તદ્ ઇમાં પ્રજહામ્ય્ અન્તર્ વિકલ્પકલનામ્ અલમ્ । નિર્ણીયોમ્ ઇતિ શાન્તાત્મા તિષ્ઠામ્ય્ આત્મનિ મૌનવાન્
હું હવે અંદરથી બધાં કલ્પનોનો ત્યાગ કરું છું—આ બધું પૂરતું થયું; નિશ્ચિત અને શાંત મનથી, હું મારા સ્વરૂપમાં મૌન બનીને સ્થિર રહ્યો છું.
અશ્નન્ ગચ્છન્ સ્વપંસ્ તિષ્ઠન્ન્ ઇતિ રાઘવ ચેતસા । સર્વત્ર પ્રજ્ઞયા તજ્જ્ઞઃ પ્રત્યહં પ્રવિચારયેત્
હે રાઘવ, ખાવા, ચાલવા, ઊંઘવા કે ઊભા રહેવા જેવા દરેક કામોમાં, સમજદાર માણસે રોજ પોતાના મનથી દરેક ક્રિયામાં જાગૃત રહી વિચાર કરવો જોઈએ.
પ્રવિચાર્ય સ્વસંસ્થેન સ્વસ્થેન સ્વેન ચેતસા । તિષ્ઠન્તિ વિગતોદ્વેગં સન્તઃ પ્રકૃતકર્મસુ
જે માણસ પોતાનાં સ્થિર અને શાંત મનથી વિચાર કરે છે, તે સામાન્ય કામકાજમાં પણ ચિંતા વિના સ્થિર રહે છે.
વિગતમાનમદા મુદિતાશયાશ્ શરદુપોઢશશાઙ્કસમત્વિષઃ । પ્રકૃતસંવ્યવહારવિહારિણસ્ ત્વ્ ઇહ સુખં વિહરન્તિ મહાધિયઃ
જે મહાન બુદ્ધિશાળી લોકો અહંકાર અને ગર્વથી મુક્ત છે, હંમેશાં આનંદભર્યા મનથી, શરદપૂનમના ચાંદની જેવી શાંત કાંતિ ધરાવે છે, તેઓ સામાન્ય વ્યવહારમાં પણ અહીં આનંદથી વિહાર કરે છે.
વિચાર એવં વિદુષા સંવર્તેન કૃતઃ પુરા । કથિતો મમ વિન્ધ્યાદ્રૌ તેનૈવ વિદિતાત્મના
આવી જ શોધ પ્રાચીન સમયમાં આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરેલા સંવર્ત ઋષિએ વિંધ્ય પર્વત પર કરી હતી, જેમ કે મેં વર્ણન કર્યું છે.
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય વિચારપરયા ધિયા । સંસારસાગરાદ્ અસ્માત્ તારતમ્યેન સન્તર
આ દૃષ્ટિ પર આધાર રાખીને, વિચારમાં તત્પર મનથી, આ સંસારના મહાસાગરમાંથી ધીરે ધીરે પાર ઉતરો.
અથેમામ્ અપરાં રામ શૃણુ દૃષ્ટિં પદપ્રદામ્ । મુનિના વીતહવ્યેન યથા સ્થિતમ્ અશઙ્કિતમ્
હવે, હે રામ, મુક્તિ તરફ દોરી જતી બીજી દૃષ્ટિ સાંભળ, જે મહર્ષિ વીતહવ્યએ નિર્ભયતાપૂર્વક સ્વીકારી હતી.
વીતહવ્યો મહાતેજા બભ્રામાભ્રામ્બરઃ પુરા । વિન્ધ્યશૈલદરીર્ દીર્ઘા રવિર્ મેરુદરીર્ ઇવ
મહાન તેજવાળા વીતહવ્ય એક વખત વાદળ જેવો આકાશમાં ફર્યા હતા, અને વિંધ્ય પર્વતની લાંબી ગુફાઓમાં એ રીતે ગયા હતા જેમ કે સૂર્ય મેરુ પર્વતની ગુફાઓમાં જાય છે.
અસ્માત્ ક્રિયાક્રમાદ્ ઘોરાત્ સંસારભ્રમદાયિનઃ । આધિવ્યાધિમયાકારાત્ કાલેનોદ્વેગમ્ આયયૌ
આ ભયાનક ક્રિયાઓની શ્રેણી, જે સંસારમાં ભટકાવા માટે અને દુઃખ-રોગોથી ભરેલી છે, એમાંથી સમય જતાં તેમના મનમાં ઉદ્વેગ ઊભો થયો.
નિર્વિકલ્પસમાધ્યંશલભ્યોદારપદેચ્છયા । સઞ્જહાર જરાજીર્ણસ્ સ્વાં વ્યાપારપરમ્પરામ્
નિર્વિકલ્પ સમાધિનો થોડો પણ ભાગ મેળવવાની ઉદાર ઈચ્છાથી, વૃદ્ધ અને થાકેલા એ મનુષ્યએ પોતાના રોજિંદા કામકાજ છોડી દીધાં.
