અભાવે દુઃખદસ્યાન્તર્ દૃશ્યાદૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ । સઙ્કલ્પોન્મુખતાં વિદ્ધિ દુઃખદાં સંવિદશ્ ચ્યુતિમ્
જ્યારે દેખાતા કે અદેખાતા વસ્તુઓનું દુઃખદાયક આંતરિક અસ્તિત્વ સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે મન કલ્પનાની દિશામાં વળે છે, અને એ કલ્પના ફરી દુઃખ આપે છે — એ જ ચેતનાની પતનાવસ્થા છે.
જડેષૂપલભેદેષુ મનોદેહેન્દ્રિયાદિષુ । કીદૃશી કર્તૃતા ચિત્ત કથં વ્યોમ્નિ વનં ભવેત્
મન, શરીર અને ઇન્દ્રિયોમાં જે જડ અનુભવ થાય છે, તેમાં મનને કઈ રીતે કર્તૃત્વ હોય શકે? આકાશમાં જંગલ હોય શકે તેમ નથી, એ જ રીતે મનનું કર્તૃત્વ પણ અસંભવ છે.
નિરસ્તકલનાપઙ્કે મનનધ્વંસરૂપિણિ । ન ચૈવાત્મનિ કર્તૃત્વં સમ્ભવત્ય્ અમ્બરાઙ્ગવત્
જ્યારે કલ્પનાનું કાદવ દૂર થાય છે અને વિચાર નાશ પામે છે, ત્યારે આત્મામાં કર્તૃત્વ રહેતું નથી — જેમ આકાશમાં કોઈ અંગ નથી, તેમ.
અયં કેવલમ્ આત્મૈવ નાનાનાનાતયાત્મનિ । સ્ફુરત્ય્ અબ્ધિર્ ઇવામ્ભોભિર્ મુધા લોકઃ કદર્થિતઃ
આ તો માત્ર આત્મા જ આત્મામાં પ્રકાશે છે, એમાં બહુપણું કે એકપણું નથી; જેમ દરિયો પોતાના જ પાણીમાં દેખાય છે, તેમ જગત વ્યર્થ ભ્રમમાં છે.
આભાસમાત્રે સર્વસ્મિન્ સ્ફુરત્ય્ અસ્મિંશ્ ચિદાત્મનિ । દ્વિતીયા નાસ્તિ કલના તપ્તાઙ્ગાર ઇવામ્બુધૌ
આ ચેતનાત્મામાં બધું જ માત્ર દેખાવરૂપે ઝળહળે છે; બીજું કંઈ વિચાર જ નથી, જેમ ગરમ કાંકો દરિયામાં ન મળી શકે.
કલનારહિતે દેવે દેહે મનસિ વા જડે । સંવિત્ સંવેદ્યનિર્મુક્તા સારા સુન્દર નેતરત્
જે ત્યાં કોઈ કલ્પના જ નથી—દેવમાં, શરીરમાં કે મનમાં—even if it is inert—ત્યાં ચેતના જાણવાના વિષયોથી મુક્ત, શુદ્ધ અને સુંદર છે, બીજું કંઈ નથી.
ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યચ્ છુભં વાશુભમ્ એવ વા । ઇતિ સઙ્કલ્પના નાસ્તિ યથા નભસિ કાનનમ્
‘આ અલગ છે, એ બીજું છે, આ શુભ છે કે અશુભ છે’—એવો કોઈ વિચાર જ નથી, જેમ આકાશમાં જંગલ નથી.
સંવેદ્યરહિતં સંવિન્માત્રમ્ એવેદમ્ આતતમ્ । તત્રાયમ્ અહમ્ અન્યો ઽયમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પના કથમ્
અહીં માત્ર વિષયરહિત શુદ્ધ ચેતના વ્યાપી છે; તો એમાં ‘હું આ છું, એ બીજો છે’ એવો વિચાર કેમ ઊભો થાય?
અનાદિમતિ નીરૂપે સર્વગે વિતતાત્મનિ । આરોપયેત્ કઃ કલનામ્ ઋગ્વેદં વ્યોમ્નિ કો લિખેત્
અનાદિ, નિરુપમ, સર્વત્ર વ્યાપક અને વિશાળ આત્મામાં ભેદ કેરવા કોણ શકે? આકાશ પર ઋગ્વેદ લખી શકે એવો કોણ છે?
