ત્વાદૃશસ્ય તુ દૃષ્ટ્યૈવ ક્ષુબ્ધતા જાયતે મુધા । આલોક્ય રાજમહિષીં મનો મદમયીં યથા
પણ તમારાં જેવું જોવું માત્રથી મનમાં ઉથલપાથલ થાય છે, જેમ રાજમહિસીને જોઈને મન મદમાં ભરાઈ જાય છે.
આત્મના તવ સમ્બન્ધશ્ ચેત્ તત્ કર્ત્ર્ અસિ સુન્દર । કિં તુ નાસ્યાસિ સમ્બન્ધઃ કુસુમસ્યોપલો યથા
જો તમે આત્મા સાથે સંબંધ માનો છો તો તમે કર્તા છો, સુંદર; પણ ખરેખર તો તમારો એ સાથે કોઈ સંબંધ નથી, જેમ ફૂલ સાથે પથ્થરનો કોઈ સંબંધ નથી.
દ્વિતીયેન સમં યૈષા તત્તા તદ્ભાવતૈકતા । સા સમ્બન્ધગતિઃ પ્રોક્તા પ્રાગ્દ્વિત્વાદ્ અધુનૈકતા
જ્યારે આ સંબંધ બીજાની સાથે થાય છે, ત્યારે તેને સંબંધની ગતિ કહે છે; પહેલાં દ્વૈત હતું, હવે એકતા થઈ છે.
નાનાપ્રકારરચના નાનારૂપક્રિયામુખી । સુખદુઃખદશાહેતુસ્ સા ચાનેકવિધા સ્મૃતા
આ અનેક પ્રકારની રચનાઓથી બનેલી છે, અનેક રૂપ અને ક્રિયાઓમાં દેખાય છે, અને સુખ-દુઃખની સ્થિતિઓનું કારણ બને છે.
સમ્બન્ધસ્ સમયોર્ દૃષ્ટસ્ તથાર્ધસમયોર્ અપિ । સુવિલક્ષણયોશ્ ચાન્યસ્ તસ્મિન્ સતિ જગત્ત્રયે
સમયો વચ્ચે, અર્ધસમયો વચ્ચે અને એકબીજાથી બિલકુલ જુદી વસ્તુઓ વચ્ચે પણ સંબંધ જોવા મળે છે; એ સંબંધ હોય ત્યારે ત્રણેય લોક પ્રગટે છે.
દ્રવ્યાન્તરગુણં દ્રવ્યાણ્ય્ આશ્રયન્તિ બહૂન્ય્ અલમ્ । શશિશૈત્યં યથૌષધ્યો યથોષ્માણં મહાશિલાઃ
ઘણા પદાર્થો ખરેખર બીજા પદાર્થોના ગુણો ધારણ કરે છે, જેમ ઔષધિઓ ચંદ્રની ઠંડક લે છે અથવા મોટી પથ્થરો ઉષ્ણતા પામે છે.
ઇત્થં યદિ તુ સમ્બન્ધો ભવતઃ પરમાત્મના । અસ્તુ તત્ સંસૃતેર્ બીજમ્ અન્યોઽન્યગુણસઙ્કરઃ
આ રીતે, જો તારો પરમાત્મા સાથે સંબંધ હોય, તો એ રહે; એ જ જન્મમરણના ચક્રનું બીજ છે, એકબીજાના ગુણોનું મિશ્રણ છે.
મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાત્મના । ઈદૃશો ઽસ્તિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાણુના
પણ, તું તો મન, વિચાર, સર્જન અને સમયથી પણ પર છે, એથી તારો ઇન્દ્રિયોના સૂક્ષ્મ તત્વો સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી.
અન્યશ્ ચ દૃશ્યતે લોકે સમ્બન્ધસ્ સમયોસ્ સ્ફુટઃ । યથા જ્વલનયોર્ ઐક્યે તેજસોઃ પયસોર્ અપિ
દુનિયામાં બીજાં પ્રકારના સંબંધો પણ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે, જેમ કે બે જ્યોતીઓ એક થાય ત્યારે, અથવા અગ્નિ અને પાણી વચ્ચે.
મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાણુના । ઈદૃશો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાત્મના
પણ, તું તો મન, વિચાર, સર્જન અને સમયથી પણ પર છે, એથી તારો ઇન્દ્રિયોના મૂળ સ્વરૂપ સાથે પણ એવો કોઈ સંબંધ નથી.
અન્યશ્ ચ ચૌર સમ્બન્ધો દૃષ્ટો ઽર્ધસમયોર્ અપિ । એકાવયવવૈચિત્ર્યાદ્ યથા સ્ત્રીપુંસયોર્ ઇહ
બીજો સંબંધ પણ અડધી ઘડીઓ વચ્ચે જોવા મળે છે, જેમ કે કોઈ એક અંગની વિશેષતાથી સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે મિલન થાય છે.