વિવેશ રમ્ભારચિતં નિજં પર્ણોટજાન્તરમ્ । ચૂતગૌરં સસૌગન્ધ્યમ્ અલિર્ નીલમ્ ઇવોત્પલમ્
પછી એ પોતાનું પર્ણોથી બનેલું, રંભાએ તૈયાર કરેલું, કેરીના ફૂલ જેવું ફિક્કું અને સુગંધિત ઝૂંપડું અંદર પ્રવેશ્યો, જેમ મધમાખી નીલ કમળમાં જાય છે.
તત્રાસને સમે શુદ્ધે સ્વાસ્તીર્ણહરિણાજિને । વિશશ્રામાચલે શાન્તે વાન્તવર્ષ ઇવામ્બુદઃ
ત્યાં, શુદ્ધ અને સમાન બેઠકે, હરણચામડું bichાવીને, એ શાંત પર્વત પર આરામ કર્યો, જેમ વરસાદ પછી વાદળ આરામ કરે છે.
બદ્ધપદ્માસનઃ કૃત્વા પાર્ષ્ણ્યોર્ અધિ કરાઞ્જલિમ્ । શૃઙ્ગિવચ્ છાન્તચલનમ્ અતિષ્ઠદ્ દૃઢકન્ધરમ્
પદ્માસન બાંધી, પગની એડી પર હાથ જોડીને, એ શંખ જેવો સ્થિર અને શાંત રહી, મજબૂત ગળા સાથે બેઠો.
સઞ્જહારાલમ્ આલોકં દિગ્વિકીર્ણં શનૈશ્ શનૈઃ । વિશન્ મેરુદરીં સાયં ભાનુર્ ભાસામ્ ઇવોત્કરમ્
જેમ સાંજના સમયે સૂર્ય પોતાના પ્રકાશને એકઠો કરીને પર્વતની ગુફામાં પ્રવેશે છે, તેમ તેણે ધીરે ધીરે ચારેય દિશામાં ફેલાયેલો તેજ પાછો ખેંચી લીધો.
બાહ્યાન્ આભ્યન્તરાંશ્ ચૈવ સ્પર્શાન્ પરિહરન્ ક્રમાત્ । ઇદમ્ આકલયામ્ આસ મનસા વિગતૈનસા
તેણે ક્રમશઃ બાહ્ય અને આંતરિક સ્પર્શો છોડીને, નિર્દોષ મનથી આ રીતે વિચાર્યું.
અહો નુ ચઞ્ચલમ્ ઇદં પ્રત્યાહૃતમ્ અપિ ક્ષણાત્ । ન મનસ્ સ્થૈર્યમ્ આયાતિ તરઙ્ગપ્રૌઢપર્ણવત્
અરે, આ મન તો ક્ષણમાત્ર માટે પણ પાછું ખેંચવામાં આવે તો પણ સ્થિર થતું નથી, જાણે મજબૂત તરંગોમાં પાંદડું હલાય છે તેમ.
ચક્ષુરાદિભિર્ ઉદ્દામૈ રૂપૈર્ આહિતસમ્ભ્રમૈઃ । અજસ્રમ્ ઉત્ફલત્ય્ એવ વીટેવ તલતાડિતા
આ મન ચક્ષુ વગેરે ઇન્દ્રિયોથી મળતા તેજસ્વી રૂપોથી સતત ઉથલપાથલ થઈને, પાનના પાન પર માર પડતાં તે ફફડી ઉઠે છે તેમ સતત ઉછળતું રહે છે.
ત્યજદ્ એવાશુ ગૃહ્ણાતિ વૃત્તીર્ ઇન્દ્રિયવર્ધિતાઃ । યસ્માન્ નિવાર્યતે તસ્મિન્ પ્રોન્મત્ત ઇવ ધાવતિ
મન ઝડપથી જૂની આદતો છોડે છે અને ઇન્દ્રિયોથી વધેલી નવી આદતોને પકડી લે છે; જ્યારે એને કોઈ વસ્તુથી અટકાવાય છે, ત્યારે એ પાગલ માણસની જેમ એ જ વસ્તુ તરફ દોડી જાય છે.
ઘટાત્ પટમ્ ઉપાયાતિ પટાચ્ છકટમ્ ઉત્કટમ્ । ચિત્તમ્ અર્થેષુ ચરતિ પાદપેષ્વ્ ઇવ મર્કતઃ
મન એક વસ્તુમાંથી બીજી વસ્તુમાં જાય છે—ઘડામાંથી કપડામાં, કપડામાંથી ભારે ગાડામાં; મન વસ્તુઓમાં એ રીતે ફરે છે જેમ વાંદરો ઝાડ પર ઝાડ ફરે છે.
પઞ્ચદ્વારાણિ મનસશ્ ચક્ષુરાદીન્ય્ અમૂન્ય્ અલમ્ । દગ્ધેન્દ્રિયાભિધાનાનિ તાવદ્ આલોકયામ્ય્ અહમ્
મનના પાંચ દરવાજા, એટલે કે આંખો અને બીજા ઇન્દ્રિયો, હવે બળેલી ઇન્દ્રિયો કહેવાય છે; હું હાલ એ બધાને નિહાળી રહ્યો છું.