નિત્યોદિતે સકલવસ્તુપદાર્થસારે દેવે સ્થિતે ભરિતનિર્ભરભૂરિદિક્કમ્ । આત્મન્ય્ અસત્ ત્વમ્ ઇતિ સાધુ ગતે ઽમલત્વાત્ ક્ષીણૌ સુખાસુખલવૌ મમ વૈ સમોહમ્
જ્યારે સદા પ્રકાશમાન, સર્વ વસ્તુઓનું સારરૂપ દૈવી સ્વરૂપ સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપી જાય છે, ત્યારે શુદ્ધ આત્મામાં 'તું અસત્ય છે' એવી દૃઢ સમજથી સુખ-દુઃખના અવશેષ નાશ પામે છે અને મારો મોહ પણ અંત પામે છે.
ભૂયો મુનિવરો ધીરો ધિયા ધવલયેદ્ધયા । સ્વમ્ ઇન્દ્રિયગણં ગુપ્તં બોધયામ્ આસ સાધ્વ્ ઇદમ્
પછી ફરીથી ધીર અને મહાન મુનિએ શુદ્ધ બુદ્ધિથી પોતાના સંયમિત ઇન્દ્રિયોને ધીરજપૂર્વક જાગૃત કરી, તેમને યોગ્ય રીતે સમજાવ્યા.
તવેન્દ્રિયગણ સ્વાર્થં શૃણુ વક્ષ્યામ્ય્ અતિસ્ફુટમ્ । શ્રુત્વા તદ્ભાવતામ્ એત્ય પરાં નિર્દુઃખતાં વ્રજ
હે મારા ઇન્દ્રિયો, હું તમારો સાચો હેતુ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. આ સાંભળીને એ અવસ્થામાં સ્થિર થાઓ અને સર્વ દુઃખથી મુક્તિ મેળવો.
ભવતામ્ આત્મસત્તૈકા દુઃખાયૈવાનપાયિની । અસત્યામ્ આત્મનસ્ સત્તાં તદ્ ભવન્તસ્ ત્યજન્ત્વ્ ઇતિ
તમારી આખી અસ્તિત્વ માત્ર આત્મા પર આધારિત છે અને એ દુઃખથી કદી અલગ થતું નથી; જ્યારે આત્માની અસ્તિત્વ જ નથી, ત્યારે એ અસ્તિત્વને છોડવું જ પડે.
મદીયેનોપદેશેન સત્તૈષા ભવતાં ક્ષયમ્ । ગતૈવેતિ સ્ફુટં મત્તો યૂયં હ્ય્ અજ્ઞાનસમ્ભવાઃ
મારા ઉપદેશથી તમારું આ અસ્તિત્વ નાશ પામશે; સ્પષ્ટ સમજજો કે તમે માત્ર અજ્ઞાનથી જ ઉદ્ભવ્યા છો.
સ્વસત્તાસ્ફુટતૈવાતિદુઃખાય તવ ચિત્તક । તપ્તક્વાથે જતૂલ્લાસો દાહાયૈવ સ્વપાર્શ્વયોઃ
હે મન, તારી પોતાની અસ્તિત્વની સ્પષ્ટતા જ તારા ભારે દુઃખનું કારણ છે; જેમ ગરમ પાણીમાં રાળ ઉકળે ત્યારે એ પોતાની બાજુઓને જ સળગાવે છે.
પશ્ય ત્વયિ સતિ ભ્રાતર્ જડકલ્લોલસઙ્કુલાઃ । વિશન્તિ કાલજલધિં સંસારસરિતાં ગણાઃ
જુઓ ભાઈ, જ્યારે તું અસ્તિત્વમાં છે ત્યારે જડતાથી ભરેલા અનેક તરંગો સમયના મહાસાગરમાં, એટલે કે સંસારની નદીઓમાં પ્રવેશ કરે છે.
પતન્ત્ય્ અહમહમિકાવિહિતાન્યોઽન્યવેલ્લનાઃ । કુતો ઽપિ દુઃખાવલયો ધારા આસારગા ઇવ
અહંકાર અને પરસ્પર ઉથલપાથલથી સતત ઊભેલી દુઃખની લહેરો ક્યાંકથી વરસતા ભારે વરસાદની ધારાઓ જેવી પડી રહી છે.
પરિસ્ફુરત્ય્ અપર્યન્તા હૃદયોન્મૂલનોદ્યતા । આક્રન્દકારિણી ક્રૂરા ભાવાભાવવિષૂચિકા
હમેશ માટે ચાલતી અને હદવિહોણી, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વની ભયાનક બીમારી ઉદભવી, હૃદયને ઉખેડી નાખવા ઊભી થાય છે, ક્રૂર છે અને દુઃખના રડકા પાડે છે.
કાસશ્વાસરણદ્ભૃઙ્ગે કલેવરજરદ્દ્રુમે । વિકસત્ય્ અમલોદ્દ્યોતા જરામરણમઞ્જરી
શરીર નામના વૃક્ષ પર, જ્યાં ઉધરસ અને શ્વાસ ભમરાં જેવી ગુંજ કરે છે, ત્યાં વૃદ્ધાવસ્થા અને મરણની નિર્મળ અને તેજસ્વી મંજરી ખીલે છે.