કિઞ્ચિદન્યતયા ચૈવ સલિલક્ષીરયોર્ ઇવ । અથ વા વારિમધુનોર્ મધુનોર્ ઇવ ચિત્રયોઃ । પાણ્ડુરારુણયોર્ વાપિ તેજસોર્ અરુણાર્કયોઃ
જેમ પાણી અને દૂધમાં થોડો ફરક હોય છે, અથવા પાણી અને મધમાં, કે બે જુદા પ્રકારના મધમાં, કે ફિક્કા અને લાલ પ્રકાશમાં, કે લાલ સૂર્ય અને એની કિરણોમાં, એમ જ અહીં પણ થોડો ફરક છે.
મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાત્મના । ઈદૃશો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાણુના
છતાં, મન, વિચાર અને કલ્પનાની તમામ હદોને પાર ગયેલા તારા સચ્ચા સ્વરૂપ અને તારા ઇન્દ્રિયોના સમૂહ વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારનો સંબંધ નથી.
અન્યો ઽસ્તિ ચૌર સમ્બન્ધો યો ઽત્યન્તાસમયોર્ અપિ । યથેહ કાષ્ઠજતુનોસ્ તથા પુરુષદન્તિનોઃ
અહીં બીજો એક પ્રકારનો સંબંધ છે, જે ચોર અને ચોરીના સામાન વચ્ચે હોય છે, ભલે એ બંને એકબીજાથી સંપૂર્ણપણે અલગ હોય—જેમ લાકડાના હાથી અને સચ્ચા હાથી વચ્ચે હોય છે.
તાદૃશો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાણુના । મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાત્મના
છતાં, એવો પણ કોઈ સંબંધ નથી, તારા મન, વિચાર અને કલ્પનાની હદોને પાર ગયેલા સચ્ચા સ્વરૂપ અને તારા ઇન્દ્રિયોના સમૂહ વચ્ચે.
અન્યો બીજાઙ્કુરન્યાયે પિતૃપુત્રક્રમે તથા । કાર્યકારણરૂપો ઽપિ ન સમ્બન્ધસ્ તવાત્મના
બીજ અને અંકુરની જેમ, કે પિતા અને પુત્રના ક્રમમાં જે સંબંધ હોય છે, અથવા કારણ અને પરિણામના રૂપમાં જે સંબંધ સમજાય છે, એવો કોઈ સંબંધ તારા માટે, આત્મા માટે, નથી.
અન્યો ઽપિ કલનામાત્રસઙ્કેતરચિતો ભવેત્ । તવાહં ત્વં મમેત્ય્ અન્તર્નિશ્ચયેન કિલ દ્વયોઃ
બીજો એક પ્રકારનો સંબંધ માત્ર કલ્પનામાંથી ઊભો થાય છે, જેમ કે 'હું આ છું', 'આ મારું છે' એવી અંદરની માન્યતાથી, બે વચ્ચે જે ઓળખાણ બને છે.
અન્યે ચ બહવો લોકેષ્વ્ આધારાધેયતાદયઃ । સમ્ભવન્તીહ સમ્બન્ધાસ્ સુષ્ઠુ સમ્બન્ધકારિણામ્
આ જગતમાં આધાર અને આધારિત જેવા અનેક પ્રકારના સંબંધો પણ જોવા મળે છે; આવા સંબંધો એ જ લોકો માટે થાય છે, જેમને સંબંધની લાગણી બાંધે છે.
મનોમનનનિર્માણકલાતીતાત્મનાણુના । તથાપિ નૈવ સમ્બન્ધસ્ તવેન્દ્રિયગણાત્મના
પણ, મન, વિચાર અને કલ્પનાની હદથી પાર ગયેલા આત્મા તરીકે, તારો અને તારા ઇન્દ્રિયોના સમૂહ વચ્ચે સાચો કોઈ સંબંધ નથી.
આત્મના ભવતઃ કો ઽયં ઘોરસ્ સંસારદુઃખદઃ । સમ્બન્ધસ્ સ્યાદ્ વદાસ્માભિર્ યો ન દૃષ્ટો ન દૃશ્યતે
તમારા આત્મા સાથે આ ભયાનક સંસારનું દુઃખદાયક બંધન શું છે? અમને કહો, કેમ કે અમે તો એવું કોઈ બંધન જોઈ શકતા નથી કે અનુભવતા નથી.
નાસૌ સુસમનિર્માણો ન ચાર્ધસમનિર્મિતિઃ । ન વિલક્ષણનિર્માણસ્ સમ્બન્ધઃ ક ઇવેદૃશઃ
એવું બંધન તો ન પૂરું બનેલું છે, ન અડધું બનેલું છે, ને એ કોઈ અલગ પ્રકારનું પણ નથી—તો પછી આવું બંધન કયું હોઈ શકે?