હંહો હતેન્દ્રિયગણાઃ કિમ્ એષોદ્દામતેહ વઃ । વેલા વિલુલિતામ્બૂનામ્ અબ્ધીનામ્ ઇવ ચઞ્ચલા
હે, જેઓની ઇન્દ્રિયશક્તિ નાશ પામી છે, તમારું મન અહીં કેમ ઉછળે છે? એ તો પવનથી ઉથલાયેલા દરિયાના તરંગો જેવી ચંચળ છે.
મા કુરુધ્વમ્ અનર્થાય ચાપલં ચઞ્ચલાશયાઃ । સ્મરતાતીતવૃત્તીનિ દુઃખજાલાનિ ભૂરિશઃ
તમે ચંચળ મનથી પોતાને નુકસાન થાય એવું કંઈ પણ ન કરો. ભૂતકાળના કામો યાદ કરો, જેના કારણે અનેક દુઃખોની જાળ ઊભી થઈ છે.
રૂપાણિ મનસો યૂયં જડા એવ કિલાધમાઃ । જડિમ્નોત્સુકતાત્યર્થં મૃગતૃષ્ણેવ વલ્ગતિ
મનના સ્વરૂપો તો ખરેખર જડ અને નીચ છે; તમે જડતામાં વધારે ઉત્સુક બનીને મૃગતૃષ્ણા જેવી દોડધામ કરો છો.
અસારાત્મસ્વરૂપાણામ્ અનાલોકવતાં સદા । અન્ધાનામ્ ઉદ્ધતિર્ યેયં સા હાસાયૈવ જાયતે
જેઓ સત્યના દર્શનથી હંમેશા વંચિત છે અને જેમનું સ્વરૂપ ખોખલું છે, એમની ઉગ્રતા તો અંધ માણસની જેમ હાસ્યાસ્પદ જ બને છે.
ચિદાત્મા ભગવાન્ સર્વં સાક્ષિત્વેન કરોત્ય્ અજઃ । હતેન્દ્રિયગણા યૂયં કિં નિરર્થકમ્ આગતાઃ
ચૈતન્ય સ્વરૂપ, સર્વના સાક્ષી અને અજ જન્મે નહિ એવા ભગવાન સર્વ કાર્ય કરે છે; પણ તમારી ઇન્દ્રિયશક્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ છે, તો તમે અહીં વ્યર્થ કેમ આવ્યા છો?
મિથ્યૈવૈતે વિવલ્ગન્તિ નીરૂપા નયનાદયઃ । અલાતચક્રપ્રતિમાસ્ સર્પરજ્જુભ્રમોપમાઃ
આ આંખો અને બીજા ઇન્દ્રિયો ખોટી કલ્પના છે, એમાં કોઈ વાસ્તવિકતા નથી; એ જલતી લાકડીના ચક્ર જેવું છે, કે રશીમાં સાપ દેખાય એવી ભ્રાંતિ જેવું છે.
તેનાત્મના બહુજ્ઞેન નિર્જ્ઞાનાશ્ ચક્ષુરાદયઃ । મનાગ્ અપિ ન સમ્બદ્ધા દ્યુપાતાલતલાદ્રિવત્
એટલે જ્ઞાનથી ભરપૂર આત્મા માટે આંખો વગેરે ઇન્દ્રિયો જ્ઞાનથી સંપૂર્ણ ખાલી છે; એ જમણે આકાશ પૃથ્વી કે પર્વતો સાથે જોડાયેલા નથી, એમ એ પણ કંઈક રીતે જોડાતા નથી.
ભીતઃ પાન્થ ઇવાહિભ્યઃ પુક્કસેભ્ય ઇવ દ્વિજઃ । દૂરે તિષ્ઠતિ ચિન્માત્રમ્ ઇન્દ્રિયેભ્યસ્ ત્વ્ અનામયમ્
શુદ્ધ ચેતના ઇન્દ્રિયો થી દૂર રહે છે, જેમ મુસાફર સાપથી ડરે અને બ્રાહ્મણ ચંડાળથી દૂર રહે, એમ એ અસ્પૃશ્ય રહે છે.
ચિત્સત્તામાત્રકેણાયં સઙ્ક્ષોભો ભવતાં મિથઃ । તિષ્ઠતિ સ્વૈરમ્ આદિત્યે દિનકાર્યવતામ્ ઇવ
તમારા વચ્ચે જે અશાંતિ છે એ માત્ર ચેતનાની હાજરીથી થાય છે; એ તો એ રીતે અડગ રહે છે જેમ સૌ રોજના કામમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે પણ સૂર્ય શાંત રહે છે.
ચિત્ત ચારણચાર્વાક ચતુર્દિક્કુક્ષિભિક્ષુક । શ્વેવ વ્યર્થમ્ અનર્થાય મેદં વિહર હે જગત્
હે જગત, મન, ભટકતા સાધુ, ચાર દિશામાં ભિક્ષા માંગતા ભિક્ષુક, તમે બધા કૂતરાની જેમ નિષ્ફળ અને નિરર્થક રીતે ફક્ત માંસ માટે ભટકો છો.