કલ્લોલવ્યાલવલિતે શરીરશ્વભ્રકોટરે । ખનતીહાનખી ખાતં ચિન્તાચપલગર્ગટી
શરીરના ખોખામાં, જેમ ઉંચાળેલી તરંગોની સાપ જેવી વળાંક આવે છે, તેમ ચિંતાની ચંચળ ઉંદર સતત તેની તીક્ષ્ણ નખોથી ખોદતી જાય છે.
લોભલટ્વા લટત્પક્ષા તીક્ષ્ણયા દ્વન્દ્વતુણ્ડયા । કાયજીર્ણદ્રુમાદ્ અસ્માદ્ ગુણપદ્માનિ કૃન્તતિ
લોભના પાંખોથી ફફડતું, દ્વૈતની તીક્ષ્ણ ચાંચથી, આ શરીરના વૃક્ષ પર ઉગેલા ગુણોના કમળોને કાપી નાખે છે.
હૃદયાવકરં કીર્ણમ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ કર્કશઃ । અપવિત્રોદ્ધુરાકારઃ કુરુતે કામકુક્કુટઃ
કામનો કૂકડો, કઠોર અને અશુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવતો, હૃદયના ઓરડા માંથી અહિંયાં-તહિંયાં અશુદ્ધિ ફેલાવે છે.
મહત્યાં મોહયામિન્યામ્ ઉલ્બણો ઽજ્ઞાનકૌશિકઃ । શ્મશાન ઇવ વેતાલઃ પરિવલ્ગતિ હૃદ્દ્રુમે
મોહની વિશાળ રાત્રિમાં, અજ્ઞાનનો ભયાનક ઘુવડ હૃદયના વૃક્ષ પર એ રીતે ઉછળે છે જેમ શમશાનમાં વેતાળ ઉછળતો હોય.
એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ બહ્વ્યો ઽપિ ત્વયીન્દ્રિયગણે સતિ । પિશાચા ઇવ શર્વર્યાં પ્રવલ્ગન્ત્ય્ અશુભશ્રિયઃ
આ અને અનેક અન્ય અશુભ સ્વરૂપો, જ્યારે તારા ઇન્દ્રિયો હાજર હોય, ત્યારે રાત્રે પિશાચો જેમ ઉછળકૂદ કરે છે.
ત્વયિ ત્વ્ અસતિ હે સાધો સર્વા એવ શુભશ્રિયઃ । પ્રભાત ઇવ પદ્મિન્યસ્ સાલોકં વિકસન્ત્ય્ અલમ્
હે સજ્જન, તમારી હાજરીમાં સર્વ શુભતા અને સૌભાગ્ય એ રીતે ફૂલે છે જેમ પ્રભાતે કમળો સંપૂર્ણ ખીલે છે.
પ્રશાન્તમોહમિહિકં રાજતે હૃદયામ્બરમ્ । નિર્મલાલોકવલિતં નીરજસ્કં તતાન્તરમ્
હૃદયનું આકાશ મોહની ધૂંધ વિના, નિર્મળ પ્રકાશથી ભરેલું, સ્વચ્છ અને ધૂળરહિત બની ઝગમગે છે.
અશઙ્કિતં નભઃકોશપતિતોપલપૂરવત્ । નાપતન્તિ વિકલ્પૌઘાશ્ ચિરં વૈકલ્યકારિણઃ
જેમ આકાશમાં ક્યારેય પથ્થર પડતા નથી, તેમ મનના અનેક ચંચળ વિચારો, જે લાંબા સમયથી દુઃખ આપતા હતા, હવે ઉતરતા નથી.
સર્વસ્યાહ્લાદની શીતા મૈત્રી પરમપાવની । અભ્યુદેતિ હૃદો હૃદ્યા સુતરોર્ ઇવ મઞ્જરી
સર્વને આનંદ આપતી, શીતળ અને પવિત્ર મિત્રતા હૃદયમાં એ રીતે ઉગે છે જેમ સારી રીતે પાણી આપેલા વૃક્ષની મંજરી મનોહર રીતે ફૂલે છે.
અન્તશ્છિદ્રવતી જાડ્યયુક્તા ગુપ્તગુણા સ્વયમ્ । ચિન્તા શોષમ્ ઉપાયાતિ હિમદગ્ધેવ પદ્મિની
ચિંતાએ અંદરથી છિદ્રવાળી, મંદતા સાથે જોડાયેલી અને પોતાના ગુણો છુપાવનારી હોય છે; એ પોતે જ સુકાઈ જાય છે, જેમ હિમથી બળી ગયેલું કમળ સુકાઈ જાય છે.