શશમસ્તકશૃઙ્ગેણ રસાયનમયશ્ શશી । કથં સંશ્લિષ્યતે સાધો નિત્યં સન્ન્ અસતા કિલ
જેમ ચંદ્રનું અમૃત ક્યારેય સસલાના શિખ પર જોડાઈ શકે નહીં, તેમે, હે સજ્જન, સત્ય અને અસત્ય ક્યારેય જોડાઈ શકે નહીં.
નિત્યં સદસતોર્ ઐક્યં કથમ્ અક્ષગણાત્મનોઃ । પ્રકાશજડયોર્ મૂર્ખ સકલઙ્કાકલઙ્કયોઃ
સત્ય અને અસત્ય, ચેતન અને જડ, શુદ્ધ અને અશુદ્ધ, નિર્દોષ અને દોષયુક્ત—આ બધામાં ક્યારેય એકતા કેવી રીતે થઈ શકે?
દ્વયોર્ વાપ્ય્ અસતોર્ એવં સઙ્ગસ્ સમ્ભવતીહ કઃ । શશમસ્તકશૃઙ્ગાદ્રિશિલાશકલયોર્ ઇવ
બે અસ્તિત્વહીન વસ્તુઓ વચ્ચે પણ કઈ રીતે સંબંધ થઈ શકે? જેમ કે, સસલાના માથા પર પર્વતની ચોટી અને પથ્થરનો ટુકડો—આ બન્ને વચ્ચે કદી સંબંધ થઈ શકે નહીં.
શૃણ્વ્ ઇમં નિશ્ચયં ચિત્ત સત્યમ્ એવ મયોચ્યતે । આત્મના તવ સમ્બન્ધસ્ સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ ન વિદ્યતે
હે મન, આ નિશ્ચિત વાત સાંભળ—હું જે કહું છું એ સાચું છે: તારો આત્મા અને બીજું કંઈ પણ—even સ્વપ્નમાં—કદી જોડાતા નથી.
યદ્ અનાત્મમયં તચ્ ચ ન સમ્ભવતિ કુત્રચિત્ । આત્મનસ્ સર્વરૂપત્વાત્ તેન ત્વં નાસિ ચિત્તક
જે કંઈ આત્મા સિવાયનું છે, એ ક્યારેય ક્યાંય રહેતું જ નથી; કેમ કે આત્મા સર્વત્ર વ્યાપેલો છે. એટલે, હે મન, તું મન નથી.
ચિત્ત ચેત્યવિમુક્તેયં જગજ્જાલવિજૃમ્ભિતૈઃ । અહં ત્વમ્ ઇત્યાદિમયી બ્રહ્મસત્તૈવ વલ્ગતિ
આ જગત, જે મન અને મનના વિષયોથી રચાયેલું છે, એ 'હું' અને 'તું' વગેરે ભાવના રૂપે ફેલાતું બ્રહ્મનું જ તેજ છે.
સકલકલ્પનયા સ્વસમુત્થયા પરિવૃતો ઽપ્ય્ અભિતશ્ ચ વિવર્જિતઃ । તવ ન સઙ્ગમ્ ઉપૈતિ શઠાકૃતે હતમનસ્ સકલામલદૃગ્ વિભુઃ
તમે તમારી જાતમાંથી ઊભી થયેલી દરેક કલ્પના દ્વારા ચારે બાજુથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં, એ બધાથી અસ્પર્શ રહો છો; હે ચાલાક મન, તમે એ બધામાં કદી જોડાતા નથી, કેમ કે તમારો મન નાશ પામેલું છે અને તમારી નજર સર્વે દોષોથી મુક્ત છે.
વીતહવ્યો મહાબુદ્ધિર્ વિન્ધ્યાદ્રૌ કન્દરોદરે । ક્ષુરાગ્રશિતયા બુદ્ધ્યા ભૂયશ્ ચેદં વ્યચારયત્
વીતહવ્ય, જે મહાન બુદ્ધિ ધરાવે છે, તે વિંધ્ય પર્વતની ગુફામાં, પાતાળ જેવી તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી ફરી વિચાર કરવા લાગ્યા.
મૂર્ખેન્દ્રિયગણાશેષે સમગ્રરચનાન્વિતે । સર્વસઙ્કલ્પવલિતે સર્વાઙ્કુરપરાવૃતે
જ્યારે બધા મૂર્ખ ઇન્દ્રિયો અને આખું શરીર હાજર છે, દરેક પ્રકારના વિચારોમાં ભરપૂર છે અને જાગૃતિના તમામ અંકુરોથી દૂર છે.